Wspólna lista czy osobny start? Jak partie mogą wygrać lub przegrać wybory 2027

Wspólna lista może dać partiom więcej mandatów, ale może także kosztować je część wyborców. Osobny start pozwala zachować własną markę, lecz staje się niebezpieczny, gdy ugrupowanie zbliża się do progu 5 lub 8 proc. Wyjaśniamy, czego uczą wybory 2015 i 2023, dlaczego formalna koalicja nie jest tym samym co wspólna lista jednego komitetu oraz jakie warianty mogą zdecydować o wyniku wyborów parlamentarnych 2027.

.Jedna z najważniejszych decyzji przed wyborami parlamentarnymi 2027 zapadnie jeszcze zanim partie ułożą listy kandydatów i rozpoczną oficjalną kampanię. Ugrupowania będą musiały zdecydować, czy startować samodzielnie, tworzyć formalną koalicję wyborczą, czy też wystawić polityków kilku partii z jednej listy prowadzonej przez jeden komitet. Każdy z tych wariantów ma inne konsekwencje prawne, matematyczne i polityczne, a historia wyborów 2015 i 2023 pokazuje, że sama decyzja o formule startu może przesądzić o tym, kto wejdzie do Sejmu i kto później będzie zdolny stworzyć większość. W wyborach parlamentarnych nie wystarczy bowiem zdobyć głosy. Trzeba jeszcze wybrać taki sposób startu, który pozwoli zamienić je na mandaty.

W polskiej polityce rozmowa o wspólnej liście bardzo często zaczyna się od prostego argumentu: skoro kilka partii chce po wyborach współpracować, powinny wystartować razem. Taka logika wydaje się intuicyjna, ale ordynacja wyborcza komplikuje ten obraz. Wspólny start może ograniczyć rozproszenie głosów, wzmocnić większy blok i ułatwić zdobywanie ostatnich mandatów w okręgach, ale może również podnieść próg wyborczy, osłabić mobilizację części elektoratu i zmniejszyć łączny wynik ugrupowań, których wyborcy nie chcą poprzeć jednej wspólnej listy.

Z drugiej strony osobny start pozwala partiom zachować własną tożsamość, prowadzić kampanię do własnych wyborców i zwiększać łączną różnorodność oferty politycznej. Ryzyko pojawia się wtedy, gdy jedno z ugrupowań znajdzie się poniżej ustawowego progu. Wówczas miliony lub setki tysięcy głosów mogą nie uczestniczyć w podziale mandatów, a największe partie otrzymają pośrednio większą część miejsc w Sejmie.

Właśnie dlatego przed wyborami parlamentarnymi 2027 pytanie o wspólną listę nie powinno być sprowadzane do politycznych sympatii liderów. Jest to decyzja strategiczna, w której trzeba jednocześnie uwzględniać sondaże, progi wyborcze, strukturę elektoratów, przepływy wyborców pomiędzy partiami, geografię poparcia, wielkość okręgów oraz efekt metody d’Hondta.

Wspólna lista może oznaczać trzy różne rzeczy

Najważniejsze rozróżnienie jest często pomijane w debacie publicznej. Hasło „wspólna lista” nie mówi jeszcze, w jakiej formule prawnej partie wystartują.

Pierwszą możliwością jest formalny koalicyjny komitet wyborczy utworzony przez kilka partii. W takim przypadku Kodeks wyborczy stawia przed jego listami wyższy próg: aby uczestniczyć w podziale mandatów, koalicyjny komitet musi uzyskać co najmniej 8 proc. ważnych głosów w skali kraju. Zwykły komitet wyborczy uczestniczy natomiast w podziale mandatów po przekroczeniu 5 proc.

Drugi wariant polega na tym, że politycy kilku środowisk startują z listy jednego komitetu partyjnego. Formalnie nie powstaje wtedy koalicyjny komitet wyborczy, nawet jeśli politycznie lista skupia przedstawicieli kilku ugrupowań. Z punktu widzenia progu wyborczego znaczenie ma status komitetu, a nie liczba partii czy środowisk reprezentowanych przez kandydatów.

Trzecia możliwość to całkowicie osobny start. Każde ugrupowanie rejestruje własny komitet i własne listy, prowadzi własną kampanię, a później samodzielnie musi przekroczyć właściwy dla siebie próg. Dopiero po wyborach partie mogą negocjować wspólne stworzenie większości parlamentarnej.

To oznacza, że polityczne zdanie „idziemy razem” może kryć różne konstrukcje prawne. Jedna może oznaczać próg 8 proc., druga 5 proc., a trzecia pozostawienie kilku niezależnych list, które dopiero po wyborach będą próbowały stworzyć większość.

Rok 2015 pokazał, jak niebezpieczny może być próg 8 procent

Najbardziej znanym przykładem ryzyka formalnej koalicji pozostają wybory parlamentarne 2015. Zjednoczona Lewica, tworzona przez SLD, Twój Ruch, PPS, Unię Pracy i Zielonych, wystartowała jako koalicyjny komitet wyborczy. Oznaczało to, że aby uczestniczyć w podziale mandatów, musiała przekroczyć próg 8 proc.

Ostatecznie lista uzyskała 7,55 proc. głosów, czyli 1 147 102 głosy, ale nie otrzymała ani jednego mandatu. Dla porównania PSL zdobyło 5,13 proc. i 16 mandatów, ponieważ startowało jako zwykły komitet, którego obowiązywał próg 5 proc.

Ta różnica miała ogromne znaczenie dla całej arytmetyki Sejmu. Ponad milion głosów oddanych na Zjednoczoną Lewicę nie uczestniczył w podziale mandatów, podobnie jak głosy oddane na inne komitety, które znalazły się poniżej swoich progów. W efekcie Prawo i Sprawiedliwość zdobyło 235 mandatów przy 37,58 proc. głosów i mogło utworzyć samodzielną większość.

Nie oznacza to, że brak Zjednoczonej Lewicy w Sejmie był jedynym powodem większości PiS. Wynik zależał od całego układu głosów w 41 okręgach, liczby list uczestniczących w podziale i działania metody d’Hondta. Rok 2015 pokazuje jednak bardzo wyraźnie, że decyzja o formalnej formule startu może zmienić wynik wyborów nawet bez zmiany poglądów ani jednego wyborcy.

Gdyby Zjednoczona Lewica była zwykłym komitetem z progiem 5 proc., wynik 7,55 proc. pozwalałby jej uczestniczyć w podziale mandatów. Sam ten kontrfaktyczny wariant nie pozwala automatycznie stwierdzić, jaki byłby ostateczny skład Sejmu, ale pokazuje skalę ryzyka: różnica między 5 a 8 proc. może zdecydować, czy ponad milion głosów daje reprezentację parlamentarną, czy nie daje jej wcale.

Rok 2023 pokazał inną strategię

Osiem lat później partie opozycyjne wobec PiS przyjęły odmienną strategię. Koalicja Obywatelska, Trzecia Droga i Lewica wystartowały oddzielnie, mimo że jeszcze przed wyborami było jasne, że w przypadku odpowiedniej liczby mandatów mogą próbować wspólnie tworzyć rząd.

KO zdobyła 30,70 proc. i 157 mandatów, Trzecia Droga 14,40 proc. i 65 mandatów, a Lewica 8,61 proc. i 26 mandatów. Łącznie te trzy ugrupowania uzyskały 248 mandatów, czyli większość umożliwiającą powołanie rządu. Wybory wygrało procentowo PiS z wynikiem 35,38 proc. i 194 mandatami, ale nie było w stanie zbudować większości.

Wynik 2023 r. często służy później jako argument na rzecz tezy, że osobny start był optymalny. Trzeba jednak zachować ostrożność. Nie wiemy, ile osób zagłosowałoby na jedną wspólną listę obejmującą KO, Polskę 2050, PSL i Lewicę, a ile zrezygnowałoby z udziału, przeszło do innych partii lub nie zaakceptowało kandydatów znajdujących się na wspólnej liście.

Suma poparcia kilku osobno startujących komitetów nie jest automatycznie wynikiem, który uzyskałyby po połączeniu. Wyborcy nie są liczbami należącymi do partyjnych liderów i nie można zakładać, że 30 proc. jednej partii oraz 10 proc. drugiej zawsze da wspólnej liście dokładnie 40 proc. Część elektoratów może się wzajemnie mobilizować, ale część może także odpaść.

To jeden z najważniejszych powodów, dla których nie istnieje uniwersalna odpowiedź na pytanie, czy wspólna lista jest lepsza.

Dlaczego wspólny start może dawać więcej mandatów

Najważniejszą matematyczną zaletą wspólnej listy jest koncentracja głosów. W każdym z 41 okręgów mandaty są rozdzielane pomiędzy listy uczestniczące w podziale, a metoda d’Hondta porównuje kolejne ilorazy ich wyników. Większa lista ma częściej szansę znaleźć się wśród ugrupowań zdobywających kolejne miejsca, szczególnie przy podziale ostatnich mandatów.

Wyobraźmy sobie hipotetyczny okręg, w którym dwie współpracujące partie zdobywają osobno 18 i 9 proc. głosów. Przy oddzielnym starcie każda uczestniczy w podziale samodzielnie, a mniejsza lista może mieć problem z uzyskaniem mandatu, szczególnie w niewielkim okręgu. Jeżeli te same głosy trafiają na jedną listę z wynikiem 27 proc., jej pozycja w metodzie d’Hondta staje się znacząco silniejsza.

Efekt nie jest wszędzie jednakowy. W dużych okręgach większa liczba mandatów ułatwia zdobycie reprezentacji mniejszym listom, dlatego korzyść z połączenia może być ograniczona. W mniejszych okręgach, gdzie do podziału pozostaje siedem, osiem czy dziewięć mandatów, koncentracja głosów może być znacznie bardziej cenna.

Właśnie dlatego partie nie powinny podejmować decyzji wyłącznie na podstawie jednego ogólnopolskiego sondażu. Dwie listy mające łącznie 30 proc. mogą w jednym okręgu zyskiwać na połączeniu, a w innym uzyskać niemal identyczną liczbę mandatów jak przy osobnym starcie. Potrzebne są symulacje wykonywane okręg po okręgu.

Dlaczego wspólna lista może stracić głosy

Matematyka mandatowa to jednak tylko połowa problemu. Druga połowa dotyczy zachowania wyborców.

Partie mają własne tożsamości, programy, liderów i grupy społeczne, do których kierują swoją ofertę. Wyborca partii centrowej nie musi zaakceptować wspólnej listy z lewicą, podobnie jak wyborca bardziej ideowej lewicy może nie chcieć głosować na listę zdominowaną przez polityków centrum. Na prawicy analogiczny problem może dotyczyć wyborców partii umiarkowanej i bardziej radykalnego ugrupowania.

Połączenie partii może więc zwiększyć efektywność każdego głosu, który pozostanie na wspólnej liście, a jednocześnie zmniejszyć łączną liczbę osób, które zechcą na nią zagłosować. Jeżeli strata poparcia jest większa niż zysk wynikający z koncentracji, wspólna lista może okazać się politycznie mniej korzystna od oddzielnego startu.

Istnieje również efekt mobilizacyjny. Kilka osobnych partii prowadzi kilka kampanii, prezentuje kilku liderów, buduje kilka narracji i może docierać do różnych grup wyborców. Jedna wspólna lista musi stworzyć bardziej kompromisowy przekaz, który może być szerszy, ale mniej wyrazisty.

Z tego powodu odpowiedź na pytanie o wspólną listę wymaga czegoś więcej niż kalkulatora d’Hondta. Trzeba wiedzieć również, jak zachowają się wyborcy po ogłoszeniu wspólnego startu.

Kiedy osobny start jest racjonalny

Osobny start jest szczególnie atrakcyjny wtedy, gdy wszystkie zainteresowane ugrupowania posiadają stabilne poparcie wyraźnie przekraczające ustawowy próg. Jeżeli partia regularnie notuje 12, 15 czy 20 proc., ryzyko utraty wszystkich głosów z powodu nieprzekroczenia 5 proc. jest niewielkie, natomiast zachowanie własnej marki może pozwolić jej lepiej zmobilizować własny elektorat.

Oddzielne listy dają również wyborcom większą możliwość wyrażenia preferencji ideowych. Obywatel nie musi wybierać między dużymi blokami obejmującymi kilka różnych środowisk, lecz może dokładniej wskazać partię, której program jest mu najbliższy. Po wyborach ugrupowania mogą negocjować koalicję rządową już na podstawie rzeczywistego poparcia każdego z partnerów.

Osobny start wzmacnia także pozycję negocjacyjną liderów. Partia mająca 50 własnych posłów wie dokładnie, jaką siłą dysponuje w rozmowach koalicyjnych. Przy wspólnej liście trzeba najpierw ustalić, ilu kandydatów każdej partii znajdzie się na miejscach dających realne szanse, a następnie po wyborach policzyć, ilu posłów rzeczywiście należy do poszczególnych środowisk.

To prowadzi do jednej z największych trudności wspólnych list: rywalizacja pomiędzy partiami nie znika, lecz przenosi się do wnętrza listy.

Wspólna lista oznacza walkę o miejsca jeszcze przed wyborami

W materiale „Kto może zostać posłem i jak układa się listy wyborcze?” wskazywaliśmy, że walka o przyszły Sejm zaczyna się dużo wcześniej niż oficjalna kampania. W przypadku wspólnej listy proces staje się jeszcze bardziej skomplikowany, ponieważ trzeba zdecydować nie tylko, który polityk otrzyma pierwsze miejsce, ale również jaka część miejsc przypadnie każdemu ugrupowaniu.

Jeżeli jedna partia ma według sondaży 25 proc., a druga 8 proc., naturalne będzie pytanie, czy miejsca powinny być dzielone w proporcji zbliżonej do ich poparcia. Mniejszy partner może uważać, że bez odpowiedniej liczby „jedynek” i wysokich pozycji traci możliwość zachowania własnej reprezentacji, natomiast większy będzie argumentował, że nie może oddać atrakcyjnych miejsc kandydatom ugrupowania posiadającego znacznie mniejszy elektorat.

Polskie otwarte listy dodatkowo komplikują sytuację. Nawet jeśli liderzy ustalą określony parytet miejsc, wyborcy mogą zmienić kolejność poprzez głosowanie na konkretnych kandydatów. Polityk mniejszego ugrupowania znajdujący się wysoko na liście może przegrać z popularnym kandydatem większej partii umieszczonym kilka pozycji niżej.

Wspólna lista nie usuwa więc konkurencji pomiędzy partnerami. Zmienia tylko miejsce, w którym się ona odbywa: zamiast walczyć jako osobne komitety, politycy konkurują o pozycje, kampanijne zasoby i głosy w ramach jednej listy.

Wspólna lista nie musi oznaczać progu 8 procent

To prawdopodobnie najważniejszy techniczny fragment całej dyskusji przed 2027 r. W języku politycznym określenie „koalicja” jest używane bardzo szeroko, natomiast Kodeks wyborczy posługuje się nim w znacznie bardziej precyzyjnym znaczeniu.

Jeżeli partie tworzą koalicyjny komitet wyborczy, obowiązuje go próg 8 proc. Jeżeli natomiast politycy kilku środowisk zostaną umieszczeni na listach jednego zwykłego komitetu wyborczego, do udziału w podziale mandatów wystarcza 5 proc., ponieważ z punktu widzenia prawa wyborczego startuje jeden komitet, a nie koalicyjny komitet wyborczy.

Politycznie obie konstrukcje mogą wyglądać bardzo podobnie. Na wspólnych konferencjach występują liderzy kilku środowisk, kandydaci różnych partii znajdują się na tych samych listach, a wyborcy postrzegają projekt jako szersze porozumienie. Różnica prawna może jednak mieć ogromne znaczenie, jeśli wynik znajdzie się w przedziale między 5 a 8 proc.

Przykład Zjednoczonej Lewicy z 2015 r. sprawia, że każde ugrupowanie rozważające formalną koalicję musi ten problem traktować bardzo poważnie. Wynik 7,55 proc. byłby komfortowym przekroczeniem zwykłego progu, ale dla koalicyjnego komitetu oznaczał brak reprezentacji.

Dlaczego Trzecia Droga w 2023 roku była ryzykownym eksperymentem

Trzecia Droga, tworzona przez Polskę 2050 i PSL, wystartowała w 2023 r. jako koalicyjny komitet wyborczy. Oznaczało to próg 8 proc., a w tygodniach poprzedzających wybory część analiz koncentrowała się właśnie na pytaniu, czy koalicja go przekroczy.

Ostatecznie zdobyła 14,40 proc. głosów i 65 mandatów, a więc znalazła się zdecydowanie powyżej strefy ryzyka. Sam fakt, że obowiązywał ją wyższy próg, miał jednak strategiczne znaczenie dla całej rywalizacji.

Gdyby koalicja uzyskała 7,9 proc., jej sytuacja przypominałaby przypadek Zjednoczonej Lewicy w 2015 r. Miliony głosów mogłyby nie uczestniczyć w podziale mandatów, co w bardzo wyrównanym układzie mogłoby całkowicie zmienić możliwość stworzenia większości po wyborach.

Właśnie dlatego partie znajdujące się w sondażach w pobliżu granicy 8 proc. muszą szczególnie ostrożnie rozważać formalną koalicję. Dodatkowe korzyści z łączenia list mogą zostać przekreślone przez jedno ryzyko: niewielki błąd sondażu, słabszą mobilizację albo zmianę nastrojów w ostatnich dniach kampanii.

Czy przed wyborami 2027 bardziej opłaca się łączyć prawicę czy centrum i lewicę?

Nie da się dziś uczciwie odpowiedzieć nazwami konkretnych ugrupowań, ponieważ do wyborów pozostał ponad rok, a sondaże, struktura partyjna i konfiguracje polityczne mogą się znacząco zmienić. Można natomiast wskazać zasady, według których każda ze stron powinna dokonywać kalkulacji.

Pierwszym pytaniem jest ryzyko progu. Jeżeli potencjalny partner oscyluje wokół 4–6 proc., wspólny start może uratować dużą część głosów przed wypadnięciem z podziału mandatów. Jeżeli wszystkie partie mają stabilnie dwucyfrowe wyniki, argument ten słabnie.

Drugim jest transferowalność elektoratów. Jeśli wyborcy dwóch ugrupowań wzajemnie się akceptują, wspólna lista może zachować niemal całą sumę poparcia i jednocześnie poprawić efektywność mandatową. Jeśli elektoraty są wobec siebie niechętne, matematyczny zysk może zostać zjedzony przez odpływ wyborców.

Trzecim jest geografia. Partia mająca 8 proc. w skali kraju może być bardzo silna w kilku regionach i słaba w pozostałych, a wtedy samodzielny start może przynosić mandaty w jej bastionach. Inne ugrupowanie z podobnym wynikiem, ale równomiernie rozproszonym poparciem, może tracić wiele głosów w okręgach, w których nie zdobywa żadnego miejsca.

Czwartym jest konkurencja personalna. Im więcej partii w jednym bloku, tym trudniejszy staje się podział miejsc na listach i tym większe ryzyko konfliktów wewnętrznych, które mogą osłabiać kampanię jeszcze przed jej formalnym rozpoczęciem.

Symulacja 2027: Nie wolno po prostu dodawać sondaży

Przed wyborami 2027 będziemy zapewne wielokrotnie widzieli analizy polegające na prostym dodaniu wyników kilku ugrupowań. Jeżeli partia A ma 28 proc., partia B 10 proc., a partia C 7 proc., autor symulacji może stwierdzić, że wspólna lista uzyskałaby 45 proc. Takie obliczenie jest użyteczne jako pierwszy eksperyment matematyczny, ale nie jest prognozą wyborczą.

Połączenie list może zmienić zachowanie elektoratów. Część wyborców zaakceptuje szerszy blok, część przejdzie do konkurencji, część zostanie w domu, a po drugiej stronie sceny politycznej wspólna lista może zmobilizować wyborców przeciwnika. Nawet sama informacja o stworzeniu dużego bloku może zmienić dynamikę kampanii.

Dlatego prawidłowa symulacja powinna mieć kilka wariantów. Pierwszy zakłada pełną sumę poparcia, drugi utratę części wyborców, trzeci dodatkową mobilizację, a następnie każdy wariant powinien być rozliczony osobno w 41 okręgach wyborczych. Dopiero wtedy metoda d’Hondta pokaże różnice w mandatach.

To również pokazuje ograniczenie sondaży ogólnopolskich. Badanie wskazujące, że dwie partie mają razem 35 proc., nie mówi jeszcze, czy wspólny start przyniesie więcej mandatów niż oddzielne listy. Do takiej odpowiedzi potrzebne są dane regionalne oraz założenie dotyczące zachowania wyborców po zmianie konfiguracji.

Kiedy wspólna lista jest prawdopodobnie najlepszym rozwiązaniem?

Najsilniejszy argument pojawia się wtedy, gdy kilka partii posiada podobny polityczny cel, ich wyborcy dobrze się wzajemnie akceptują, a przynajmniej jedno z ugrupowań znajduje się w niebezpiecznej strefie wokół progu. W takiej sytuacji połączenie może jednocześnie uratować głosy słabszego partnera i zwiększyć efektywność d’Hondta.

Wspólna lista może być również korzystna wtedy, gdy wyborczy przeciwnik jest bardzo silny i skoncentrowany, a kilka mniejszych list regularnie przegrywa z nim ostatnie mandaty w okręgach. Połączenie wyników zwiększa wtedy liczbę wysokich ilorazów w metodzie d’Hondta i może pozwolić przejmować część mandatów, które przy rozdrobnieniu trafiałyby do największej partii.

Istotna jest również wiarygodność polityczna projektu. Jeżeli partie od miesięcy deklarują, że chcą wspólnie rządzić, posiadają kompatybilne programy i są zdolne przedstawić wyborcom wspólną narrację, lista może zostać odebrana jako naturalny etap współpracy. Jeżeli porozumienie powstaje wyłącznie w obawie przed sondażami, wyborcy mogą potraktować je jako taktyczny projekt liderów.

Nie da się więc wskazać magicznego poziomu poparcia, od którego wspólny start zawsze się opłaca. Decyzja jest jednocześnie matematyczna i polityczna.

Kiedy osobny start może być lepszy?

Osobne listy mają przewagę przede wszystkim wtedy, gdy partie posiadają stabilne i wyraźnie różniące się elektoraty, a wszystkie bez większego ryzyka przekraczają próg. Każde ugrupowanie może wtedy prowadzić własną kampanię, mobilizować własnych sympatyków i dopiero po wyborach negocjować wspólne rządzenie.

Model ten może również zwiększać łączną frekwencję po danej stronie sceny politycznej. Wyborca otrzymuje kilka ofert zamiast jednej kompromisowej listy i łatwiej znajduje ugrupowanie odpowiadające jego poglądom. W 2023 r. osobne starty KO, Trzeciej Drogi i Lewicy stworzyły właśnie taki szeroki wachlarz, a po wyborach ugrupowania te dysponowały łącznie 248 mandatami.

Ryzyko pojawia się jednak natychmiast, gdy któraś z partii zaczyna zbliżać się do progu. Wynik 4,9 proc. w przypadku zwykłego komitetu może oznaczać brak mandatów w całym kraju mimo setek tysięcy głosów. W takiej sytuacji niezależność partyjna może okazać się niezwykle kosztowna dla całego potencjalnego obozu koalicyjnego.

Dlatego ten sam wariant może być racjonalny rok przed wyborami i niebezpieczny dwa tygodnie przed głosowaniem. Ostateczne decyzje o formule startu będą zależały od sondaży i negocjacji prowadzonych znacznie później niż obecne deklaracje polityków.

Czy jedna lista daje premię d’Hondta?

Najczęściej mówi się, że metoda d’Hondta „premiuje duże partie”, dlatego połączenie kilku list powinno automatycznie zwiększać liczbę mandatów. Jest w tym część prawdy, ale sformułowanie wymaga doprecyzowania.

Metoda d’Hondta nie przyznaje formalnego bonusu za nazwę „koalicja” ani za sam fakt połączenia. Korzyść wynika z koncentracji głosów na jednej liście oraz z ograniczonej liczby mandatów w okręgu. Lista posiadająca większy wynik wytwarza kolejne wysokie ilorazy, które częściej mieszczą się w puli mandatowej.

W niektórych okręgach dwie oddzielne listy mogą jednak zdobyć łącznie dokładnie tyle samo mandatów co jedna wspólna. W innych wspólna lista zyska jedno miejsce, w jeszcze innych różnica może być większa. Wszystko zależy od wyników wszystkich konkurujących komitetów.

Dlatego określenie „premia d’Hondta” jest użytecznym skrótem, ale nie powinno zastępować obliczeń. Nie istnieje stała liczba dodatkowych mandatów przysługujących za wspólny start.

Największym zagrożeniem nie jest d’Hondt, tylko zmarnowane głosy

Doświadczenie 2015 r. pokazuje, że dla całego bloku politycznego większe znaczenie od samej premii d’Hondta może mieć liczba głosów oddanych na komitety, które nie przekraczają progu. Zjednoczona Lewica zdobyła 7,55 proc., KORWiN 4,76 proc., a Partia Razem 3,62 proc.; wszystkie te głosy nie uczestniczyły w standardowym podziale mandatów do Sejmu.

To właśnie zmniejszenie puli głosów uczestniczących w podziale zwiększa relatywną wartość wyników komitetów, które progi przekroczyły. Nie oznacza to, że głosy formalnie są dopisywane zwycięzcy. Mechanizm jest bardziej subtelny: mandaty nadal trzeba rozdzielić wszystkie, lecz konkuruje o nie mniejsza liczba głosów i list.

Z perspektywy strategii 2027 pierwsze pytanie powinno więc brzmieć nie „ile dostaniemy dzięki d’Hondtowi?”, ale „ile naszych głosów może znaleźć się poza podziałem mandatów?”. Dopiero później warto analizować korzyści wynikające z łączenia list.

Jeżeli trzy ugrupowania mają łącznie 25 proc., ale jedno z nich znajduje się na poziomie 4 proc., ryzyko dla całego obozu jest zupełnie inne niż wtedy, gdy wyniki wynoszą 10, 8 i 7 proc.

Debata „Wszystko co Najważniejsze”: czy wielkie bloki są dobre dla demokracji?

Matematyka wyborcza może zachęcać partie do konsolidacji, ale demokracja nie jest wyłącznie mechanizmem maksymalizacji liczby mandatów. Jej wartością jest również możliwość wyboru pomiędzy różnymi programami, tradycjami politycznymi i wizjami państwa. Im większe tworzą się bloki, tym silniejsze staje się napięcie pomiędzy skutecznością wyborczą a pluralizmem.

Zwolennicy wspólnych list mogą argumentować, że wyborcy przede wszystkim oczekują jasnej odpowiedzi, kto po wyborach chce wspólnie rządzić. Jeżeli kilka partii deklaruje wspólny cel i wie, że później stworzy koalicję, wspólny start upraszcza wybór i ogranicza ryzyko, że podziały pomiędzy podobnymi ugrupowaniami dadzą przewagę przeciwnikom.

Przeciwnicy odpowiadają, że wspólna lista może ukrywać rzeczywiste różnice programowe. Wyborca chcący poprzeć centrowego kandydata może jednocześnie pomóc w zdobyciu mandatu osobie z zupełnie innego skrzydła wspólnego bloku, ponieważ każdy głos na kandydata buduje wynik całej listy. W otwartym systemie wyborca wpływa na personalną kolejność, ale jednocześnie wspiera cały komitet.

Wielkie listy zwiększają również władzę partyjnych kierownictw na etapie poprzedzającym wybory. Im większa koalicja, tym większe znaczenie mają negocjacje o liczbie miejsc, „jedynkach”, okręgach oraz kandydaturach gwarantowanych partnerom. Część kluczowych decyzji dotyczących przyszłego Sejmu zapada więc jeszcze przed tym, zanim obywatel otrzyma kartę do głosowania.

Nie oznacza to, że wspólna lista jest mniej demokratyczna ani że osobny start jest z natury lepszy. Oba modele reprezentują inne podejście do politycznej konkurencji. Jeden stawia większy nacisk na zdolność budowania szerokiego bloku przed wyborami, drugi pozwala wyborcom najpierw określić siłę poszczególnych partii, a dopiero później oddać politykom zadanie stworzenia koalicji.

Co powinny obserwować partie przed wyborami 2027?

Pierwszym wskaźnikiem będzie oczywiście poparcie sondażowe, ale sama średnia krajowa nie wystarczy. Szczególne znaczenie będzie miała odległość najmniejszych potencjalnych partnerów od progu oraz stabilność ich wyniku w wielu kolejnych badaniach. Ugrupowanie notowane raz na poziomie 4 proc., a raz 7 proc. znajduje się w zupełnie innej sytuacji strategicznej niż partia utrzymująca od miesięcy 10–12 proc.

Drugim elementem będą przepływy wyborców. Badania powinny odpowiadać nie tylko na pytanie, ile osób deklaruje poparcie dla każdej partii, ale również co zrobią wyborcy w przypadku wspólnego startu. To właśnie tutaj można oszacować, jaka część elektoratu zaakceptuje partnera, a jaka odejdzie.

Trzecim będzie geografia. Niedawny tekst „Wszystko co Najważniejsze” o okręgach wyborczych pokazuje, że głosy nie są przeliczane na mandaty w jednym ogólnopolskim koszyku, lecz osobno w 41 okręgach. Wspólna lista może więc być bardzo korzystna w jednych częściach kraju i niemal neutralna w innych.

Czwartym elementem pozostanie zdolność do zawarcia porozumienia personalnego. Matematycznie idealna koalicja nie powstanie, jeśli liderzy i struktury regionalne nie zgodzą się na podział miejsc na listach. Historia partii politycznych pokazuje, że właśnie personalna część negocjacji często okazuje się trudniejsza od rozmów programowych.

Wybory 2027 mogą zostać rozstrzygnięte przed rozpoczęciem kampanii

Najważniejsza decyzja dotycząca przyszłego Sejmu może więc zapaść na wiele miesięcy przed dniem głosowania. Jeżeli partie wybiorą wspólny start, zmienią strukturę konkurencji, progi, kampanię i sposób liczenia mandatów. Jeżeli zdecydują się na oddzielne listy, każda z nich będzie musiała samodzielnie przekroczyć granicę pozwalającą uczestniczyć w podziale.

Nie istnieje rozwiązanie optymalne niezależnie od warunków. Wspólna lista może być najlepszą odpowiedzią na ryzyko zmarnowania głosów, ale może też osłabić mobilizację. Osobny start może zwiększać sumę poparcia, lecz jest bardzo ryzykowny dla partii znajdującej się tuż nad progiem. Formalna koalicja pozwala stworzyć wspólny projekt, ale podnosi próg do 8 proc., podczas gdy lista jednego komitetu skupiająca kandydatów różnych środowisk może podlegać progowi 5 proc.

Właśnie dlatego przed wyborami parlamentarnymi 2027 trzeba patrzeć nie tylko na pytanie „kto ma najwięcej procent?”. Równie ważne będzie pytanie, ile list pojawi się ostatecznie na kartach wyborczych i które głosy będą konkurować ze sobą osobno, a które zostaną połączone jeszcze przed wyborami.

W 2015 roku 7,55 proc. głosów nie dało Zjednoczonej Lewicy ani jednego mandatu. W 2023 r. trzy oddzielnie startujące ugrupowania, które po wyborach zdecydowały się współpracować, zdobyły razem 248 miejsc i utworzyły większość.

Te dwa doświadczenia nie dają jednej recepty na 2027 rok. Pokazują coś ważniejszego. W wyborach parlamentarnych sposób, w jaki partie ustawią się przed startem, może być równie ważny jak to, ilu wyborców później je poprze.

Najważniejsze pytania:

Czy wspólna lista zawsze bardziej opłaca się partiom?

Nie. Może zwiększać efektywność przeliczania głosów na mandaty, ale może również powodować utratę części wyborców, którzy nie zaakceptują szerszego porozumienia. Wynik zależy od poparcia, struktury elektoratów i sytuacji w poszczególnych okręgach.

Jaki próg obowiązuje partie w wyborach do Sejmu?

Co do zasady listy zwykłych komitetów uczestniczą w podziale mandatów po zdobyciu co najmniej 5 proc. ważnych głosów w kraju. Koalicyjne komitety wyborcze muszą zdobyć co najmniej 8 proc.

Czy wspólna lista zawsze ma próg 8 procent?

Nie. Próg 8 proc. dotyczy list zgłaszanych przez koalicyjny komitet wyborczy. Jeżeli kandydaci różnych środowisk startują z listy jednego zwykłego komitetu, zastosowanie ma próg właściwy dla tego komitetu.

Dlaczego Zjednoczona Lewica nie weszła do Sejmu w 2015 roku?

Zjednoczona Lewica wystartowała jako koalicyjny komitet i uzyskała 7,55 proc. głosów. Ponieważ nie przekroczyła wymaganego progu 8 proc., nie uczestniczyła w podziale mandatów.

Ile mandatów zdobyły KO, Trzecia Droga i Lewica w 2023 roku?

KO zdobyła 157 mandatów, Trzecia Droga 65, a Lewica 26. Łącznie dało im to 248 mandatów i możliwość utworzenia większości sejmowej.

Czy jedna lista zawsze dostaje więcej mandatów dzięki metodzie d’Hondta?

Nie zawsze. Efekt zależy od wyników wszystkich list w konkretnych okręgach. W części okręgów połączenie może dać dodatkowy mandat, w innych rezultat może pozostać taki sam.

Czy można dodać wyniki dwóch partii i przewidzieć wynik wspólnej listy?

Nie. Suma sondażowego poparcia jest tylko punktem wyjścia, ponieważ część wyborców może nie poprzeć wspólnej listy, a sama decyzja o połączeniu może zmienić frekwencję i przepływy elektoratu.

Co jest największym ryzykiem osobnego startu?

Największym zagrożeniem jest nieprzekroczenie ustawowego progu przez jednego z potencjalnych partnerów. Wówczas jego głosy nie uczestniczą w standardowym podziale mandatów.

Kiedy wspólna lista może być szczególnie korzystna?

Gdy potencjalni partnerzy mają zbliżone elektoraty, wyborcy dobrze akceptują porozumienie, a jedna z partii znajduje się blisko progu wyborczego albo rozdrobnienie powoduje straty mandatów w wielu okręgach.

Czy wiadomo już, w jakiej formule partie wystartują w wyborach 2027?

Nie. Do wyborów pozostał ponad rok, a pełne konfiguracje wyborcze będą zależały od przyszłych sondaży, negocjacji i zmian na scenie politycznej. WcN już zwraca uwagę, że walka o przyszłe listy i pozycje rozpoczęła się znacznie wcześniej niż formalna kampania.

Oprac. Karolina Gądek