Prof. Richard LINDZEN: Jeśli kontrolujesz węgiel, kontrolujesz życie

Jeśli kontrolujesz węgiel, kontrolujesz życie

Photo of Prof. Richard LINDZEN

Prof. Richard LINDZEN

Emerytowany profesor meteorologii w Massachusetts Institute of Technology (MIT). Badacz dynamiki atmosfery, pływów atmosferycznych i fotochemii ozonu, współautor hipotezy efektu tęczówki. Krytyk dominującego stanowiska w debacie klimatycznej.

4 listopada 2026 roku prof. Richard LINDZEN otrzymał Medal im. Roberta J. Zimmera za Wolność Intelektualną, przyznawany przez Amerykańską Akademię Nauk i Literatury, podczas uroczystości w Bibliotece Kongresu w Waszyngtonie. W rozmowie z Jean-Paulem OURYM przedstawia swoje zastrzeżenia do modeli klimatycznych i sposobu prezentowania zmian klimatu opinii publicznej. Wyjaśnia także, dlaczego uważa finansowanie badań i presję polityczną za zagrożenie dla niezależności naukowców.

Jak badania klimatu stały się sprawą polityczną

Jean-Paul OURY: Pańskie wczesne prace dotyczyły fotochemii ozonu, pływów atmosferycznych i fal planetarnych. Czy mógłby Pan do nich wrócić?

Prof. Richard LINDZEN: Każdy z tych tematów ma własną historię. Prace nad ozonem w stratosferze wzięły początek od mojego promotora, Richarda Goody’ego. Problemem była wówczas nowo odkryta oscylacja quasi-dwuletnia, czyli QBO. Nad obszarami tropikalnymi wiatr w stratosferze wieje przez mniej więcej rok ze wschodu na zachód, po czym zmienia kierunek i wieje z zachodu na wschód. Okres tej oscylacji był nieco zmienny. W latach sześćdziesiątych wynosił około 26 miesięcy, choć obecnie wydaje się bliższy 28 miesiącom. Oscylacja ta dominuje w tropikalnej stratosferze. Goody sądził, że może mieć ona coś wspólnego z ozonem, ponieważ jego fotochemiczny czas relaksacji wynosił około dwóch lat. Na ile potrafiłem to ocenić, nie miało to sensu, a moja rozprawa nie przyniosła postępu w zrozumieniu QBO, choć pozwoliła odkryć wiele innych rzeczy, w tym zdolność fotochemii ozonu do przyspieszania procesów radiacyjnych.

Ukończyłem rozprawę doktorską w sierpniu 1964 roku i miałem przyznane stypendium podoktorskie NATO na Uniwersytecie w Oslo, które miało się rozpocząć w lutym 1965 roku. Czas pomiędzy tymi terminami wykorzystałem na wizytę u prof. Richarda Reeda na Uniwersytecie Waszyngtońskim w Seattle. Reed przeprowadził najlepsze badania obserwacyjne QBO. Zajmował się jednak również pływami w mezosferze. Pływy atmosferyczne od dawna badano przy powierzchni Ziemi, gdzie składowa półdobowa okazuje się większa od dobowej. Lord Kelvin zasugerował, że w atmosferze może występować rezonans o okresie 12 godzin, i ta sugestia dominowała w badaniach aż do lat sześćdziesiątych. Reed odkrył jednak, że w mezosferze dominuje składowa dobowa. To zainteresowało mnie pływami. Podczas pobytu w Oslo odkryłem, że równanie pływowe Laplace’a ma rozwiązania zarówno z dodatnimi, jak i ujemnymi głębokościami równoważnymi; te drugie były związane z falami uwięzionymi. Okazało się, że dominacja pływów półdobowych wynikała z uwięzienia modów dobowych. Wiele z tych zagadnień opisaliśmy w monografii „Atmospheric Tides”, której współautorem był angielski fizyk Sydney Chapman.

Na Uniwersytecie w Oslo poznałem innego badacza odbywającego staż podoktorski, Larry’ego Larsena, który zajmował się falami wewnętrznymi w oceanie i ich oddziaływaniem ze średnim przepływem.

Gdy fale są pochłaniane, zmieniają przepływ. To okazało się kluczem do zrozumienia 26-miesięcznego cyklu. Zjawiska pogodowe w tropikach generowały fale, które oddziaływały z przepływem, powodując przemieszczanie się układu wiatrów ku dołowi z takim właśnie okresem. Był to ważny sukces w rozwiązaniu problemu uznawanego za głęboko zagadkowy, a teoria dobrze przetrwała próbę czasu. To było już wiele lat temu. Tym, co naprawdę mnie interesowało, było oddziaływanie fal z przepływem. Po powrocie do Stanów Zjednoczonych nadal pracowałem nad falami planetarnymi, ich oddziaływaniem z przepływem i tak dalej. Pojawiały się inne problemy, a także pewne dawne, klasyczne zagadnienia, które uważaliśmy za interesujące. Szczególnie koncentrowałem się na niestabilnościach przepływów ścinających. Jednym z zagadkowych aspektów było to, że pewne konfiguracje przepływu, stabilne przy pominięciu lepkości, stawały się niestabilne po jej uwzględnieniu. To był dobry okres; było wiele ciekawych problemów do rozwiązania. A ponieważ była to stosunkowo niewielka dziedzina, istniało wiele możliwości dokonywania odkryć.

Jean-Paul OURY: Jak Pan powiedział, była to niewielka dziedzina. Jak zatem stała się tak ogromna?

Prof. Richard LINDZEN: Tą „niewielką” dziedziną, o której mówiłem, była dynamika klimatu. Meteorologia jako całość była znacznie większa i istniały dość duże przedsięwzięcia, takie jak Globalny Program Badań Atmosfery, służący poprawie prognozowania, ale na ogół było miejsce dla osób pracujących samodzielnie. Nie trzeba było wtedy wielkich przedsięwzięć.

Przekształcenie dynamiki klimatu w to, co nazywa Pan ogromną dziedziną — choć w rzeczywistości wcale nie jest ona aż tak ogromna — nie miało nic wspólnego z nauką. Wraz z pierwszym Dniem Ziemi w 1970 roku główna uwaga ruchu ekologicznego przeniosła się na sektor energetyczny. Powód był dość oczywisty: biliony dolarów. Nacisk przybierał różne formy. Zaczęło się od obaw przed globalnym ochłodzeniem spowodowanym aerozolami powstającymi przy spalaniu paliw kopalnych, ponieważ wskaźnik temperatury globalnej pokazywał w latach siedemdziesiątych ochłodzenie. Aerozole obwiniano również o zamieranie lasów w Niemczech — przynajmniej dopóty, dopóki lasy się nie odrodziły. Gdy ochłodzenie ustąpiło ociepleniu, za jego przyczynę uznano CO₂.

Kontrola CO₂ okazała się potężnym narzędziem kontroli społecznej, ponieważ wszelkie spalanie, łącznie z oddychaniem, wytwarza CO₂. W 1988 roku Jim Hansen zeznawał przed Senatem Stanów Zjednoczonych na temat domniemanych zagrożeń związanych z CO₂, a magazyn „Newsweek” zamieścił na okładce płonącą Ziemię oraz twierdzenie, że wszyscy naukowcy są zgodni. Sugerowało to masowe zaangażowanie naukowców. Było to wysoce nieprawdopodobne, jednak większość instytucji finansujących badania nalegała, by finansować wyłącznie zwolenników politycznie poprawnego stanowiska. Wrócę do tego nieco szerzej później.

Fizyka atmosfery poza uproszczeniami

Jean-Paul OURY: Często przeciwstawia Pan naukowców wykształconych w dziedzinie dynamiki płynów tym, którzy postrzegają klimat jako proste zagadnienie radiacyjne. Dlaczego to przygotowanie ma aż takie znaczenie? I co osoba niebędąca naukowcem powinna zrozumieć na temat turbulentnego układu ocean–atmosfera na obracającej się planecie?

Prof. Richard LINDZEN: Zadaje Pan pytanie techniczne, ale ważne. Jeśli przyjrzymy się wielkim zmianom klimatu, mamy dwa przykłady: epoki lodowe, powtarzające się mniej więcej co 100 tysięcy lat, których doświadczyliśmy w kilku cyklach, oraz eocen, 50 milionów lat temu. Praca nad nimi daje pewien kontekst. Widać zmianę różnicy temperatur między tropikami a wysokimi szerokościami geograficznymi.

Jeśli spojrzy Pan na mapę temperatury przy powierzchni Ziemi, zobaczy Pan załamanie na 30. stopniu szerokości geograficznej. Pomiędzy 30. równoleżnikiem a równikiem Ziemia jest stosunkowo jednorodna; zachodzi tam mieszanie w poziomie, a gradienty koncentrują się poza 30. równoleżnikiem. Przyczyną jest ruch obrotowy Ziemi. Nikt o tym nie mówi, kiedy dyskutuje się o klimacie, a przecież ma to kluczowe znaczenie. W tropikach pionowa składowa wektora prędkości kątowej obrotu jest mała: wektor ten jest niemal równoległy do powierzchni, więc siła Coriolisa nie jest zbyt duża. Chciałbym, żeby w przestrzeni publicznej pojawiło się coś, co wyjaśniałoby siłę Coriolisa, ale z dydaktycznego punktu widzenia trudno na to liczyć. A jednak ma ona kluczowe znaczenie. Bez silnej siły Coriolisa w tropikach nic nie hamuje ruchów, które niwelują gradienty. Tropiki są więc jednorodne w poziomie, a cyrkulacja tropikalna przenosi moment pędu w kierunku biegunów, pomagając utrzymać prąd strumieniowy na 30. stopniu szerokości geograficznej.

Dalej w kierunku biegunów ruch obrotowy ma bardzo duże znaczenie i znajdujemy się w tak zwanym obszarze baroklinowym.

Jak przekazać to opinii publicznej? Odbiorcy chcą czegoś prostego, dostają więc prostą opowieść. To, o czym dyskutuje się publicznie, i to, co jest ważne, to dwie różne rzeczy, a wyjaśnienie tej różnicy staje się niemal niemożliwe.

.W średnich szerokościach geograficznych występują ruchy transportujące ciepło. Dlaczego ciepło jest transportowane? Załóżmy, że mam garnek z wodą i podgrzewam go od dołu. Co otrzymuję? Konwekcję. Płyn zaczyna krążyć, miesza się i robi wszystko, by zlikwidować gradient temperatury. W atmosferze dzieje się coś stosunkowo podobnego: w tropikach gradient zostaje zniwelowany. Natomiast poza tropikami ruchy przenoszące ciepło mają postać niestabilności baroklinowych. Zasadniczo, jeśli zaburzy Pan przepływ, powstaną fale. Na mapie pogody są to wyże i niże przemieszczające się z zachodu na wschód. Przenoszą one ciepło od 30. równoleżnika ku biegunowi. Podobnie jak woda w garnku, dążą do osiągnięcia stanu stabilnego, ale nie jest to stan jednolitej temperatury: nadal występuje w nim gradient. Wchodzimy teraz w trudne zagadnienie techniczne, ale gradient ten odpowiada różnicy około 20 stopni Celsjusza na wysokości tropopauzy polarnej, a jego związek z powierzchnią zależy od warunków przy powierzchni i tak dalej. To określa różnicę temperatur między tropikami a biegunem.

Temperatura na biegunie nie ma niemal nic wspólnego z równikiem. A jednak w obecnym popularnym obrazie twierdzi się, że niewielkie zmiany w tropikach sterują tym, co dzieje się na biegunie. Nie ma na to dowodów. Można ich szukać — i robiliśmy to w kilku pracach — ale się ich nie znajduje. To nie ma znaczenia. Wcześniej pytał Pan, jak stało się to dziedziną skupiającą tysiące ludzi. Odpowiedź jest oczywista: stało się kwestią polityczną i ogłoszono, że poparcie dla hipotezy ocieplenia jest warunkiem uzyskania finansowania. Przeciętna osoba, która przedstawia się jako klimatolog, nie potrafiłaby nawet zacząć wyjaśniać niestabilności baroklinowej ani żadnego z tych procesów.

Richard Lindzen o klimacie, którego nie opisuje jedna liczba

Jean-Paul OURY: Twierdzi Pan, że podwojenie stężenia CO₂ zaburza bilans energetyczny o około 2 procent, a sprowadzanie klimatu do jednej zmiennej jest „myśleniem magicznym”. Jakie inne zmienne mają porównywalne znaczenie i dlaczego pomija się je w debacie publicznej?

Prof. Richard LINDZEN: Jaka jest definicja klimatu? Światowa Organizacja Meteorologiczna definiuje go jako statystyczny opis pogody w okresie 30 lat lub dłuższym. Czy mamy jakikolwiek powód, by sądzić, że jest to jedna liczba? Proszę spojrzeć na miejsca zimne, ciepłe, suche i wilgotne.

Czy wszystkie zmieniają się razem? Nie. Problem polega na tym, że chcieliby, aby ludzie myśleli, iż jest to coś w rodzaju średniej światowej. Dlaczego ludzie to akceptują? Mówi się im: „Nic nie wiecie; ja wam powiem, co wiecie”. Ludzie jeżdżą na wakacje w najróżniejsze miejsca. Wiedzą, że świat jest pełen różnych reżimów klimatycznych. Słyszą w telewizji, że ekstremalne zjawiska występują raz w jednym miejscu, raz w innym, rozumieją więc, że nie zmieniają się one wszędzie równocześnie. A jednak kiedy mówi się im coś sprzecznego z tym, co widzą, wierzą w to, co im się mówi. To zdumiewające zjawisko i do jego wyjaśnienia potrzeba specjalisty od propagandy, a nie od klimatu.

Kiedy się nad tym zastanowić, jest to jedna z najbardziej osobliwych rzeczy: od ludzi oczekuje się, że uwierzą w coś, co według ich własnego doświadczenia jest nieprawdą. Wiedzą, że na Florydzie mogą występować huragany, podczas gdy w Nowym Jorku nic się nie dzieje, a w innych latach burze docierają do Nowego Jorku. To różne zdarzenia, pod pewnymi względami losowe. Zdumiewające jest to, w co ludzie potrafią uwierzyć, i to, że nigdy nie pytają, jak ma się to do ich własnego doświadczenia. Mówi się: „Klimat jest tym, czego się spodziewasz, pogoda — tym, co dostajesz”. To nie pomaga, bo nie robią z tego użytku. Teraz mówi się im, że klimat to jedna liczba, taka sama na całym świecie.

Jean-Paul OURY: Czy może Pan powiedzieć nieco więcej o zmiennych o porównywalnym znaczeniu, które opinia publiczna, w tym politycy, ignoruje?

Prof. Richard LINDZEN: Proszę samemu się nad tym zastanowić. Jeśli mieszka Pan na zachodnim albo wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych, czy prądy oceaniczne będą miały na Pana wpływ? Sądzę, że tak. A jakie są skale czasowe cyrkulacji oceanicznej?

Nic nie szkodzi, jeśli Pan nie wie, ale powinien Pan wiedzieć, ponieważ będzie to wpływać na klimat. Najdłuższa skala czasowa cyrkulacji oceanicznej wynosi około tysiąca lat na jeden pełny obieg. Po zakończeniu tego obiegu ciepła woda przy powierzchni zostaje zastąpiona zimną, co wpływa na klimat wybrzeża. Martwi się Pan okresem 30 lat; tu chodzi o okres dłuższy. Istnieją też krótsze skale czasowe, takie jak El Niño, występujące co trzy lub cztery lata. Oceany są bardzo ważnym źródłem zmian.

Pomysł, że klimat ma jedną przyczynę, fascynuje mnie, ponieważ jest głupi. A co się dzieje, kiedy mówi Pan, że nie chodzi o CO₂? Pojawia się inna grupa i mówi, że chodzi o Słońce. To równie niewiarygodne jak CO₂: znów jedna rzecz, która ma odpowiadać za wszystko. Gdy zrozumie się, czym jest klimat, że bardzo różni się on w zależności od miejsca i że istnieje wiele różnych stref klimatycznych, pomysł, iż definiuje go jedna liczba, traci sens. Trzeba nie mieć pojęcia, czym jest klimat, żeby zaakceptować taki obraz. Większość ludzi nie próbuje wypracować własnego spojrzenia na ten temat. Nawet naukowcy, jeśli wciąż słyszą, że chodzi o jedną liczbę, przystają na to. Szczerze mówiąc, jedną z irytujących rzeczy, które zauważyłem w tej kwestii — i to prowadzi nas z powrotem do efektu tęczówki — jest to, że sposób, w jaki to opisują, jest tak pełen głupoty, iż człowiek daje się wciągnąć w wytykanie: „to jest błędne, tamto jest błędne”, zamiast cofnąć się o krok i zobaczyć cały obraz. Kiedy przedstawiali dodatnie sprzężenia zwrotne, wydawały się one po prostu błędne i pojawiało się pytanie: czy istnieją inne sprzężenia zwrotne?

Interesująca była reakcja, gdy opublikowałem pracę o efekcie tęczówki wraz z dwoma kolegami z NASA: moim dawnym studentem Arthurem Hou oraz Ming-Da Chou, ekspertem NASA od danych satelitarnych. Efekt tęczówki odnosi się do obserwacji, że zachmurzenie w górnych warstwach atmosfery zmieniało się w sposób hamujący zmiany temperatury.

Przez długi czas towarzystwo naukowe publikowało moje prace po zwykłej recenzji. Praca o efekcie tęczówki była jedną z dwóch, które opublikowałem w „Bulletin of the American Meteorological Society”, i w obu przypadkach redaktorów natychmiast zwolniono. W przypadku efektu tęczówki zaproszono do nadsyłania krytycznych opracowań i wpłynęły ich dziesiątki. Niektóre były zabawne: sugerowano w nich, że nie przyjrzeliśmy się temu czy tamtemu. W niektórych przypadkach z krytycznej analizy wynikało, że ocieplenie znikało. Był to po prostu wyścig, kto zaatakuje tę pracę najmocniej. Odpowiedzieliśmy na większość zarzutów, ale nigdy nie zostaliśmy uczciwie wysłuchani. Przegląd badań nad efektem tęczówki ukazał się ostatecznie w „Asia-Pacific Journal of Atmospheric Sciences” [Lindzen, R.S. i Y.-S. Choi (2021), „The Iris effect: a review”, „Asia-Pacific Journal of Atmospheric Sciences”]. Omawia prace opublikowane od tamtej pory, a sam efekt tęczówki zasadniczo broni się całkiem dobrze.

Efekt tęczówki i spór o modele klimatyczne

Jean-Paul OURY: Pańska hipoteza „tęczówki w podczerwieni” zakłada, że tropikalne chmury pierzaste działają jako ujemne sprzężenie zwrotne. Dlaczego uważa Pan również, że modele przeszacowują ocieplenie z powodu sposobu, w jaki uwzględniają sprzężenie zwrotne związane z parą wodną?

Prof. Richard LINDZEN: Sprzężenie zwrotne związane z parą wodną zakłada, że wilgotność względna pozostaje stała, a tak nie jest. Od dawna wiadomo, że to założenie jest błędne. Jeśli chodzi o sprzężenia zwrotne, istnieje coś takiego jak zasada Le Chateliera. Przez długi czas uznawano za wiarygodne, że Ziemia dąży do samostabilizacji, że zawsze powraca do równowagi. Pogląd oparty na dodatnich sprzężeniach zwrotnych mówi zasadniczo: nie, Ziemia tak nie działa, lecz wzmacnia zaburzenia. Gdyby tak było, Ziemia z trudem mogłaby pozostać stabilna przez tak długi czas. Ale było to potrzebne do wywołania tego rodzaju alarmu. To nie ma sensu, a jednak staje się przedmiotem sporu. Zaczyna Pan to sprawdzać, okazuje się, że nie wytrzymuje weryfikacji, i najwyraźniej nie ma to znaczenia.

Hipoteza tęczówki była po prostu stwierdzeniem, że natura dąży do przywrócenia równowagi. Mówi ona, że powierzchnia pokrywy chmur dostosowuje się tak, aby utrzymać stały bilans energetyczny. Dobrze przetrwała próbę czasu. Wspomniana wcześniej praca przeglądowa ukazała się jakieś cztery lub pięć lat temu i mogę przesłać Panu jej kopię. Omawia większość tej dyskusji. Natychmiast pojawiła się próba powiedzenia: „ależ nie, to niemożliwe”, ale w rzeczywistości hipoteza ta całkiem dobrze się obroniła. Jeden z przykładów pochodził z Instytutu Maxa Plancka, gdzie Bjorn Stevens prowadził symulacje na modelu, który w dużej mierze potwierdzał efekt tęczówki, a on sam miał w Instytucie Maxa Plancka dobrą pozycję. Ostatecznie nie mógł jednak uzyskać wsparcia, więc zmienił stanowisko i teraz przyłącza się do konsensusu. Nawet w moim przypadku pamiętam telefon z Narodowej Fundacji Nauki z informacją, że jeśli chcę nadal otrzymywać wsparcie, muszę przyłączyć się do dominującego nurtu. Jak wspomniałem, dostawało się zaproszenia na spotkania, które mnie nie interesowały, ale organizowano ich wiele, by wyjaśniać ludziom, dlaczego muszą się przyłączyć. Oczywiście nauka nie powinna tak działać.

Co napędza burze między tropikami a biegunami?

Jean-Paul OURY: Zwraca Pan uwagę, że sygnały ocieplenia docierające do tropików są tam wzmacniane, a cieplejszy świat powinien oznaczać mniejszą różnicę temperatur między równikiem a biegunami, a zatem mniej burz. Dlaczego takie rozumowanie fizyczne tak rzadko trafia do mediów?

Prof. Richard LINDZEN: Zasadniczo tym, co napędza burze w średnich szerokościach geograficznych, jest różnica temperatur między tropikami a biegunem. Im większa ta różnica, tym silniejsze niestabilności związane z wyżami i niżami tworzącymi się na mapie pogody. Sądzę, że na pewnym poziomie jest to wiedza powszechna: w końcu ludzie słuchają prognoz pogody i mogą to zauważyć. Najwyraźniej można mówić najróżniejsze rzeczy. W tym przypadku tym, co napędza tak zwaną niestabilność baroklinową, jest różnica temperatur, a sam proces następnie tę różnicę zmniejsza. Ale żeby wzbudzić strach, mówi się, że robi coś przeciwnego do tego, co rzeczywiście robi.

Jeśli chodzi o ogół społeczeństwa, myślę, że ludzie przestają słuchać; zapewne zna Pan to lepiej ode mnie. Ludzie stale stykają się z zagadnieniami technicznymi w telewizji i tak dalej, i najwyraźniej je ignorują: jeśli zapyta Pan zwykłych ludzi, powiedzą: „Nie wiem”. Można więc bezkarnie głosić rzeczy irracjonalne. Na ogół rozumienie nauki przez ludzi tak naprawdę nie zmieniło się z upływem czasu.

Ekstremalna pogoda w debacie o klimacie

Jean-Paul OURY: Podobnie jak Steven Koonin krytykuje Pan utożsamianie ekstremalnych zjawisk pogodowych ze zmianą klimatu, zwracając uwagę, że sam IPCC stwierdza niewielkie trendy w przypadku wielu zjawisk ekstremalnych. Dlaczego wciąż każdą falę upałów czy powódź przypisuje się globalnemu ociepleniu?

Prof. Richard LINDZEN: To stosunkowo nowa kwestia. Minęło sporo lat, zanim alarmowanie w sprawie klimatu skupiło się na zjawiskach ekstremalnych. Myślę, że przyczyna jest taka, iż jeśli traktuje się klimat prawidłowo, operuje się skalami czasowymi obejmującymi 30 lat i więcej, a tak powolnej zmiany nie da się zilustrować dramatycznymi obrazami. Jeśli chce się poruszyć opinię publiczną, znacznie lepiej wykorzystać fakt, że w każdym miesiącu przez co najmniej trzy, cztery lub pięć dni gdzieś występuje ekstremalne zjawisko, i pokazać nagranie. Tymczasem zmiany zachodzą tylko stopniowo.

Finansowanie badań i niezależność naukowców

Jean-Paul OURY: Mówi Pan, że naukowców akademickich „łatwo skorumpować” za pomocą finansowania i że „to nie jest debata naukowa”. Czy problem tkwi w instytucjach, bodźcach czy samych naukowcach? I co mogłoby przywrócić zaufanie do „oficjalnej” nauki?

Prof. Richard LINDZEN: Myślę, że to problem istniejący od dawna. Najgorszy przykład, jaki przychodzi mi do głowy, to Niemcy w 1933 roku. Zanim Hitler w ogóle tego zażądał, każdy uniwersytet w Niemczech pozbył się wszystkich, którzy mieli żydowską krew, w tym protestantów. Trzeba się zastanowić, dlaczego ludzie ze środowiska akademickiego tak się zachowują. Sądzę, że w większości są zależni od wsparcia państwa. Na MIT — i wspominałem już o tym — napisałem podczas pierwszej administracji Trumpa list do niego, pod którym znalazło się około 300 podpisów. Rektor MIT przyszedł na wydział i zażądał, by wszyscy podpisali list stwierdzający, że się z nim nie zgadzają. I podpisali, choć kilka osób później mnie przeprosiło. Nie świadczy to dobrze o niezależności intelektualnej i odwadze na uniwersytetach. We Francji podczas wojny postawa uniwersytetów również nie była chwalebna. Byli tacy, którzy stawiali opór, i ich nazwiska zawsze się przywołuje.

Ale prawda jest taka, że większość nie stawiała oporu. To typowe. Ludźmi, którzy prowadzą badania, są zwykle naukowcy akademiccy, a jedną z rzeczy, które rzadko badają, jest zachowanie samych naukowców akademickich. Sądzę, że zaufanie do nauki wymaga co najmniej ostrożności. COVID pokazał społeczeństwu, że nie można ufać systemowi politycznemu, jeśli chodzi o wdrażanie ustaleń nauki. Od początku rozumiano, także w mediach, że COVID stanowi problem przede wszystkim dla ludzi starszych, a mimo to nalegano na szczepienie niemowląt. Społeczeństwo wiedziało więc, że słowo „nauka” jest nadużywane, i stało się jasne, że być może powinno mniej ufać „nauce”. Myślę, że faktycznie pomogło to otworzyć dyskusję o klimacie.

W Stanach Zjednoczonych Akademia Narodowa wydaje się zajęta pozbywaniem się naukowej ostrożności. Na przykład niedawno wydała nowe zalecenia dla sędziów, stwierdzając, że konsensus jest najwyższą formą naukowej weryfikacji. To szaleństwo, i to właśnie w Stanach Zjednoczonych. Sprzeciw był na tyle duży, że, jak sądzę, je wycofano. Ale byli gotowi wydać takie oświadczenie. Jak powiedziałem: „Kontrolowanie węgla to marzenie biurokraty. Jeśli kontrolujesz węgiel, kontrolujesz życie”. W końcu CO₂ jest produktem oddychania. Jeśli można kontrolować oddychanie, to co jeszcze pozostaje?

Dlaczego Ameryka i Europa inaczej spierają się o klimat

Jean-Paul OURY: W Stanach Zjednoczonych klimat dzieli republikanów i demokratów, a administracja Trumpa ograniczyła finansowanie kosztów pośrednich badań. W Europie polityczna opozycja wobec polityki klimatycznej niemal nie istnieje. Jak wyjaśnia Pan tę różnicę? I co sądzi Pan o twierdzeniu, że konsensus wynosi 97 procent?

Prof. Richard LINDZEN: To fascynująca kwestia. Przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych wciąż istnieje system dwupartyjny. W Europie dwie główne partie zniknęły — w Wielkiej Brytanii, we Francji i w Niemczech. W Ameryce istnieje tendencja, że jeśli jedna partia coś popiera, druga tego nie popiera, więc pewnego rodzaju opozycja powstaje automatycznie.

A w sprawie klimatu sprzeciw istniał od samego początku. Ludzie o tym zapominają, ale kiedy zaczynała się sprawa klimatu, były takie inicjatywy jak Petycja Oregońska, pod którą podpisały się tysiące osób wyrażających sprzeciw. Wciąż powtarzano, że nie ma rozbieżności zdań, i to odrzucano, ale ludzie wiedzą. Jeśli chodzi o Trumpa, uważa to za żart. Ma Pan więc dwie partie zajmujące przeciwstawne stanowiska. Myślę też, że w Ameryce demokraci dostrzegają, iż ta kwestia jest dla nich w pewnym stopniu kłopotliwa. To zdrowsza sytuacja. Jeśli chodzi o to, co dzieje się w Europie, nie mogę udawać eksperta, ale ogólnie wydaje się tam panować większa jednolitość, przekonanie, że wszyscy wykształceni ludzie są zgodni. W Stanach Zjednoczonych nie jest to całkiem prawdą. Nie potrafię wyjaśnić dlaczego; zapewne ma Pan lepsze rozeznanie. Czy Europejczycy są bardziej konformistyczni?

Sztuczna inteligencja i rosnące potrzeby energetyczne

Jean-Paul Oury: Ogromne zapotrzebowanie na energię centrów danych obsługujących sztuczną inteligencję staje się obecnie wyzwaniem dla celów zerowej emisji netto. Niektórzy twierdzą nawet, że sztuczna inteligencja mogłaby pomóc „zmienić klimat”. Czy przekształci debatę klimatyczną?

Prof. Richard LINDZEN: Nie sądzę. Z pewnością sztuczna inteligencja ma imponujące potrzeby energetyczne. Uczymy się jednak ograniczać oddziaływanie produkcji energii.

Na przykład istnieje kilka elektrowni węglowych, w tym jedna w Alabamie, które działają, wywierając znacznie mniejszy wpływ. W tej chwili sztuczna inteligencja jest niemal czymś z dziedziny fantastyki naukowej. Myśl, że maszyna może w ciągu kilku sekund przeczytać zbiory Biblioteki Kongresu i dysponować doskonałą pamięcią, jest zdumiewająca.

Myślę, że wielu ludzi ma dziś poczucie, iż wszystko dzieje się zbyt szybko. Nie ma czasu, żeby to przyswoić. To samo można by powiedzieć o wynalezieniu maszyny parowej pod koniec XVIII wieku. Do tamtej pory postęp był bardzo powolny, przez setki, a nawet tysiące lat niewiele się działo, a potem nagle wkroczyliśmy w epokę nowoczesną i wszystko zaczęło przebiegać znacznie szybciej. Teraz wydaje się znów przyspieszać. Można się zastanawiać, czy ewoluujemy wystarczająco szybko, by za tym nadążyć.

Rozmawiał Jean-Paul Oury
Tekst pierwotnie ukazał się na łamach „The European Scientist” [LINK]. Przedruk za zgodą redakcji.

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 15 listopada 2026