W styczniu liczy się sukces, w kwietniu życzliwość. Naukowcy odkryli niezwykły cykl

wartości człowieka a pory roku

Czy nasze najważniejsze wartości zależą od pory roku? Naukowcy przeanalizowali odpowiedzi 31 981 Amerykanów zebrane przez trzynaście lat i odkryli zaskakującą regularność. Potrzeba sukcesu i społecznego uznania jest szczególnie silna na początku roku, podczas gdy życzliwość wobec innych osiąga najwyższe poziomy w kwietniu i październiku. Badanie opublikowane 19 listopada 2026 roku w „PLOS ONE” pokazuje, że również stosunek do norm społecznych podlega powtarzalnym wahaniom. Nie oznacza to jednak, że człowiek co kilka miesięcy zmienia swój system moralny.

.Przywiązanie do określonych wartości zwykle traktujemy jako jedną z najbardziej trwałych cech człowieka. Możemy zmieniać opinie polityczne, upodobania czy codzienne przyzwyczajenia, ale uczciwość, ambicja, troska o innych lub szacunek dla społecznych norm wydają się znacznie mocniej zakorzenione w naszej osobowości. Nowe badanie zespołu psychologów z Kanady i Stanów Zjednoczonych sugeruje jednak, że względne znaczenie przypisywane poszczególnym wartościom może zmieniać się w przewidywalnym rytmie. Naukowcy nie badali pojedynczych decyzji moralnych, lecz powtarzające się w ciągu roku różnice w deklaracjach dużej liczby respondentów.

Wyniki przedstawili Radha Bazaz, Ian Hohm i Mark Schaller w pracy „Seasonal cycles in basic human values”, opublikowanej 19 listopada 2026 roku w czasopiśmie „PLOS ONE”. Autorzy wykorzystali odpowiedzi udzielane przez mieszkańców Stanów Zjednoczonych od 29 listopada 2007 do 9 grudnia 2020 roku. Badanie obejmowało 31 981 osób, które w internetowym kwestionariuszu oceniały znaczenie różnych celów życiowych i zasad postępowania. Tak długi okres obserwacji pozwolił poszukiwać zależności wykraczających poza pojedynczy sezon, wybory polityczne czy wyjątkowe wydarzenia społeczne.

Cztery wartości, które zmieniają się wraz z porami roku

Podstawą analizy był model opracowany przez psychologa społecznego Shaloma Schwartza, opisujący dziesięć podstawowych kategorii ludzkich wartości. Obejmują one między innymi bezpieczeństwo, tradycję, konformizm, osiągnięcia, władzę, hedonizm, poszukiwanie nowych doświadczeń, samodzielność, uniwersalizm i życzliwość. Model nie dzieli społeczeństwa na ludzi dobrych i złych ani nie przypisuje poszczególnym wartościom jednej orientacji politycznej, lecz służy zrozumieniu, jakie cele jednostka uważa za szczególnie istotne i jak organizuje ich hierarchię.

Naukowcy poszukiwali powtarzalnych zmian w odpowiedziach udzielanych w kolejnych tygodniach roku. Spośród dziesięciu analizowanych wartości cztery wykazywały wyraźne cykle sezonowe, utrzymujące się przy zastosowaniu różnych metod statystycznych. Były to konformizm, rozumiany jako respektowanie oczekiwań społecznych, osiągnięcia, czyli dążenie do sukcesu, władza, związana z prestiżem i wpływem, oraz życzliwość, oznaczająca troskę o dobro osób z najbliższego otoczenia. W pozostałych sześciu kategoriach nie uzyskano równie mocnych dowodów na powtarzalny rytm.

Najbardziej charakterystyczne okazało się to, że zmiany nie następowały jednocześnie. Przywiązanie do konformizmu osiągało najwyższy poziom w lutym i marcu, a drugi, słabszy szczyt pojawiał się w sierpniu i wrześniu. Ambicja związana z osiągnięciami oraz znaczenie przypisywane władzy były najsilniejsze w styczniu i na początku lutego, z kolejnym, mniejszym wzrostem w lipcu. Życzliwość wobec innych wykazywała natomiast dwa podobnie wysokie szczyty: w kwietniu oraz październiku.

Nie oznacza to, że w styczniu ludzie stają się egoistami, a w kwietniu nagle odkrywają potrzebę pomagania innym. Badanie opisuje przeciętne zmiany względnej ważności wartości w kolejnych grupach respondentów, nie zaś przemiany obserwowane u tych samych osób przez cały rok. Autorzy nie przedstawiają zatem kalendarza, według którego można przewidywać indywidualne zachowanie konkretnego człowieka. Odkryli natomiast regularność widoczną w bardzo dużym zbiorze danych.

Dlaczego początek roku sprzyja ambicji, a wiosna życzliwości?

Jedną z możliwych interpretacji styczniowego wzrostu znaczenia osiągnięć jest psychologiczny efekt nowego początku. Przełom roku kalendarzowego skłania ludzi do wyznaczania celów, podejmowania zobowiązań i planowania zmian w życiu zawodowym oraz osobistym. Postanowienia noworoczne mogą odzwierciedlać chwilowo zwiększoną wagę przypisywaną sukcesowi i własnym możliwościom. Badacze przeprowadzili dodatkową analizę, która wykazała zmianę kierunku wahań wartości związanych z osiągnięciami i władzą właśnie na przełomie grudnia i stycznia.

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku życzliwości. Jej sezonowe szczyty przypadały na kwiecień i październik, a naukowcy nie znaleźli równie wyraźnego wyjaśnienia tej prawidłowości. Możliwe, że znaczenie mają zmiany w życiu społecznym, kalendarz wydarzeń rodzinnych, obowiązków i spotkań oraz szersze warunki kulturowe. Autorzy podkreślają jednak, że na obecnym etapie takie interpretacje pozostają hipotezami, których nie można uznać za potwierdzony mechanizm psychologiczny.

W badaniu sprawdzono również możliwe związki z sezonowymi wahaniami niepokoju, przygnębienia i gniewu, wykorzystując dane dotyczące wyszukiwań internetowych. Wcześniejsze analizy sugerowały, że większy poziom lęku może sprzyjać silniejszemu przywiązaniu do autorytetu, lojalności oraz norm wspólnotowych. Tym razem uzyskane zależności między negatywnymi emocjami a dziesięcioma wartościami były jednak słabe lub niewystarczająco odporne na zmianę metod analizy. Naukowcy nie uznali więc sezonowych zmian nastroju za potwierdzone wyjaśnienie wszystkich zaobserwowanych cykli.

Wcześniejsze badania pokazały sezonowość postaw konserwatywnych

Nowa praca rozwija kierunek badań, który już wcześniej wzbudził zainteresowanie psychologów społecznych. W 2024 roku przedstawiono wyniki analizy 232 975 odpowiedzi dotyczących wartości moralnych związanych z lojalnością grupową, autorytetem i czystością. Ustalono wówczas, że w Stanach Zjednoczonych ich znaczenie wzrastało wiosną i jesienią, a malało latem i zimą. O tych ustaleniach informowaliśmy w artykule „Wartości konserwatywne wygrywają jesienią i wiosną”.

Badanie z 2024 roku koncentrowało się przede wszystkim na wartościach wiążących jednostkę ze wspólnotą, czyli takich, które bywają kojarzone z postawami konserwatywnymi. Obecne badanie ma szerszy zakres, ponieważ obejmuje również ambicję, dążenie do wpływu, życzliwość i inne cele osobiste. Analitycy zwracają uwagę, że w obu badaniach pojawia się podobny sezonowy rytm przywiązania do norm grupowych, ale najnowsze wyniki wskazują, że zmienność nie ogranicza się do jednego rodzaju postaw moralnych. Różne wartości mogą wykazywać odmienne cykle, nawet jeśli należą do tego samego systemu przekonań.

Ważne jest również rozróżnienie pomiędzy konformizmem jako kategorią psychologiczną a konserwatyzmem jako orientacją polityczną lub postawą filozoficzną. Człowiek przywiązujący dużą wagę do przestrzegania reguł nie musi identyfikować się z prawicą, podobnie jak osoba stawiająca na sukces zawodowy nie musi odrzucać troski o innych. Hierarchia wartości nie daje się więc sprowadzić do prostego podziału ideologicznego. Nowe badania pokazują złożoność ludzkich motywacji, nie dostarczają natomiast podstaw do przewidywania wyników wyborów wyłącznie na podstawie miesiąca ich przeprowadzania.

Czy nasze przekonania są mniej trwałe, niż nam się wydaje?

Najciekawsza konsekwencja badania dotyczy różnicy między samymi wartościami a ich chwilową ważnością w życiu człowieka. Można przez wiele lat uważać troskę o innych za istotną zasadę postępowania, a jednocześnie w pewnych okresach mocniej koncentrować się na własnym rozwoju, bezpieczeństwie lub obowiązkach wobec wspólnoty. Zmiana priorytetów nie musi oznaczać porzucenia przekonań. Może stanowić sposób dostosowania uwagi i motywacji do rytmu życia społecznego.

Tak rozumiana sezonowość wartości pozostaje zagadnieniem ważnym również dla filozofii człowieka. Psychologia opisuje to, co ludzie deklarują w określonych okolicznościach, podczas gdy refleksja filozoficzna pyta także o uzasadnienie i trwałość zasad moralnych. Obie perspektywy dotyczą różnych poziomów tego samego problemu i nie muszą pozostawać ze sobą w sprzeczności. Statystyczne zmiany deklaracji nie rozstrzygają bowiem, czy dobro, sprawiedliwość lub odpowiedzialność mają charakter obiektywny.

.Badanie z 19 listopada 2026 roku pozostawia pytanie ważniejsze niż sama obserwacja sezonowych wahań: dlaczego ludzie, którzy uważają swoje wartości za względnie trwałe, przypisują im różne znaczenie w kolejnych okresach roku? Odpowiedź może pomóc lepiej zrozumieć relację między jednostką a wspólnotą, osobistymi ambicjami a życzliwością oraz stałością przekonań a zmieniającymi się okolicznościami życia. Naukowcy pokazali, że ten problem można badać empirycznie na podstawie wieloletnich danych, co jednak nie oznacza rzecz jasna, że moralność człowieka da się sprowadzić li tylko do kalendarza.

Andrzej F. Litwiński

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 20 listopada 2026