Ubóstwo w Polsce [Badanie]

Niniejsze opracowanie stanowi pogłębioną analizę statystyczną społecznego postrzegania ubóstwa w Polsce, opartą na danych Centrum Badania Opinii Społecznej. Raport „Ubóstwo w Polsce” integruje wyniki najnowszego badania CBOS dotyczącego percepcji biedy (realizowanego po ponad ośmioletniej przerwie) z danymi z regularnych pomiarów sytuacji finansowej gospodarstw domowych oraz statystykami GUS dotyczącymi obiektywnego zasięgu ubóstwa.

Ubóstwo w Polsce w badaniach

Badanie CBOS „Aktualne problemy i wydarzenia” (nr 419) zrealizowano w dniach 6–16 marca 2025 roku na reprezentatywnej imiennej próbie losowej pełnoletnich mieszkańców Polski, wylosowanej z rejestru PESEL, liczącej 1047 osób. Zastosowano procedurę mixed-mode: CAPI (62,3%), CATI (23,6%) oraz CAWI (14,1%).

Kluczowe pytanie badawcze dotyczy paradoksu, na który zwracają uwagę eksperci: podczas gdy obiektywne wskaźniki GUS wskazują na ok. 1,9–2,0 mln osób żyjących w skrajnym ubóstwie (5,2% populacji w 2024 r.), jedynie ok. 3% respondentów CBOS deklaruje, że są osobami biednymi. Ta rozbieżność między obiektywnymi a subiektywnymi miarami biedy stanowi centralny problem analityczny niniejszego opracowania.

Kontekst makroekonomiczny

Okres między ostatnim badaniem CBOS dotyczącym percepcji ubóstwa (marzec 2012) a bieżącym (marzec 2025) obejmuje zasadnicze zmiany w polskiej gospodarce i polityce społecznej: wdrożenie programu Rodzina 500+ (2016), wysokiej inflacji w latach 2022–2023 (szczyt: 16,1% r/r w marcu 2023), a następnie dezinflacji (3,6% r/r średniorocznie w 2024 r.) przy jednoczesnym wzroście realnych wynagrodzeń (7,0% r/r w sektorze przedsiębiorstw w 2024 r.).

Subiektywna ocena kondycji materialnej

Dane CBOS z marca 2025 roku wskazują na rekordową poprawę ocen poziomu życia w historii badań Centrum. Odsetek deklarujących, że żyje im się dobrze lub bardzo dobrze (37%), osiągnął najwyższy poziom, zaś udział twierdzących, że żyją skromnie lub biednie (11%), spadł do najniższego poziomu w historii pomiarów.

Sposoby gospodarowania pieniędzmi – szereg czasowy

Źródło: CBOS, Komunikat nr 29/2025. Oprac. M. Omyła-Rudzka. N=1047.

Analiza szeregu czasowego ujawnia trzy wyraźne fazy: (1) stopniową poprawę od 2006 do 2019 roku, kiedy odsetek żyjących dobrze/bardzo dobrze wzrósł z 10% do 33%; (2) załamanie w okresie pandemii i inflacji (2020–2023), z powrótem do wyższych udziałów żyjących skromnie/biednie (18% w 2023); (3) dynamiczny powrót do trendu wzrostowego w 2024–2025 z historycznie najlepszymi wynikami.

Kluczowa obserwacja: w ciągu dwudziestu lat (2006–2025) odsetek deklarujących życie w biedzie lub skromności spadł z 38% do 11%, a odsetek żyjących dobrze wzrósł z 10% do 37%. Jest to zmiana o skali bezprecedensowej w historii polskich badań opinii publicznej.

Ubóstwo w Polsce. Poczucie zagrożenia biedą

Drugi rok z rzędu CBOS rejestruje spadek obaw przed biedą. Odsetek obawiających się biedy zmniejszył się z 32% w roku 2023 (szczyt inflacyjny) do 24% w marcu 2025.

Poczucie bezpieczeństwa materialnego – szereg czasowy

Źródło: CBOS, Komunikat nr 29/2025.

Determinanty obaw przed ubóstwem

Obawy przed biedą korelują silnie z położeniem materialnym: 81% niezadowolonych z warunków materialnych wyraża obawy (wobec 24% ogółu). Częściej obawiają się osoby w wieku 55–64 lata (33%), mieszkańcy wsi (29%), osoby z wykształceniem poniżej średniego (29–32%) oraz renciści (48%). Bezradność wobec biedy deklaruje aż 34% niezadowolonych z warunków materialnych i 16% rencistów.

Interpretacja: wyniki potwierdzają tezę o społecznej polaryzacji percepcji ubóstwa – osoby faktycznie zagrożone biedą postrzegają sytuację radykalnie inaczej niż ogół społeczeństwa. Rozpiętość między najwyższym a najniższym poziomem obaw (81% vs. 7% wśród dobrze sytuowanych) wynosi 74 pkt proc.

Postrzeganie skali ubóstwa i znajomość osób biednych

Znajomość osób biednych

W badaniu CBOS z 2025 roku odsetek respondentów deklarujących, że znają osobę naprawdę biedną, spadł do 48% – wobec 62% w 2017 i 62% w 2012 roku. Jest to najniższy wynik w historii pomiarów. Jedynie ok. 3% respondentów identyfikuje siebie jako osoby biedne.

Źródło: CBOS, Komunikaty z badań. Dane z 2025 r. za Klub Jagielloński / prof. R. Szarfenberg.

Szacowana skala ubóstwa

Według badań CBOS z 2017 roku respondenci szacowali, że na 100 Polaków przypada średnio 28 osób biednych (odchylenie standardowe: 21,3). Szacunki te różnią się istotnie w zależności od pozycji społecznej badanych: respondenci oceniający swoją sytuację materialną jako złą szacują odsetek biednych na 45 (na 100), podczas gdy osoby z wyższym wykształceniem – na 22. Ta rozbieżność (23 pkt) sugeruje silne działanie efektu projekcji własnej sytuacji na percepcję zjawisk społecznych.

Wyznaczniki i subiektywny próg ubóstwa

Praktyczne wyznaczniki biedy

Badani definiują ubóstwo przez pryzmat konkretnych ograniczeń materialnych. Hierarchia wyznaczników jest relatywnie stabilna między pomiarami 2012 i 2017, choć obserwuje się wzrost znaczenia deprywacji „wtórnej” (brak na nieoczekiwane wydatki, remont, wakacje).

Źródło: CBOS, Komunikat nr 83/2017.

Warto podkreślić, że społeczna definicja ubóstwa jest znacznie szersza niż definicje instytucjonalne. Dla niemal połowy respondentów (48%) już brak pieniędzy na wyjazd wakacyjny świadczy o biedzie – jest to wskaźnik deprywacji daleko wykraczający poza minimum egzystencji.

Subiektywny próg dochodowy biedy

W 2017 roku średnia subiektywna granica ubóstwa wynosiła 918 zł netto na osobę w rodzinie (mediana: 900 zł), co stanowiło ok. 22,4% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Warto zauważyć, że stosunek ten utrzymuje się na stabilnym poziomie ok. 20–22% od 2000 roku, co oznacza, że subiektywna ocena granicy ubóstwa zmienia się proporcjonalnie do wzrostu zarobków.

Próg ten był istotnie wyższy od urzędowego progu interwencji socjalnej (634 zł dla osoby samotnej / 514 zł na osobę w rodzinie w 2017 r.), co implikuje, że znaczna część osób uznawanych przez społeczeństwo za biedne nie ma dostępu do państwowej pomocy – zjawisko określane jako „luka socjalna”.

Ubóstwo w Polsce. Postrzeganie przyczyn utrwalania się biedy

Analiza percepcji przyczyn ubóstwa ujawnia fundamentalną zmianę paradygmatu myślenia Polaków o biedzie. Po raz pierwszy w historii badań CBOS (pomiar 2017) bezrobocie przestało być uznawane za główną przyczynę biedy, ustępując czynnikom indywidualnym: lenistwu, alkoholizmowi i niezaradności życiowej. Najnowsze dane (2025) potwierdzają utrzymanie się tego nowego paradygmatu: 56% badanych wskazuje na niezaradność życiową, a 51% na lenistwo jako główne przyczyny trwania w ubóstwie.

Źródło: CBOS, K_083/2017 oraz dane z 2025 r. za Klub Jagielloński (styczeń 2026).

Zwrot indywidualistyczny w percepcji przyczyn biedy

Zmiana jest radykalna: bezrobocie, wskazywane przez 79% badanych w 2000 i 2004 roku, spadło do 28% w 2017. Jednocześnie lenistwo wzrosło z 18–20% (2000–2004) do 56% (2017). Można mówić o fundamentalnym zwrocie od interpretacji strukturalnej (przyczyny systemowe) do indywidualistycznej (odpowiedzialność jednostki).

Mechanizm wyjaśniający: spadek stopy bezrobocia (z 20% w 2003 do ok. 5% w 2017 i ok. 3% w 2024) sprawił, że znalezienie pracy stało się łatwiejsze. Jak zauważa prof. Ryszard Szarfenberg (UW): „jeśli społeczeństwo dostrzega, że bezrobocie jest niskie, to spada udział tych, którzy widzą w nim przyczynę pozostawania w ubóstwie”.

Różnicowanie percepcji według statusu materialnego

Percepcja przyczyn ubóstwa jest silnie zdeterminowana własną sytuacją materialną respondenta. Osoby oceniające swoje warunki jako dobre wskazują na lenistwo (62%), niezaradność (53%) i alkoholizm (53%). Osoby w złej sytuacji materialnej znacznie częściej wskazują na bezrobocie (53% vs. 22% wśród dobrze sytuowanych), niskie emerytury (42% vs. 17%) i brak wsparcia państwa (18% vs. 11%).

Ta dychotomia odzwierciedla klasyczny podział na „perspektywę wewnętrzną” (obserwator przypisuje biedę cechom jednostki) i „perspektywę zewnętrzną” (doświadczający biedy wskazuje na bariery strukturalne). Różnica w postrzeganiu roli bezrobocia między tymi grupami wynosi aż 31 pkt proc.

Oszczędności i zadłużenie Polaków

Odsetek Polaków deklarujących posiadanie oszczędności osiągnął w 2025 roku rekordowy poziom 63% – najwyższy od 2007 roku, kiedy rozpoczęto monitoring tej kwestii. 76% posiadających oszczędności mogłoby się z nich utrzymywać przez co najmniej dwa miesiące.

Źródło: CBOS, Komunikat nr 29/2025.

Posiadanie oszczędności jest silnie zróżnicowane: 91% osób w wieku 18–24 lata deklaruje posiadanie oszczędności (wobec 50% wśród osób 65+), 83% absolwentów wyższych uczelni (wobec 40% z wykształceniem podstawowym) i 91% osób o dochodach per capita 6000+ zł (wobec 36% o dochodach do 1999 zł).

Jednocześnie 40% gospodarstw domowych posiada zobowiązania finansowe (raty, pożyczki, kredyty), ale jedynie 1% ma trudności ze spłatą (spadek z 3% dwa lata wcześniej). Zaległości w bieżących opłatach deklaruje zaledwie 4% badanych (spadek o 2 pkt proc.).

Ubóstwo w Polsce. Obiektywne wskaźniki ubóstwa – dane GUS

Konfrontacja danych sondażowych CBOS z obiektywnymi statystykami GUS ujawnia fundamentalny paradoks: mimo rekordowo dobrych subiektywnych ocen kondycji materialnej, skala ubóstwa mierzona metodami ekspedycyjnymi pozostaje znaczna.

Źródło: GUS, Ubóstwo w Polsce w latach 2023 i 2024; EAPN Polska, Poverty Watch 2025.

Paradoks percepcji vs. obiektywnej biedy

W 2024 roku 5,2% osób żyło w gospodarstwach domowych poniżej minimum egzystencji (ok. 1,9–2,0 mln osób). Jednocześnie ubóstwo relatywne wzrosło do 13,3% – blisko 5 mln osób. Tymczasem w badaniach CBOS jedynie 1% deklaruje życie w biedzie, a 3% (według najnowszych danych) identyfikuje się jako osoby biedne.

Różnica między obiektywnym wskaźnikiem skrajnego ubóstwa (5,2%) a subiektywną autodeklaracją biedy (1–3%) może wynikać z kilku czynników:

(a) tożsamość osoby biednej nie jest społecznie atrakcyjna – ludzie niechętnie przyznają, że są ubodzy;

(b) dyskurs publiczny zdominowany narracją o programach socjalnych (500+/800+) może uruchamiać mechanizm myślowy: „skoro wydajemy dużo na programy społeczne, to ubóstwo musi maleć”;

(c) osoby o niskich dochodach niżej ustawiają próg biedy, sytuując się tym samym ponad nim we własnej ocenie;

(d) efekt „wyspy społecznej” – osoby najbiedniejsze często nie biorą udziału w badaniach sondażowych (bezdomni, osoby w kryzysie, mieszkańcy terenów peryferyjnych).

Luka socjalna

Szczególnie istotna jest tzw. luka socjalna: ubóstwo skrajne (5,2%) po raz drugi w historii przewyższyło ubóstwo ustawowe (2,6%), co oznacza, że ponad milion osób żyjących w skrajnej biedzie nie kwalifikuje się formalnie do pomocy społecznej. Jest to konsekwencja zbyt niskich kryteriów dochodowych uprawniających do wsparcia.

Ubóstwo w Polsce. Wpływ transferów społecznych na percepcję ubóstwa

Program Rodzina 500+ (od 2024 r.: 800+) odegrał kluczową rolę w kształtowaniu zarówno obiektywnych wskaźników, jak i społecznej percepcji ubóstwa. W latach 2016–2017 doprowadził do znaczącego spadku ubóstwa skrajnego wśród rodzin z dziećmi. Jednak brak waloryzacji w okresie wysokiej inflacji (2021–2023) osłabił jego siłę ochronną, co przekładało się na wzrost ubóstwa skrajnego z 4,6% (2022) do 6,6% (2023). Podwyżka do 800+ w 2024 roku częściowo przywróciła tę funkcję.

Grupy szczególnie zagrożone ubóstwem

Analiza danych CBOS i GUS pozwala zidentyfikować grupy, w których ryzyko ubóstwa jest nieproporcjonalnie wysokie:

Osoby samotne nie w pełni sprawne w wieku produkcyjnym – bez świadczeń rentowych, często poza systemem pomocy społecznej. Według GUS ubóstwo skrajne w gospodarstwach z osobami niepełnosprawnymi wzrosło z 6,7% do 9,0% (2022–2023).

Emeryci z niskimi świadczeniami – szczególnie ci o wysokich potrzebach zdrowotnych. W danych CBOS renciści wykazują najwyższy odsetek bezradności wobec biedy (16%). Ubóstwo skrajne seniorów wzrosło z 3,9% do 5,7% (2022–2023).

Mieszkańcy wsi pozaaglomeracyjnych – częściej obawiają się biedy (29% vs. 24% ogółu), ograniczony dostęp do usług społecznych i rynku pracy. Większość osób skrajnie ubogich zamieszkuje właśnie te obszary.

Dzieci – ok. 364 tys. dzieci żyje w skrajnej biedzie. Choć program 800+ zmniejszył skalę problemu, ubóstwo relatywne wśród najmłodszych ponownie wzrasta od 2021 roku.

Nota metodologiczna: Opracowanie bazuje na komunikatach CBOS nr 29/2025 (oprac. M. Omyła-Rudzka) oraz nr 83/2017 (oprac. A. Głowacki), danych GUS (Ubóstwo w Polsce 2023–2024), raporcie EAPN Polska Poverty Watch 2025 oraz wywiadzie z prof. R. Szarfenbergiem (UW) opublikowanym przez Klub Jagielloński (26.01.2026). Dane z kolumny „~2025” w tabeli przyczyn biedy mają charakter szacunkowy na podstawie wypowiedzi eksperckich.

Oprac.AJ