Rocznice najważniejsze (26 stycznia - 1 lutego)

Jakie rocznice przypadają w dniach 26 stycznia – 1 lutego? Przedstawiamy kalendarz rocznic, na które warto zwrócić uwagę w nadchodzącym tygodniu.

26 stycznia

1525 – W wyniku buntu gdańskich mieszczan obalony został i wygnany burmistrz tego miasta Eberhard Ferber.

1564 – Bitwa nad Ułą (pod Czaśnikami na terenie dzisiejszej Białorusi). Wojska hetmana wielkiego litewskiego Mikołaja Rudego Radziwiłła pokonały kilka razy liczniejsze wojska rosyjskie.

1699 – Traktat pokojowy w Karłowicach między Turcją a Ligą Świętą, w skład której wchodziła Polska. Kończył wojnę rozpoczętą od nieudanej tureckiej wyprawy na Wiedeń. Polska odzyskała utracony w 1672 r. Kamieniec Podolski, a w zamian wycofała wojska z Mołdawii.

1736 – Abdykacja króla Stanisława Leszczyńskiego. Była to konsekwencja zwycięstwa wojsk rosyjskich i saskich, które stały po stronie Augusta III nad wojskami konfederacji dzikowskiej, które popierały Leszczyńskiego.

1809 – W Kościelisku urodził się Jan Krzeptowski Sabała, gawędziarz, skrzypek, pieśniarz, przewodnik tatrzański, nazwany przez twórcę stylu zakopiańskiego Stanisława Witkiewicza „Homerem Tatr”.

1896 – W Warszawie urodziła się Maria Ossowska, socjolożka moralności, etyczka (według niektórych źródeł stało się to 16 stycznia).

1898 – W Moskwie urodziła się Katarzyna Kobro, rzeźbiarka.

1917 – W Krakowie zmarła Antonina Domańska, pisarka, autorka „Paziów króla Zygmunta” i „Historii żółtej ciżemki”, pierwowzór postaci Radczyni w „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego.

1919 – Przeprowadzone zostały wybory do Sejmu Ustawodawczego, w wyniku których utworzono pierwszy parlament niepodległej Polski. Najwięcej głosów zdobyły Związek Ludowo-Narodowy i Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”.

1931 – W Warszawie urodził się Stanisław Królak, kolarz szosowy, pierwszy polski zwycięzca „Wyścigu Pokoju” w 1956 r.

1934 – W Berlinie podpisano polsko-niemiecką deklarację o niestosowaniu przemocy; obydwa państwa wszelkie kwestie sporne miały rozwiązywać na drodze dyplomatycznej; deklaracja została wypowiedziana jednostronnie przez Niemcy w kwietniu 1939 r.

1936 – Urodził się Jan Tadeusz Stanisławski, satyryk, w latach 70. autor radiowych gawęd z „mniemanologii stosowanej”, w której wyśmiewał różne polskie wady narodowe. Kończył je zwrotem: „i to by było na tyle”, który trafił do języka potocznego.

1942 – W warszawskim getcie oddano do użytku drewniany most dla pieszych nad ulicą Chłodną przy skrzyżowaniu z Żelazną; most łączył tzw. duże i małe getto.

1943 – W niemieckim obozie koncentracyjnym Dachau zamordowany został Michał Kozal, biskup pomocniczy diecezji włocławskiej; beatyfikowany w 1987 r.

1955 – Premiera filmu „Pokolenie” w reżyserii Andrzeja Wajdy.

1964 – W Warszawie zmarł Xawery Dunikowski, rzeźbiarz; autor pomników: Czynu Powstańczego na Górze św. Anny, Józefa Dietla w Krakowie oraz Wdzięczności Armii Czerwonej w Olsztynie. Ten ostatni przetrwał pod zmienioną nazwą i bez sierpa i młota. W czasie wojny Dunikowski był więźniem KL Auschwitz.

1966 – W klinice chirurgicznej Akademii Medycznej w Warszawie zespół lekarzy kierowany przez prof. Jana Nielubowicza dokonał pierwszego w Polsce udanego przeszczepu nerki. Na pamiątkę tego wydarzenia ustanowiony został Ogólnopolski Dzień Transplantacji.

1972 – Zmarł gen. Wacław Komar, zasłynął z postawy w październiku 1956 r. – jako szef Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego zdecydował o przeciwstawieniu się przemieszczającym się w stronę Warszawy wojskom radzieckim. Przed wojną był dowódcą brygady międzynarodowej broniącej Madrytu przed gen. Franco, później wstąpił do tworzonych przez gen. Sikorskiego Polskich Sił Zbrojnych i od 1940 r. siedział w niemieckiej niewoli. Po powrocie do Polski został szefem wojskowego wywiadu, ale w apogeum polskiego stalinizmu go aresztowano i torturami próbowano wymusić zeznania obciążające Gomułkę. Odzyskał stanowiska na fali odwilży, ale ponownie stracił w 1968 r. w ramach antysemickich czystek.

1976 – W Warszawie zmarł Witold Doroszewski, językoznawca.

1980 – W Zakopanem odbyły się pierwsze zawody Pucharu Świata w skokach narciarskich; zwyciężył w nich Stanisław Bobak.

1982 – Sejm przyjął ustawę Karta Nauczyciela.

1984 – Sejm uchwalił nowe prawo prasowe, zgodnie z którym prasa miała „umacniać konstytucyjny ustrój PRL”.

1987 – W Warszawie zmarł Adolf Ciborowski, architekt, urbanista; brał udział w obudowie zniszczonej w czasie drugiej wojny światowej Warszawy, współtworzył również koncepcję odbudowy Skopje (po wielkim trzęsieniu ziemi w 1963 r.).

1997 – W Warszawie zmarła Mira Zimińska-Sygietyńska, aktorka, reżyser, pedagog, wieloletnia dyrektorka Zespołu „Mazowsze”.

2004 – W Warszawie zmarł Aleksander Małachowski, w PRL-u działacz opozycji demokratycznej i przewodniczący Klubu Krzywego Koła, a po 1989 r. parlamentarzysta i współzałożyciel Unii Pracy. W czasie II wojny światowej był kurierem AK i został przez NKWD zesłany do łagru.

2016 – W Warszawie zmarł Jerzy Tomaszewski, artysta-fotografik; twórca ok. 2 tys. zdjęć z Powstania Warszawskiego.

27 stycznia

1756 – Urodził się Wolfgang Amadeusz Mozart, jeden z największych kompozytorów w historii.

1792 – Sejm Wielki odebrał buławy hetmańskie przyszłym przywódcom konfederacji targowickiej Stanisławowi Szczęsnemu Potockiemu i Sewerynowi Rzewuskiemu.

1861 – W Bochni urodził się Rudolf Modrzejewski, inżynier i architekt, pionier budownictwa mostów wiszących, we Francji i USA znany jako Ralph Modjeski.

1885 – W Wilnie urodził się Bronisław Ziemięcki, polityk, działacz PPS, poseł na Sejm, w latach 1927-33 prezydent Łodzi, w 1944 r. zamordowany przez Niemców.

1888 – Urodził się Tadeusz Kossakowski, generał Wojska Polskiego od 1939 r., a w czasie II wojny światowej dowódca broni pancernej w Armii Polskiej na Wschodzie (gen. Andersa). W 1944 r. został najstarszym cichociemnym i wziął udział w Powstaniu Warszawskim.

1901 – Zmarł Giuseppe Verdi, jeden z największych kompozytorów operowych.

1901 – W Wilnie urodził się Jan Kurnakowicz, aktor, znany m.in. z filmu „Zakazane piosenki”.

1905 – Początek strajku powszechnego w Królestwie Polskim.

1905 – Urodził się Zenon Nowak, w czasach Bieruta jedna z najbardziej wpływowych osób w PZPR – był kierownikiem wydziału kadr w jej Komitecie Centralnym i wicepremierem. Później związał się z „natolińczykami” (betonową frakcją w partii), został szefem NIK i ambasadorem w Moskwie. Obiegowe powiedzenie z tamtych czasów: „Tak czy owak – Zenon Nowak” świadczyło o jego skuteczności.

1918 – W Warszawie założone zostało Polskie Towarzystwo Geograficzne.

1919 – Dekretem Józefa Piłsudskiego utworzono Państwowe Urzędy Pośrednictwa Pracy; zajmowały się one rejestracją bezrobotnych, przyznawaniem zasiłków i zapomóg oraz pośredniczeniem w znalezieniu pracy.

1930 – W Dąbrowie Górniczej urodził się Sobiesław Zasada, kierowca rajdowy, trzykrotny mistrz Europy (1966, 1968, 1971); biznesmen.

1945 – Oddziały Armii Czerwonej wyzwoliły niemiecki obóz KL Auschwitz-Birkenau.

1945 – W Miechowicach (obecnie dzielnicy Bytomia) czerwonoarmiści po wyparciu wojsk niemieckich zamordowali ponad 200 cywilnych mieszkańców.

1949 – W Łodzi urodził się Zbigniew Rybczyński, reżyser, operator filmów animowanych i eksperymentalnych; w 1983 r. laureat Oscara za film animowany „Tango”; w latach 2009-2013 dyrektor artystyczny Centrum Technologii Audiowizualnych Ce TA we Wrocławiu.

1951 – Polska i NRD podpisały umowę o wytyczeniu w terenie granicy państwowej pomiędzy obydwoma krajami.

1953 – Przed sądem wojskowym w Krakowie zakończył się proces księży kurii krakowskiej. Oskarżeni byli o szpiegostwo na rzecz Stanów Zjednoczonych; zapadły wyroki śmierci (ale ich nie wykonano), wszyscy skazani wyszli na wolność do 1956 r.

1957 – Pierwsze losowanie Toto-Lotka.

1967 – USA, Wielka Brytania i ZSRR podpisały Traktat o Przestrzeni Kosmicznej; w porozumieniu uznano, że kosmiczne zasoby są wspólnym dziedzictwem ludzkości.

1972 – Premiera filmu „Perła w koronie” w reżyserii Kazimierza Kutza.

1976 – W Warszawie urodził się Wojciech Klata, aktor, znany m.in. z filmów „300 mil do nieba”, „Dekalog I” oraz „Korczak”.

1989 – W willi MSW w podwarszawskiej Magdalence doszło do spotkania Lecha Wałęsy i gen. Czesława Kiszczaka, na którym ustalono procedurę obrad Okrągłego Stołu, ich zakres oraz termin rozpoczęcia.

1990 – W Sali Kongresowej w Warszawie rozpoczął obrady XI – ostatni – Zjazd PZPR.

1999 – W Krakowie zmarł Jerzy Turowicz, dziennikarz, publicysta, wieloletni redaktor naczelny „Tygodnika Powszechnego”.

2003 – W Warszawie zmarł Henryk Jabłoński, polityk, historyk; w PRL-u minister oświaty oraz przewodniczący Rady Państwa oraz członek Biura Politycznego KC PZPR. W czasie II wojny światowej walczył w kampanii wrześniowej i pod Narwikiem.

2011 – Zmarł prof. Jan Baszkiewicz, wybitny historyk, w młodości badacz średniowiecza (m.in. „Polska czasów Łokietka), a potem dziejów Francji. Autor takich prac jak „Anatomia bonapartyzmu” i „Rewolucja Francuska 1789-1794. Społeczeństwo obywatelskie”.

2012 – W Oświęcimiu zmarł Kazimierz Smoleń, współtwórca i wieloletni dyrektor Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau; więzień niemieckich obozów koncentracyjnych, m.in. KL Auschwitz.

2013 – W Warszawie zmarł Aleksander Bednarz, aktor, pedagog; przez wiele lat związany z Teatrem im. Jaracza w Łodzi.

2019 – W Warszawie zmarł Antoni Zambrowski, dziennikarz, publicysta, działacz opozycji politycznej w PRL, więzień polityczny.

2021 – W Poznaniu zmarł Ryszard Kotys, aktor znany m.in. z ról w filmach „Pokolenie” Andrzeja Wajdy, „Erratum” Marka Lechkiego i „Vabank” Juliusza Machulskiego, a także z serialu „Świat według Kiepskich”. Był związany m.in. z teatrami Stefana Żeromskiego w Kielcach i Stefana Jaracza w Łodzi.

2023 – W Krakowie w wieku 100 lat zmarł prof. Aleksander Krawczuk, wybitny znawca starożytności, filolog klasyczny, od 1949 r. związany z Uniwersytetem Jagiellońskim. Był autorem licznych publikacji, w tym biografii Juliusza Cezara, Kleopatry, Konstantyna Wielkiego. Od 1986 do 1989 r. był ministrem kultury.

2023 – W Krakowie zmarł prof. Wojciech Narębski, w czasie II wojny światowej w szeregach 2 Korpusu Polskiego walczył na Monte Cassino, był tam też jednym z opiekunów misia Wojtka. Po powrocie do Polski skończył studia chemiczne i wyspecjalizował się w geologii.

28 stycznia

1573 – Podczas sejmu konwokacyjnego posłowie uchwalili akt konfederacji warszawskiej, dotyczący m.in. tolerancji religijnej.

1611 – W Gdańsku urodził się Jan Heweliusz, astronom, matematyk, piwowar, grafik, drukarz i wydawca; zmarł w Gdańsku 28 stycznia 1687 r.

1819 – W Warszawie zmarł Jan Kiliński, mistrz szewski, przywódca warszawskich mieszczan w czasie Powstania Kościuszkowskiego, autor pamiętników.

1885 – Urodził się Władysław Raczkiewicz – w latach 1939-1946 prezydent RP na uchodźstwie, a w okresie międzywojennym minister spraw wewnętrznych, od 1930 r. senator z listy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem.

1886 – W Warszawie na stokach Cytadeli stracono czterech działaczy Proletariatu: Piotra Bardowskiego, Stanisława Kunickiego, Michała Ossowskiego i Jana Pietrusińskiego.

1887 – W Łodzi urodził się Artur Rubinstein, jeden z najwybitniejszych pianistów XX wieku; ceniony szczególnie za interpretacje muzyki Fryderyka Chopina.

1887 – W Paryżu rozpoczęła się budowa Wieży Eiffla.

1903 – W Warszawie urodził się Aleksander Kamiński, harcmistrz, żołnierz AK, jeden z ideowych przywódców Szarych Szeregów, autor „Kamieni na szaniec”.

1904 – W Warszawie zmarł Adam Minchheimer, kompozytor, dyrygent, pedagog, dyrektor Teatru Wielkiego w Warszawie oraz Szkoły Muzycznej, współzałożyciel Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego.

1924 – W Radomiu urodziła się Maria Fołtyn, śpiewaczka, reżyserska operowa, popularyzatorka muzyki Stanisława Moniuszki.

1925 – W Poznaniu urodził się Andrzej Stelmachowski, prawnik, doradca komitetu strajkowego w Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980 r., uczestnik obrad Okrągłego Stołu; marszałek Senatu (1989-1991), minister edukacji narodowej (1991-1992).

1926 – Urodził się Władysław Findeisen, w latach 1981-1985 rektor Politechniki Warszawskiej (jako pierwszy w PRL-u wybrany na to stanowisko w demokratyczny sposób), od 1986 r. przewodniczył Prymasowskiej Radzie Społecznej, a w latach 1989-1993 był senatorem. W 2012 r. został odznaczony Orderem Orła Białego

1927 – W Radziejowicach urodziła się Maria Łopatkowa, działaczka społeczna, pedagog, pisarka, współtwórczyni Komitetu Obrony Praw Dziecka, posłanka na Sejm PRL, senator III kadencji RP.

1933 – W Otrębusach pod Pruszkowem urodził się Krzysztof Teodor Toeplitz, pisarz, publicysta, autor scenariuszy filmowych, wykładowca Państwowej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Warszawie i PWSF w Łodzi.

1936 – W Grójcu urodziła się Edyta Wojtczak, jedna z ikon Telewizji Polskiej, w której przez blisko czterdzieści lat była spikerką.

1949 – W Grudzicach urodził się Jerzy Szczakiel, żużlowiec, indywidualny mistrz świata z roku 1973 oraz mistrz świata w jeździe parami (1971).

1949 – W Tczewie urodził się Grzegorz Kołodko, prof. ekonomii, polityk, dwukrotny wicepremier i minister finansów w latach 1994-1997 i 2002-2003.

1950 – W Warszawie na Krakowskim Przedmieściu odsłonięto zrekonstruowany pomnik Adama Mickiewicza.

1952 – Działalność rozpoczęło Archiwum Akt Nowych.

1954 – W Krakowie zmarł prof. Eugeniusz Romer, geograf, twórca nowoczesnej kartografii polskiej.

1957 – Rząd postanowił przerwać budowę metra w Warszawie, ze względu na trudną sytuację ekonomiczną.

1965 – Premiera pierwszego odcinka spektaklu telewizyjnego „Stawka większa niż życie”; odcinek „Wiem, kim jesteś” wyreżyserował Janusz Morgenstern.

1969 – Premiera filmu „Wszystko na sprzedaż” w reżyserii Andrzeja Wajdy.

1971 – W Lozannie zmarł Stanisław Vincenz, prozaik, eseista, filozof.

1977 – Premiera filmu „Barwy ochronne” w reżyserii Krzysztofa Zanussiego.

1977 – Na antarktycznej wyspie King George w archipelagu Szetlandów rozpoczęto budowę polskiej stacji naukowej.

1989 – Zmarła Halina Konopacka, lekkoatletka, zdobywczyni pierwszego złotego medalu olimpijskiego dla Polski – w 1928 r. wygrała konkurs rzutu dyskiem podczas igrzysk w Amsterdamie.

1989 – W Moskwie powstało Stowarzyszenie Memoriał – niezależna organizacja badająca i dokumentująca zbrodnie stalinowskie. Na mocy decyzji rosyjskiego sądu w 2022 r. stowarzyszenie zostało zlikwidowane i w tym samym roku uhonorowano je Pokojową Nagrodą Nobla.

1990 – Ukazało się ostatnie wydanie „Trybuny Ludu”, centralnego organu KC PZPR.

1990 – W Bytomiu zmarł Edward Szymkowiak, piłkarz, bramkarz reprezentacji Polski w latach 1952-1965; zawodnik m.in. Legii Warszawa i Polonii Bytom.

2003 – Pod Rysami w Tatrach lawina porwała grupę uczniów tyskiego liceum. Zginęło osiem osób, w tym prowadzący wycieczkę nauczyciel.

2006 – W wyniku zawalenia się obciążonego śniegiem i lodem dachu hali Międzynarodowych Targów Katowickich zginęło 65 osób. Była to największa katastrofa budowlana w historii Polski.

2010 – W Warszawie zmarł Kazimierz Mijal, przedstawiciel „betonowej” frakcji we władzach PZPR. Nie mogąc się pogodzić z destalinizacją reaktywował Komunistyczną Partię Polski, a kilkanaście lat spędził na emigracji w Albanii i Chinach.

2013 – W Warszawie zmarła Stanisława Stanisławska-Majdrowicz, tancerka, choreografka, reżyserka, w latach 1970-78 dyrektorka Operetki Warszawskiej.

29 stycznia

1655 – Bitwa pod Ochmatowem (na Ukrainie) między Kozakami Bohdana Chmielnickiego wspartymi przez wojska rosyjskie a wspartymi przez Tatarów wojskami polskimi. Początkowy sukces strony polskiej został zaprzepaszczony, bo Tatarzy przeszli na drugą stronę.

1720 – urodził się Franciszek Bohomolec, jezuita, pisarz, wydawca, współtwórca polskiego oświecenia.

1828 – Dekretem cara Mikołaja I w Warszawie został założony Bank Polski.

1831 – Powstanie listopadowe: Sejm powołał Rząd Narodowy Królestwa Polskiego z księciem Adamem Jerzym Czartoryskim jako prezesem.

1846 – Urodził się Karol Olszewski, fizyk, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, pionier polskiej rentgenografii, w 1883 współautor (z Zygmuntem Wróblewskim) skroplenia tlenu i azotu.

1856 – Urodził się Aleksander Brückner, filolog slawista, historyk kultury, autor „Dziejów literatury polskiej w zarysie”, „Dziejów kultury polskiej”, „Dziejów języka polskiego” i „Encyklopedii Staropolskiej”.

1876 – Urodził się Adam Grzymała-Siedlecki, kierownik literacki i dyrektor Teatru im. Słowackiego w Krakowie. W okresie międzywojennym związał się z Bydgoszczą i tamtejszym Teatrem Polskim.

1882 – Urodził się Tadeusz Makowski, malarz, przedstawiciel Ecole de Paris (od 1908 r. aż do śmierci w 1932 r. mieszkał we Francji), początkowo był związany z kubistami. Jego obrazy znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie.

1889 – Urodził się Jan Piwowarczyk, ksiądz, etyk, publicysta, działacz Chrześcijańskiej Demokracji; rektor seminarium duchownego w Krakowie (1939-1944); współzałożyciel „Tygodnika Powszechnego”.

1893 – Urodził się Wacław Jędrzejewicz, w czasie I wojny światowej żołnierz Legionów Polskich i POW, a w II RP dyplomata i minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego. Był współzałożycielem Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku.

1913 – W Warszawie z inicjatywy Arnolda Szyfmana otwarty został Teatr Polski.

1913 – We Lwowie zmarł Władysław Bełza, poeta, autor utworów patriotycznych, m.in. „Katechizmu polskiego dziecka”; współzałożyciel Macierzy Szkolnej i Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza.

1918 – W Warszawie zmarł Jan August Kisielewski, dramatopisarz, eseista, krytyk teatralny, współtwórca kabaretu Zielony Balonik.

1919 – Stany Zjednoczone uznały niepodległość Polski.

1944 – W Grodkowicach pod Krakowem oddziały Kedywu Armii Krajowej dokonały nieudanego zamachu na pociąg generalnego gubernatora Hansa Franka.

1945 – Powstała organizacja konspiracyjna „Nie”, na czele której stanął gen. August Emil Fieldorf „Nil”.

1945 – Początek walk 1 Armii Wojska Polskiego o przełamanie Wału Pomorskiego.

1946 – Powstało państwowe przedsiębiorstwo połowów dalekomorskich „Dalmor”.

1956 – We Wrocławiu urodził się Jan Jakub Kolski, reżyser, scenarzysta; twórca takich filmów jak „Jańcio Wodnik”, „Cudowne miejsce”, „Historia kina w Popielawach”, „Pornografia”, „Las, 4 rano”.

1962 – W Sulechowie urodziła się Olga Tokarczuk, prozaiczka, eseistka, laureatka Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 2018; autorka powieści „Księgi Jakubowe”, za którą dostała Literacką Nagrodę Nike, a także m.in. „Prawiek i inne czasy”, „Dom dzienny, dom nocny”, „Bieguni”, „Prowadź swój pług przez kości umarłych”.

1978 – W Warszawie zmarł Stanisław Dygat, pisarz, autor powieści „Jezioro Bodeńskie”, „Pożegnania”, „Disneyland”, „Dworzec w Monachium”.

1990 – „Sztandar PZPR wyprowadzić” – taką komendą wypowiedzianą przez Mieczysława F. Rakowskiego zakończył się XI Zjazd PZPR. Delegaci zebrani w Sali Kongresowej w Warszawie przyjęli uchwałę o zakończeniu działalności partii.

1999 – Sekretarz Generalny NATO Javier Solana wystosował do Polski, Czech i Węgier formalne zaproszenia do przystąpienia do Traktatu Północnoatlantyckiego.

2012 – Koncertem pod hasłem „Oto jestem” zainaugurował działalność Stadion Narodowy w Warszawie.

2015 – W Katowicach zmarł Jan Skrzek, muzyk i kompozytor bluesowy.

30 stycznia

1018 – W Budziszynie zawarty został pokój pomiędzy Bolesławem Chrobrym i cesarzem Henrykiem II, kończący trwające kilkanaście lat wojny.

1260 – Tczew otrzymał prawa miejskie.

1621 – W Sarospatak urodził się Jerzy II Rakoczy, książę Siedmiogrodu, w czasie potopu szwedzkiego sojusznik Szwedów, dowódca wojsk siedmiogrodzkich, pustoszących południowo-wschodnie tereny Rzeczpospolitej.

1644 – Pod Ochmatowem wojska polskie pod dowództwem hetmana wielkiego koronnego Stanisława Koniecpolskiego pokonały armię tatarską Tuhaj-beja.

1667 – W Andruszowie podpisany został polsko-rosyjski traktat rozejmowy, w którym dokonano podziału Ukrainy, na część polską – leżącą na prawym brzegu Dniepru i rosyjską – lewobrzeżną.

1716 – W Blois we Francji zmarła Maria Kazimiera d’Arquien, królowa Polski, wdowa po Janie III Sobieskim, „Marysienka”.

1721 – W Wenecji urodził się Bernardo Belotto, zwany Canaletto, włoski malarz; znany m.in. z namalowanych przez siebie pejzaży Warszawy.

1849 – Urodził się ksiądz Piotr Wawrzyniak, organizator i szef towarzystw gospodarczych w Wielkopolsce (m.in. Banku Ludowego w Śremie) oraz kierownik Drukarni i Księgarni Św. Wojciecha w Poznaniu.

1850 – W Warszawie urodził się Aleksander Gierymski, malarz, przedstawiciel realizmu i prekursor impresjonizmu w Polsce; twórca m.in. „Żydówki z pomarańczami”, „Święta trąbek”, „Trumny chłopskiej”.

1861 – We Lwowie zmarł Walery Łoziński, pisarz i publicysta, autor m.in. powieści „Zaklęty dwór”.

1901 – W Słupi urodził się Tadeusz Bielecki, publicysta, polityk stronnictw narodowych, poseł na Sejm II RP, działacz emigracyjny.

1915 – W Wiedniu zmarł Wacław Gostomski, historyk literatury, krytyk literacki.

1920 – Niemieccy bojówkarze zamordowali w Bytomiu działacza na rzecz polskości Górnego Śląska Piotra Niedurnego.

1922 – W Hadze rozpoczął działalność Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej; jego następcą od 1945 r. jest Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości.

1927 – W Warszawie zakończył się I Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina, którego zwycięzcą został Lew Oborin z ZSRR.

1930 – We Lwowie zmarł Benedykt Dybowski, lekarz, zoolog, badacz Syberii, działacz niepodległościowy; za udział w Powstaniu Styczniowym skazany przez władze carskie na zesłanie.

1945 – Niemiecki statek „Wilhelm Gustloff” przewożący głównie uciekających przed Armią Czerwoną niemieckich cywilów został zatopiony tuż po wypłynięciu z portu w Gdyni przez radziecki okręt podwodny. W katastrofie zginęło ok. 9 tys. osób.

1947 – W Szamotułach urodziła się Małgorzata Braunek, aktorka, znana m.in. z filmowej roli Oleńki Billewiczówny w ekranizacji „Potopu” oraz Izabeli Łęckiej w serialu telewizyjnym „Lalka”.

1953 – W Paryżu ukazał się pierwszy tom Biblioteki „Kultury”, w którym opublikowano „Trans-Atlantyk” i „Ślub” Witolda Gombrowicza.

1968 – W Teatrze Narodowym w Warszawie po raz ostatni wystawiano „Dziady” w reżyserii Kazimierza Dejmka – przedstawienie zawieszono na polecenie władz jako antyradzieckie.

1982 – Prezydent USA Ronald Reagan ogłosił 30 stycznia 1982 r. Dniem Solidarności z Narodem Polskim.

1984 – Premiera filmu „Akademia Pana Kleksa” w reżyserii Krzysztofa Gradowskiego.

1989 – W Białymstoku znaleziono zwłoki księdza Stanisława Suchowolca, przyjaciela księdza Jerzego Popiełuszki. Według oficjalnego komunikatu zmarł w wyniku zatrucia tlenkiem węgla.

1990 – W Warszawie powstało Muzeum Niepodległości.

1990 – Stanisław Wyganowski został wyznaczony przez premiera Tadeusza Mazowieckiego na prezydenta Warszawy.

1990 – Po rozwiązaniu PZPR rozpoczął się zjazd założycielski Socjaldemokracji Rzeczypospolitej Polskiej.

1991 – W Teatrze Dramatycznym w Warszawie odbyła się prapremiera musicalu „Metro”, pierwszej prywatnej produkcji teatralnej po upadku PRL.

2001 – W Warszawie zmarł Edmund Fetting, aktor, piosenkarz; muzyk jazzowy; wystąpił m. in. w filmach „Lokis. Rękopis profesora Wittembacha”, „Śmierć prezydenta”, a także serialu „Czarne chmury”.

2014 – W Warszawie zmarł gen. brygady Stefan Bałuk, żołnierz Armii Krajowej, cichociemny, uczestnik Powstania Warszawskiego, fotografik.

2014 – W Lublinie zmarł Andrzej Żarnecki, aktor teatralny i filmowy; grał m.in. w filmach Krzysztofa Zanussiego „Struktura kryształu”, „Brat naszego Boga”.

31 stycznia

1259 – W Małopolsce miało miejsce trzęsienie ziemi o sile szacowanej na około 5-6 stopni w skali Richtera.

1667 – We Wrocławiu zmarł książę Jerzy Sebastian Lubomirski, marszałek wielki koronny, hetman polny koronny, przywódca rokoszu.

1676 – Na Wawelu pochowano królów Jana II Kazimierza Wazę i Michała Korybuta Wiśniowieckiego.

1797 – W Wiedniu urodził się Franciszek Schubert, muzyk, kompozytor, prekursor romantyzmu w muzyce; autor m.in. Symfonii c-moll „Tragicznej”.

1801 – W Bilczy koło Kielc urodził się Piotr Ściegienny, katolicki ksiądz, działacz niepodległościowy i chłopski.

1867 – Urodził się Mariusz Zaruski, żołnierz Legionów Polskich, generał WP, założyciel Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (TOPR), jeden z pionierów polskiego narciarstwa i taternictwa zimowego, organizator polskiego żeglarstwa morskiego; aresztowany przez NKWD zmarł w 1941 r. sowieckim więzieniu.

1887 – Urodził się Piotr Wilniewczyc, inżynier, konstruktor broni strzeleckiej, współtwórca m.in. pistoletu Vis i pistoletu maszynowego Mors; po II wojnie światowej zaprojektował pistolety Wir i RAK.

1887 – Zmarł Włodzimierz Bonawentura Krzyżanowski, amerykański generał pochodzenia polskiego, uczestnik antypruskiego powstania w Wielkopolsce (1846) i amerykańskiej wojny secesyjnej, w tym bitwy pod Gettysburgiem.

1892 – W Kołomyi urodził się Stanisław Sedlaczek, harcmistrz, w czasie II wojny światowej założyciel i naczelnik konspiracyjnego Harcerstwa Polskiego (Hufców Polskich); zamordowany w KL Auschwitz w sierpniu 1941 r.

1895 – Urodził się Stanisław Młodożeniec, poeta, prozaik, współtwórca polskiego futuryzmu.

1907 – W Warszawie organizacja Bojowa PPS dokonała zamachu na funkcjonariusza rosyjskiej tajnej policji politycznej Ochrany Wiktora Gruena.

1915 – I wojna światowa: Pod Bolimowem Niemcy przeprowadzili pierwszy atak chemiczny, skierowany przeciwko wojskom rosyjskim.

1923 – Katastrofa w kopalni „Heinitz” (Rozbark) w Bytomiu – w wyniku wybuchu metanu zginęło 145 górników.

1925 – W „Kurjerze Warszawskim” ukazała się pierwsza polska krzyżówka.

1974 – W Los Angeles zmarł Samuel Goldwyn, urodzony w Warszawie, producent filmowy, współzałożyciel wytwórni Metro-Goldwyn-Mayer.

1976 – Do Komisji Nadzwyczajnej Sejmu przesłany został przez Jerzego Andrzejewskiego „Memoriał 101”, zwierający protest środowiska twórców przeciwko zmianom w Konstytucji PRL ograniczającym prawa obywatelskie.

1980 – Sejm powołał Naczelny Sąd Administracyjny, ale instytucja rozpoczęła działalność dopiero 1 września tego roku.

1982 – Stan wojenny: władze podjęły decyzję o wznowieniu sprzedaży benzyny właścicielom prywatnych samochodów.

1983 – Premiera filmu Andrzeja Wajdy „Danton” z Gerardem Depardieu w roli tytułowej i Wojciechem Pszoniakiem w roli Maksymiliana Robespierre’a.

1985 – W Monachium zmarł Józef Mackiewicz, prozaik, publicysta. W maju 1943 r., po odkryciu w Katyniu grobów polskich oficerów, na zaproszenie Niemców (ale za zgodą władz Polskiego Państwa Podziemnego) udał się na miejsce jako obserwator prac ekshumacyjnych.

1987 – W Warszawie zmarł Julian Antonis, plastyk, kompozytor, twórca eksperymentalnych filmów animowanych.

1991 – W Warszawie zmarł Mieczysław Voit, aktor, znany m.in. z ról w filmach „Krzyżacy”, „Matka Joanna od Aniołów” oraz serialu „Alternatywy 4”.

1997 – W Warszawie zmarł Andrzej Szczepkowski, aktor, reżyser teatralny, pedagog warszawskiej PWST; zagrał m.in. w filmach „Obywatel Piszczyk”, „Awantura o Basię”, „Jezioro Bodeńskie” oraz w serialu telewizyjnym „Wojna domowa”.

2005 – W Warszawie zmarł Jan Mulak, trener, współtwórca sukcesów polskich lekkoatletów. Reprezentację określano wtedy jako Wunderteam.

2014 – W wieku 101 lat zmarła Nina Andrycz, aktorka teatralna, filmowa i telewizyjna, nazywana „wielką damą polskiego teatru”. W latach 1947-1968 była żoną premiera Józefa Cyrankiewicza.

2018 – W Warszawie zmarł Jerzy Jedlicki, socjolog, historyk, badacz dziejów polskiej inteligencji i działacz opozycji w okresie PRL-u, autor takich książek jak „Źle urodzeni, czyli o doświadczeniu historycznym” czy „Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują”.

2022 – Zmarł Władysław Gołąb, wieloletni prezes Towarzystwa Opieki Nad Ociemniałymi w Laskach, był pierwszą osobą niewidomą w Polsce, która uzyskała uprawnienia adwokata.

1 lutego

1411 – W Toruniu Polska i Litwa zawarły traktat pokojowy z Zakonem Krzyżackim.

1717 – W Warszawie odbył się jednodniowy sejm pacyfikacyjny, tzw. Sejm Niemy, który zapoczątkował protekcję Rosji nad Rzeczpospolitą; określenie „niemy” wzięło się stąd, że nie dopuszczono na nim posłów do głosu.

1733 – W Warszawie zmarł król August II Mocny Sas.

1856 – W Warszawie zmarł feldmarszałek Iwan Paskiewicz, rosyjski wojskowy, w nagrodę za stłumienie powstania listopadowego został namiestnikiem Królestwa Polskiego.

1874 – W Krakowie urodził się Kazimierz Nitsch, językoznawca, historyk języka polskiego, badacz dialektów, prezes Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk.

1888 – W Tarnopolu urodził się Franciszek Kleeberg, generał WP, bohaterski dowódca Grupy Operacyjnej „Polesie” po bitwie pod Kockiem jako ostatni polski generał złożył broń.

1889 – Urodził się Tadeusz Piskor, jeden z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego; w latach 1926-1931 szef Sztabu Generalnego (od 1928 r. Sztabu Głównego); podczas kampanii wrześniowej dowódca Armii „Lublin”.

1908 – Urodził się Kazimierz Ptaszycki, architekt, urbanista, współautor planów odbudowy Wrocławia i budowy Nowej Huty.

1918 – Urodził się Ignacy Tokarczuk, arcybiskup metropolita przemyski; w czasach PRL wspierał działania opozycji demokratycznej.

1925 – W Warszawie ze stacji nadawczej Polskiego Towarzystwa Radiotechnicznego nadany został pierwszy próbny program radiowy w Polsce. Wydarzenie to poprzedziło oficjalne powstanie 18 sierpnia 1925 „Polskiego Radia” spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.

1932 – W Łasku urodził się Marian Marek Drozdowski, historyk, varsavianista.

1935 – W Warszawie zmarł Bolesław Limanowski, jeden z pierwszych działaczy polskiego ruchu socjalistycznego, współzałożyciel PPS.

1943 – W Puławach urodził się Marian Opania, aktor, znany m.in. z filmów „Człowiek z żelaza”, „Awans”, „Piłkarski poker”, „Rozmowy kontrolowane”.

1944 – Specjalny oddział Kedywu Komendy Głównej AK „Pegaz” przeprowadził zamach Warszawie na dowódcy SS i policji dystryktu warszawskiego gen. Franza Kutscherę.

1945 – Rząd Tymczasowy (Edwarda Osóbki-Morawskiego) przeniósł się z Lublina do Warszawy.

1950 – Urodził się Kazimierz Nycz, w latach 2007-2024 arcybiskup metropolita warszawski, od 2010 r. kardynał.

1951- Rozkaz ministra obrony narodowej o wojskowej służbie zastępczej, na podstawie którego poborowych można było kierować do pracy w kopalniach w tzw. batalionach górniczych. Dotyczyło to głównie osób uznanych za „niepewnych politycznie”

1953 – W Krakowie powstało Wydawnictwo Literackie.

1962 – W Warszawie odbyło się ostatnie spotkanie Klubu Krzywego Koła; dwa dni później władze podjęły decyzję o jego likwidacji, uzasadniając to tym, że jest on zdominowany przez „prawicowych nacjonalistów” i „rewizjonistów”.

1963 – W Warszawie urodziła się Katarzyna Kozyra, rzeźbiarka, autorka wideoinstalacji, filmów i performansów, m.in. rzeźby „Piramidy zwierząt” i filmów „Święto wiosny”, „Łaźnia żeńska”.

1968 – W Rzeszowie założony został zespół bluesrockowy Breakout, w jego składzie znaleźli się Tadeusz Nalepa i Mira Kubasińska.

1972 – W Warszawie z inicjatywy Józefa Szajny Teatr Klasyczny (działający od 1955 r. ) został przekształcony w działający do dziś Teatr Studio.

1994 – Weszła w życie umowa o stowarzyszeniu Polski ze Wspólnotami Europejskimi.

2004 – W Krakowie zmarł Maciej Szumowski, twórca reportaży i filmów dokumentalnych, a w latach 1980-1981 redaktor naczelny „Gazety Krakowskiej”.

2005 – W internecie została opublikowana tzw. Lista Wildsteina, wyniesiona przez dziennikarza „Rzeczpospolitej” Bronisława Wildsteina z Instytutu Pamięci Narodowej.

2012 – W Krakowie zmarła Wisława Szymborska, poetka, laureatka literackiej Nagrody Nobla w 1996 r.

2021 – W Warszawie zmarł Edward Babiuch, w dekadzie Edwarda Gierka jedna z najważniejszych osób w obozie władzy – członek Biura Politycznego i sekretarz KC PZPR. Od lutego 1980 r. był premierem i stracił to stanowisko w czasie strajków sierpniowych. W stanie wojennym był internowany.

2021 – Zmarł Ryszard Szurkowski, najbardziej utytułowany polski kolarz w historii. W 1973 r. został mistrzem świata, dwukrotnie wywalczył olimpijskie srebro w jeździe drużynowej na czas (w 1972 i 1976), cztery razy (1970, 1971, 1973 i 1975) wygrał Wyścig Pokoju.

Jak opowiadać polską historię?

.Z Niemcami nie ma fundamentalnych sporów co do faktów, polscy historycy dobrze współpracują z niemieckimi. Ale są, niestety, niemieckie podręczniki i filmy, w których polska historia niemal nie istnieje. Owszem, dostrzegany jest w nich 1939 r., ale już zbrodnie na ludności cywilnej czy powstanie warszawskie nie są zauważane – twierdzi Robert KOSTRO w rozmowie z Piotrem KOŚCIŃSKIM

Piotr KOŚCIŃSKI: W 1941 r. powstał propagandowy niemiecki film „Kampfgeschwader Lützow” o wrześniu 1939 r., w którym m.in. pokazano rzekomy atak polskiej kawalerii na niemieckie czołgi. Jak to się dzieje, że fragmenty tego filmu wciąż można obejrzeć w brytyjskich czy amerykańskich filmach dokumentalnych jako prawdziwe zdjęcia?

Robert KOSTRO: Trzeba powiedzieć jasno: filmowcy całego świata idą na łatwiznę. Ci zagraniczni mają niewielką wiedzę historyczną o naszym kraju, a także słaby dostęp do polskich historyków. Trzeba działać tak, jak w przypadku pisania czy mówienia o „polskich obozach śmierci”, kiedy to reagują polskie placówki dyplomatyczne i organizacje polonijne. Musimy podkreślać, że fragmentów niemieckich filmów propagandowych można używać jedynie z komentarzem, że to antypolska propaganda, a sceny były inscenizowane.

– Sowiecki film „Wietier s wostoka” z 1940 r. o tym, jak źli Polacy gnębili Ukraińców, ale na szczęście 17 września 1939 r. do Polski wkroczyła Armia Czerwona, można bez problemu obejrzeć na YouTube. Czy tu mamy szanse na przeciwdziałanie?

– Na wschodzie nasze możliwości reagowania są minimalne. Rosyjska propaganda była i jest organizowana przez państwo, a nasiliła się po inwazji na Ukrainę. Najważniejszym tego objawem jest dopuszczenie do powtarzania kłamstwa katyńskiego. W mediach rosyjskich mnożą się wystąpienia pseudohistoryków, wracających do sowieckiej tezy, że ta zbrodnia została dokonana przez Niemcy. A przecież dokumenty jej dotyczące przekazał do Polski sam prezydent Borys Jelcyn. Są zresztą inne, liczne dowody świadczące, że winni są Sowieci.

Ale oczywiście na sprawę trzeba patrzeć szerzej, nie tylko w kontekście Niemiec i Rosji. Dobre efekty przynosi wymiana akademicka. Są zresztą na Zachodzie tacy znani historycy, jak: Norman Davies, Richard Butterwick czy Timothy Snyder, którzy przecież posługują się językiem polskim, a więc korzystają z polskich źródeł; czytelnicy książek im ufają. Są jednak i tacy zachodni historycy, którzy zajmują się wiekiem XIX czy np. II wojną światową i w ogóle nie korzystają z literatury i źródeł polskich, lecz rosyjskich, niemieckich czy francuskich. Jeszcze gorzej jest w sferze popkultury. Wiele stereotypów kształtowało się wtedy, kiedy mieliśmy niewielki wpływ na zachodnią naukę czy prasę.

– Niemcy, co prawda, uznały swoją winę za wybuch II wojny światowej, ale teraz dowodzą, że tak naprawdę winni są nieokreśleni „naziści”. Czy powinniśmy się tym martwić?

,Z Niemcami nie ma fundamentalnych sporów co do faktów, polscy historycy dobrze współpracują z niemieckimi. Ale są, niestety, niemieckie podręczniki i filmy, w których polska historia niemal nie istnieje. Owszem, dostrzegany jest w nich 1939 r., ale już zbrodnie na ludności cywilnej czy powstanie warszawskie nie są zauważane. Jak słusznie wskazał prof. Andrzej Nowak podczas swojego niedawnego wystąpienia na konferencji w Bundestagu, według Niemców Polacy nie byli poddani hitlerowskiemu ludobójstwu. Ofiarami ludobójstwa mają więc być Żydzi, homoseksualiści, Romowie czy osoby niepełnosprawne, ale nie Polacy. I tu między Polską i Niemcami istnieje ogromna rozbieżność.

PAP/MJ