Śladami Sergiusza Piaseckiego [PODCAST]

W najnowszym podcaście historycznym Przystanku Historia na „Wszystko co Najważniejsze” naszym gościem jest dr Tomasz Szturo z Wydawnictwa Instytutu Pamięci Narodowej, doradca Prezydenta RP. Rozmawiamy o Sergiuszu Piaseckim.

Pod gwiazdami Wielkiej Niedźwiedzicy: śladami Sergiusza Piaseckiego

Rok 2026 został ustanowiony przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej Rokiem Sergiusza Piaseckiego, jednego z najbardziej niezwykłych twórców polskiej literatury XX wieku. Decyzja ta jest wyrazem uznania dla jego dorobku pisarskiego, patriotycznej postawy oraz walki o wolność Polski. Piasecki był pisarzem, agentem polskiego wywiadu i żołnierzem podziemia niepodległościowego w czasie II wojny światowej. (Uchwała Sejmu RP z 26 września 2025; M.P. 2025 poz.1099).

Symbolicznym początkiem obchodów Roku Piaseckiego było sprowadzenie w 2025 r. jego szczątków z Wielkiej Brytanii i ponowny pochówek na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. W ciągu całego roku w Polsce realizowane są wydarzenia upamiętniające pisarza: wystawy, projekty edukacyjne oraz spotkania popularyzujące jego twórczość i biografię. 

,,Nie ma większej hańby i upokorzenia dla człowieka, jak być obywatelem sowieckim”

Awanturnik, szpieg, który okazał się mistrzem pióra. Historia Sergiusza Piaseckiego pokazuje, że talent i determinacja może przekroczyć wszelkie granice, nawet te więzienne. Poznaj losy człowieka, którego życie to nieustająca walka z wrogami, systemem i samym sobą.

Sergiusz Piasecki urodził się 19 maja 1899 r. w Lachowiczach koło Baranowicz. Był nieślubnym dzieckiem zruszczałego polskiego szlachcica Michała Piaseckiego i Białorusinki Klaudii Kułakowicz. Od 11 roku życia wychowywała go konkubina ojca Filomena Gruszewska. Był to dla niego trudny okres. Przemoc fizyczna i psychiczna ugruntowała jego niepokorny charakter. Jako kilkunastoletni chłopak wdał się w bójkę w szkole i za pobicie inspektora gimnazjum i gospodarza klasy został wtrącony do więzienia dla nieletnich, skąd uciekł do Moskwy. Jego pobyt w Moskwie zbiegł się z okresem bolszewickiego przewrotu. Był świadkiem rewolucji, jej barbarzyństwa, terroru, propagandowej demagogii. Konfrontacja z rewolucją październikową odcisnęła na nim trwałe piętno. Nabrał wówczas awersji do ideologii bolszewickiej. W swojej twórczości pisał:

Sergiusz Piasecki wstąpił do powstańczej organizacji białoruskiej i uczestniczył w wojnie z bolszewikami. Był zastępcą dowódcy tamtejszych oddziałów walczących z „białymi” i „czerwonymi” Rosjanami. Współdziałał z Wojskiem Polskim w zajęciu Mińska, a także walczył w szeregach polskiej Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Został absolwentem Szkoły Podchorążych Piechoty w Warszawie. Uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej, m.in. w obronie Warszawy w sierpniu 1920 r.

Piętno rewolucji

Po zakończeniu działań wojennych został zdemobilizowany. Brak wsparcia ze strony II RP dla weteranów postawił Piaseckiego w trudnej sytuacji. Nie mając wykształcenia, wsparcia rodziny i przyjaciół, którzy pozostali na terenach Rosji bolszewickiej, cierpiał biedę często łamiąc prawo. Wówczas polski wywiad zainteresował się nim jako osobą znającą doskonale języki białoruski i rosyjski oraz polsko-sowieckie pogranicze. Od sierpnia 1922 r. został agentem w Ekspozyturze II Oddziału Sztabu Generalnego Wojska Polskiego nr 6 w Brześciu nad Bugiem, zajmującym się wywiadem, kontrwywiadem i dywersją pozafrontową. Należał do grupy tzw. zakordonnych agentów tej placówki. Obsługiwał wiele punktów wywiadowczych na terenach sowieckich. Przekazywał pieniądze na działalność polskich agentów na wschodzie. Granicę przekraczał zawsze nielegalnie, bywało, że nawet 30 razy w miesiącu. Według przełożonych charakteryzowała go „brawurowa odwaga”. Za uratowanie kolegi i ucieczkę z pułapki zastawionej przez sowiecką służbę wywiadu i kontrwywiadu wojskowego OGPU, został awansowany na podporucznika. Marnie opłacaną służbę w wywiadzie Piasecki łączył z powszechna wówczas na wschodnim pograniczu działalnością przemytniczą. Do werbunków używał wówczas oprócz pieniędzy i wódki również kokainy. Kokaina pozwalała nie tylko łagodzić trudy służby, ale i służyła do uzależnienia narkotycznego żołnierzy i funkcjonariuszy sowieckich. Kontakty ze środowiskiem przemytników oraz awanturniczy styl życia Piaseckiego doprowadziły do zwolnienia go ze służby w pierwszej połowie 1926 r.

Pozostawiony bez środków do życia dołączył do kryminalnych środowisk Wilna. Latem 1926 r., brał udział w napadzie rabunkowym na żydowskich kupców jadących na targ oraz w napadzie na kolejkę relacji Lida – Grodno. Wkrótce został aresztowany. Napad rabunkowy z bronią w ręku w strefie przygranicznej, gdzie obowiązywał stan wyjątkowy zagrożony był najwyższą karą. Życie uratowała mu jego służba wojskowa i działalność wywiadowcza. Dzięki interwencji II Oddziału WP wyrok śmierci zamieniono na 15 lat więzienia. Początkowo odbywał go w Rawiczu i Koronowie, a następnie na Świętym Krzyżu na Kielecczyźnie. W więzieniu Sergiusz Piasecki był organizatorem kilkunastu buntów, protestując przeciwko brutalnemu traktowaniu więźniów. Jednocześnie przeszedł głęboką przemianę duchową i rozpoczął dojrzałą twórczość literacką. Pisał wówczas powieści z życia wywiadowców polskich działających w Rosji i światka kryminalnego Białorusi i Wileńszczyzny. Jesienią 1935 r. rozpoczął pracę nad powieścią „Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy”, dziełem, które – jak się wkrótce okazało – dało mu wolność i popularność. Twórczością Piaseckiego zainteresował się wówczas Melchior Wańkowicz. Debiutancka powieść zrobiła furorę. „Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy” został uznany najpopularniejszą książką 1937 r. W tym samym roku, na 4 lata przed końcem wyroku, Prezydent Mościcki ułaskawił Piaseckiego.

Okres stabilizacji i spokoju w życiu pisarza nie trwał długo. We wrześniu 1939 r. Piasecki wstąpił na ochotnika do jednostki Korpusu Ochrony Pogranicza „Rykonty”. Po kapitulacji, od 19 lutego 1940 r. do 7 lutego 1945 r., Piasecki służył w Okręgu Wileńskim AK. Najpierw działał w „legalizacji” oraz okręgowym pionie informacji i propagandy, następnie został skierowany do komórki egzekucyjnej Armii Krajowej wykonującej w Wilnie likwidacje zdrajców i kolaborantów. Wileńska Egzekutywa AK najbardziej spektakularne akcje przeprowadziła pod dowództwem Sergiusza Piaseckiego. Jedną z najsłynniejszych było włamanie do urzędu niemiecko-litewskiej policji i wyniesienie dokumentów obciążających aresztowanego kilka dni wcześniej żołnierza AK – Zygmunta Andruszkiewicza. Wśród wykradzionych papierów znajdowało się też archiwum dokumentujące Zbrodnię Katyńską, sporządzone przez Józefa Mackiewicza. Głównymi akcjami likwidacyjnymi zaplanowanymi przez Piaseckiego były zamachy na redaktora gadzinowego „Gońca Codziennego” Czesława Ancerewicza oraz konfidentkę niemieckiej policji kryminalnej Danutę Wyleżyńską. Piasecki odmówił wykonania wyroku kary śmierci na Józefie Mackiewiczu. Po wojnie okazało się, że wyrok ten został wydany bezpodstawnie.

Życie na emigracji

Z czasem Piasecki coraz bardziej zniechęcał się do dalszego dowodzenia wileńskimi egzekutorami AK. Wpływ na to miało wiele czynników, przede wszystkim nasilające się konflikty wśród podkomendnych w jego komórce oraz sytuacja rodzinna. Odszedł z funkcji dowódcy Egzekutywy na własną prośbę. Po wejściu bolszewików do Wilna unikał ze względów bezpieczeństwa kontaktów konspiracyjnych. Mieszkał i pracował pod miastem. Decyzja o ewakuacji Sergiusza Piaseckiego zapadła w maju 1946 r. Przedostał się przez Czechy i Niemcy na południe Europy. Żona i syn pod nazwiskiem Waszkiewicze pozostali w kraju i zamieszkali w Giżycku. We Włoszech Piasecki wstąpił do II Korpusu gen. Władysława Andersa, docierając potem drogą morską do Wielkiej Brytanii. 16 sierpnia 1947 r. został zdemobilizowany i osiadł w Londynie. Od 1953 r. mieszkał w Hastings. Dwa lata później przeprowadził się do pobliskiego St. Leonards, a stąd ponownie do Londynu. Żył niezwykle skromnie, często dorabiając na utrzymanie pracą fizyczną. W 1947 r. został członkiem Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie. Bardzo dużo pisał, m.in. odtworzył swoje więzienne książki, zatrzymane kiedyś przez cenzurę. Unikał kontaktów ze środowiskami emigracyjnymi Polaków. Wycieńczony długoletnim więzieniem, latami okupacji i ascetycznym życiem na emigracji, zachorował na raka płuc. Mimo podjętego leczenia zmarł 12 września 1964 r. Został pochowany na Borough Cemetery w Hastings.

Pion archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej nawiązał współpracę z Ewą Tomaszewicz – wnuczką pisarza. Ewa Tomaszewicz jest zaangażowana w promocję literackiego dorobku dziadka i pracuje nad przygotowaniem jego biografii. W ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci udostępniła Instytutowi archiwum osobiste Sergiusza Piaseckiego. Archiwalia zostaną poddane profesjonalnym zabiegom konserwatorskim, zdigitalizowane i włączone w formie kopii cyfrowych do zasobu archiwalnego IPN. Artefakty po pisarzu zostaną zeskanowane w technologii 3D co pozwoli nadać im cyfrową postać i nowe wirtualne życie. Spuścizna autora „Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy” to zbiór rodzinnych fotografii i dokumentów. Jednym z nich jest gryps Sergiusza Piaseckiego do żony wysłany w pierwszych miesiącach jego ewakuacji z terroryzowanej przez komunistów Polski. Archiwum osobiste uzupełniają maszynopisy publikacji, scenariusze sztuk z odręcznymi notatkami autora oraz liczne artefakty: akwarele, rysunki, szkice, a także maszyny do pisania, na których powstały emigracyjne działa autora.

O Sergiuszu Piaseckim rozmawiamy z dr Tomaszem Szturo z Wydawnictwa Instytutu Pamięci Narodowej, doradcą Prezydenta RP.

POSŁUCHAJ WRAZ Z NAMI:

Redaktor prowadzący: Paweł Lekki
Wydawca: Małgorzata Frydrych
Produkcja: Wydział Realizacji Projektów Medialnych – Biuro Rzecznika Prasowego IPN
Więcej podcastów historycznych na portalu przystanekhistoria.pl