
Przyszłość polskiej nauki wymaga silnej PAN
75 lat PAN to historia niechlubnego początku, wybitnych uczonych i odkryć o światowym znaczeniu. Dziś Polska Akademia Nauk musi odpowiedzieć na wyzwania, od których zależą rozwój i bezpieczeństwo społeczeństwa. Stabilne finansowanie, współpraca i przemyślane kierunki badań są kluczem do jej dalszych sukcesów – pisze prof. Michał KLEIBER
75 lat PAN od trudnych początków do naukowych sukcesów
Historię istnienia tej naukowej instytucji określić wg mnie można w największym skrócie dwoma hasłami – niechlubny początek, ale potem imponujący rozwój i wiele ważnych osiągnięć przez lata.
Dzisiaj tę charakterystykę koniecznie trzeba uzupełnić informacją o wielkim zadaniu stojącym przed PAN-em obecnie, którym jest konieczność stałego, głęboko przemyślanego dostosowywania profilu badawczego do pojawiających się nowych wyzwań. Zadanie to ma olbrzymie znaczenie dla utrzymania przez Akademię jej dotychczasowej wysokiej pozycji w tworzącym się społeczeństwie wiedzy oraz dla skutecznego stawiania czoła wyzwaniom związanym z tworzeniem i wdrażaniem nowych technologii.
Zacznijmy jednak od historii. Polską Akademię Nauk utworzono na I Kongresie Nauki Polskiej w 1951 roku. Było to związane z postanowieniami dotyczącymi likwidacji dwu innych instytucji grupujących czołowych polskich uczonych i mających za sobą wieloletnią, owocną działalność, czyli Polskiej Akademii Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.
Decyzja o tej likwidacji była z dzisiejszej perspektywy niezwykle kontrowersyjna, obie te instytucje miały bowiem długą i ważną dla polskiej tożsamości przeszłość. Polska Akademia Umiejętności (PAU) została utworzona w roku 1872, w wyniku przekształcenia istniejącego od 1815 r. Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. Choć formalnie ograniczona do zaboru austriackiego, pełniła od początku rolę ogólnopolskiej instytucji naukowej i kulturalnej. Towarzystwo Naukowe Warszawskie (TNW) powstało natomiast w roku 1907 w rezultacie udanych negocjacji z władzami carskimi i było kontynuatorem istniejącego od bardzo dawna i zlikwidowanego w roku 1832 przez te władze Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Historia tych obu zlikwidowanych wówczas organizacji i ich znaczenie dla historii naszego kraju jasno wyjaśniają krytyczne dzisiaj patrzenie na ich likwidację przez komunistyczne władze. Kongres Nauki Polskiej z 1951 r., na którym powstała PAN i w którym uczestniczyło około 1800 osób, w tym przedstawiciele świata nauki z kraju oraz delegacje zagraniczne reprezentowane przez wielu sławnych uczonych, miał przekonująco usprawiedliwiać podejmowane decyzje w czasach totalnej sowietyzacji kraju i ugruntowywania się władzy komunistycznej w Polsce.
Procesy te bezpośrednio wpływały na przebieg Kongresu oraz jego dalekosiężne cele polityczne. PAN powstała jako instytucja centralnie sterowana, zastępując PAU i TNW ze względu na ich rzekomą zbyt dużą niezależność – ich likwidacja była oficjalnie określana jako samorozwiązanie i korzystne dla nauki wchłonięcie przez nowo powstałą Akademię, wzorowaną oczywiście na Akademii Nauk istniejącej w ZSRR.
Szczęśliwie obie zlikwidowane organizacje działają dzisiaj normalnie i są bardzo aktywne, a PAN niezależnie od swego niechlubnego początku potrafiła skutecznie realizować przez dekady swe działania służące rozwojowi, promocji, integracji i upowszechnianiu nauki oraz przyczyniające się do rozwoju edukacji i wzbogacania kultury narodowej. Podkreślmy jeszcze raz dobitnie, że wszystkie trzy wymienione organizacje są obecnie z pewnością bardzo ważne dla dalszego rozwoju polskiej nauki i poszanowania jej tradycji.
Korporacja uczonych i ogólnopolska sieć współpracy
Polska Akademia Nauk jako korporacja uczonych i sieć jednostek naukowych składa się z wydziałów grupujących poszczególne dyscypliny nauki, oddziałów regionalnych, komitetów naukowych, problemowych i narodowych, instytutów międzynarodowych oraz zagranicznych stacji naukowych.
PAN skupia najwybitniejszych polskich uczonych, a także wielu znakomitych uczonych zagranicznych. Liczba członków krajowych, dzielących się na członków rzeczywistych oraz korespondentów, wynosi maksymalnie 350 osób. Członkostwo w korporacji jest dożywotnie. Prawo zgłaszania kandydatów na członków korespondentów mają członkowie krajowi oraz rady naukowe uczelni i instytutów PAN.
Najwyższym organem Akademii jest jej Zgromadzenie Ogólne, które tworzą wszyscy członkowie krajowi. Zgromadzenie Ogólne wyznacza główne kierunki działań Akademii oraz sprawuje nadzór nad całokształtem jej działalności, decydując między innymi o przyjmowaniu nowych członków i wyborze władz.
Prace centrali Akademii w Warszawie uzupełniają oddziały regionalne PAN w Gdańsku, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Olsztynie i Białymstoku, Poznaniu i Wrocławiu. Do władz Akademii wybierani są uczeni spośród wszystkich akademickich instytucji w Polsce. Wśród wybranych prezesów Akademii było wielu wybitnych uczonych, a wśród nich np. Tadeusz Kotarbiński, Janusz Groszkowski czy Aleksander Gieysztor.
Poszczególne wydziały PAN obejmują nauki humanistyczne i społeczne, nauki biologiczne i rolnicze, nauki ścisłe i nauki o Ziemi, nauki techniczne i nauki medyczne. W ramach wydziałów Akademii funkcjonują komitety naukowe, podstawą utworzenia których jest znaczenie danej dyscypliny naukowej lub dyscyplin pokrewnych oraz potrzeba integracji całego polskiego środowiska naukowego. Prezydium PAN powołuje natomiast komitety problemowe zajmujące się szeroko rozumianymi, interdyscyplinarnymi zagadnieniami otaczającej nas rzeczywistości.
Instytuty badawcze fundamentem pozycji PAN
Oczywiście głównym elementem tworzącym wizerunek PAN jest sieć instytutów badawczych. W ramach wydziałów funkcjonują rady kuratorów, których zadaniem jest bezpośredni nadzór nad działalnością instytutów i jednostek naukowych PAN, przeprowadzanie ich okresowej oceny oraz konkursów na stanowiska dyrektorów jednostek naukowych. Oprócz instytutów w strukturach Akademii funkcjonują liczne pomocnicze jednostki naukowe, takie jak archiwa, biblioteki, muzea i ogrody botaniczne. W 70 instytutach pracuje obecnie ponad 4,2 tys. pracowników naukowych, w tym prawie półtora tysiąca profesorów.
Bardzo istotną cechą działania Akademii jest jej otwartość na współpracę z naukowcami i instytucjami prowadzącymi badania w całym akademickim środowisku. Poza uwzględniającymi ten ważny aspekt wyborami członków Akademii elementem tej otwartości są także wybory do komitetów PAN oraz rad naukowych instytutów.
Międzynarodowa współpraca i wsparcie młodych naukowców
Jednostkami naukowymi PAN zlokalizowanymi poza Polską są Biuro Promocji Nauki PolSCA w Brukseli, Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie, Przedstawicielstwo „Polska Akademia Nauk” w Kijowie oraz Stacje Naukowe w Paryżu, Rzymie i Wiedniu. Do roku 2018 przez przeszło 20 lat istniała także Stacja Naukowa PAN w Moskwie.
Istotnym zadaniem PAN jest wspieranie rozwoju młodych naukowców. W celu wzmocnienia tej misji w roku 2010 powołano Akademię Młodych Uczonych (AMU), której członkami są młodzi badacze wyróżniający się znaczącymi osiągnięciami naukowymi. AMU aktywizuje środowisko młodych badaczy, organizując debaty i konferencje naukowe, oraz przedstawia opinie dotyczące spraw nauki, upowszechniając m.in. standardy etyki. Jest także aktywnym członkiem międzynarodowych organizacji zrzeszających młodych naukowców.
Polscy uczeni i odkrycia o światowym znaczeniu
Polska Akademia Nauk przez dekady swej działalności budowała swą pozycję w polskiej i światowej nauce w niełatwych okolicznościach związanych głównie z częstym niedofinansowaniem instytutów. Liczne osiągnięcia naukowe Akademii obejmują także spektakularne odkrycia ważne w skali globalnej – od fundamentalnych wyników badań nad ludzką komórką i nowymi terapiami medycznymi po zaawansowaną fizykę kwantową i innowacje inżynieryjne. Instytuty PAN i ich pracownicy regularnie zdobywają prestiżowe wyróżnienia krajowe i zagraniczne.
Ze względu na szeroki zakres działania i bardzo liczne przez lata osiągnięcia pracujących w PAN badaczy niełatwo jest o tym krótko napisać. Wymieńmy choćby tylko parę osób mających osiągnięcia o niekwestionowalnym, globalnym wymiarze i wielkie zasługi dla badań prowadzonych w instytutach PAN.
Taką osobą była niewątpliwie pracowniczka Instytutu Paleobiologii PAN prof. Zofia Kielan-Jaworowska, która w powszechnej opinii wręcz zrewolucjonizowała paleontologię i której praca na ten temat uważana jest dzisiaj na świecie za swoistą biblię tego obszaru wiedzy. Prof. Kielan-Jaworowska w wykopaliskach na terenie pustyni Gobi odkryła szczątki nieznanych przedtem dinozaurów, a także masę drobnych kosteczek należących do niewielkich ssaków żyjących w erze mezozoicznej. Dzięki zastosowaniu w badaniu ich mózgów nowatorskiej metody cięć mikrotomowych przeprowadzone badania pozwoliły odkryć nieznaną wcześniej różnorodność ssaków żyjących w tym okresie.
Niezwykłe naukowe osiągnięcia miał profesor Ludwik Hirszfeld, twórca Instytutu Immunologii i Terapii Doświadczalnej we Wrocławiu. Swoich największych odkryć dotyczących grup krwi, które wręcz zrewolucjonizowały medycynę, dokonał wprawdzie przed wojną, pracując za granicą, ale po powrocie do Polski był niezwykle aktywnym pracownikiem PAN.
Symboliczną postacią dla polskiej szkoły fizyki był profesor Andrzej Trautman, całe życie związany z PAN. Jego największym osiągnięciem było udowodnienie, że fale grawitacyjne są realnym zjawiskiem przenoszącym energię, a nie tylko matematycznym, niewystępującym w naturze wymysłem. W istnienie tych fal powątpiewał nawet sam Albert Einstein, mimo iż były one jednym z kluczowych elementów jego słynnej ogólnej teorii względności.
Niezwykłe osiągnięcia miała profesor Irena Hausmanowa-Petrusewicz, która stworzyła Zespół Kliniczno-Badawczy Chorób Nerwowo-Mięśniowych w Instytucie Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej PAN, którym kierowała przez kilkadziesiąt lat. Jako pierwsza precyzyjnie opisała i sklasyfikowała różne postacie rdzeniowego zaniku mięśni, udowadniając m.in., że objawy tej choroby mimo różnego zależnie od wieku przebiegu dotyczą tego samego schorzenia. Przełomowe było także opracowanie przez nią metod leczenia poudarowego.
Nie sposób nie wspomnieć o przełomie dokonanym przez badaczy z Instytutu Fizyki PAN w obszarze supersieci półprzewodnikowych z domieszkami jonów europu, niezwykle ważnym dla rozwoju nowej generacji diod LED. A także o badaczach z Instytutu Geofizyki PAN, których prace nad wielkoskalowymi interakcjami w atmosferze tropikalnej bezpośrednio przekładają się na lepsze modele klimatyczne. Działająca przeszło 30 lat Rada Języka Polskiego PAN ma natomiast fundamentalne osiągnięcia w kodyfikacji ortografii i ochronie polszczyzny.
Stabilne finansowanie i nowe kierunki badań
Niezależnie od swej historii PAN, a jej instytuty w szczególności, stoi w dzisiejszym świecie wobec olbrzymich wyzwań wynikających z jednej strony z rosnącej roli nauki w zapewnianiu dobrostanu i bezpieczeństwa społeczeństw, a z drugiej z konkurencji ze strony świetnie finansowanych instytucji w Stanach Zjednoczonych, Chinach i wielu innych państwach – zarówno bogatych, jak i rozwijających się, doceniających znaczenie nauki dla swego rozwoju.
Do niełatwych, ale niezbędnych zadań stojących przed Akademią zaliczyć można m.in. skuteczną dbałość o stabilne finansowanie instytutów, stałe uaktualnianie profilu badawczego instytutów odpowiadające aktualnym trendom badawczym, a w razie potrzeby powoływanie nowych jednostek, szeroką współpracę z uczelniami i instytutami badawczymi w kraju i za granicą, przestrzeganie zasad etycznych na świecie często dzisiaj łamanych, popularyzowanie osiągnięć współczesnej nauki, niezwykle ważne m.in. dla pozyskiwania w państwach demokratycznych szerokiego społecznego poparcia dla polityki wspierania badań, poszerzanie politycznego doradztwa na wszystkich poziomach zarządzania państwem, większe zaangażowanie w badania dotyczące aktualnych zagrożeń, w tym zagrożeń dla bezpieczeństwa oraz niekorzystnych konsekwencji zmian klimatycznych.
Część z tych wyzwań jest oczywiście zależna od decyzji Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego i innych resortów, ale kluczem do dalszych sukcesów jest szeroka ich świadomość w akademijnej społeczności i konsekwentne wspieranie niezbędnych udoskonaleń w badawczej działalności. Wobec coraz szerszej wiedzy na temat znaczenia głębokiej wiedzy w stawianiu czoła istniejącym wyzwaniom trzeba wierzyć, że proces ten będzie skutecznie realizowany.
Michał Kleiber
Tekst w skróconej wersji publikowany jest także w tygodniku PAUza Akademicka, piśmie Polskiej Akademii Umiejętności.

