W jakie duchy wierzyli średniowieczni ludzie?

Zmarli wychodzący z grobów, zjawy przybierające postać zwierząt i nocne spotkania na wiejskich drogach – dwanaście opowieści zapisanych około 1400 roku w angielskim opactwie Byland pokazuje, jak mieszkańcy średniowiecznej Europy wyobrażali sobie nieumarłych. W tych historiach strach przed duchami łączył się z wiarą w czyściec, obowiązkiem naprawienia krzywd oraz sporami o majątek.
Zachowanie zjaw nie zawsze było jednak jednoznaczne
.Nieznany z imienia zakonnik z cysterskiego opactwa Byland w północnym Yorkshire zapisał zasłyszane historie na pustych kartach starszego rękopisu. Opowieści powstawały w świecie dobrze znanym ich słuchaczom. Zjawy pojawiały się w pobliskich wsiach, na polach i drogach, którymi mieszkańcy przemieszczali się na co dzień. Bohaterowie nosili miejscowe nazwiska, wykonywali zwyczajne zawody i mieli sprawy do załatwienia z sąsiadami.
Łaciński zbiór zachował się w rękopisie należącym dziś do British Library. Na początku lat dwudziestych XX wieku jego tekst opracował mediewista M.R. James, znany również jako autor opowiadań grozy. Badacze dostrzegali w historiach z Byland zarówno chrześcijańskie pouczenia moralne, jak i motywy przypominające skandynawskie opowieści o powracających zmarłych.
Duchy z tych przekazów bywały zaskakująco cielesne. Potrafiły szarpać ubrania, chwytać ludzi i rzucać nimi. Jedna z historii przedstawiała kobietę, której dłoń zagłębiła się w ciało zjawy jak w rozkładającą się materię. Spotkanie z umarłym mogło zakończyć się obrażeniami albo chorobą trwającą przez wiele dni.
Zachowanie zjaw nie zawsze było jednak jednoznaczne. Duch, który przerzucił człowieka przez żywopłot, miał następnie złapać go po drugiej stronie, chroniąc przed upadkiem. W wielu opowieściach gwałtowne spotkanie prowadziło do rozmowy, podczas której zmarły ujawniał swoją winę i prosił o pomoc.
Takie historie stawały się zrozumiałe dzięki wierze w czyściec. W późnośredniowiecznym chrześcijaństwie zachodnim przedstawiano go jako stan pośmiertnego oczyszczenia dusz przed wejściem do nieba. Modlitwy i msze odprawiane za zmarłych miały przynosić im ulgę. Opowieści o powracających duszach nadawały tym przekonaniom konkretną, często niepokojącą formę: umarły przychodził do żyjącego i wskazywał, czego potrzebuje.
W jednej z historii dwóch mężczyzn spotkało ducha podczas przechodzenia przez pole. Jeden uciekł, drugi został zaatakowany i miał porwane ubranie. Dopiero gdy zwrócił się do zjawy odpowiednią formułą religijną, mógł poznać przyczynę jej powrotu. Zmarły wyznał, że za kradzież srebrnych łyżek został ekskomunikowany. Prosił o zwrot przedmiotów i uzyskanie dla niego kościelnego rozgrzeszenia.
Lęk przed spotkaniem z umarłym wiązał się więc z bardzo praktycznym zobowiązaniem. Trzeba było oddać cudzą własność, naprawić wyrządzoną szkodę albo zatroszczyć się o duszę osoby, która sama nie mogła już tego zrobić. Słuchacz otrzymywał zarazem ostrzeżenie dotyczące własnego postępowania.
Szczególnie wyraźnie widać to w opowieści o siostrze Adama de London, właściciela ziemskiego z Ampleforth. Według przekazu kobieta po kłótni z mężem przekazała bratu dokumenty dotyczące rodzinnego majątku. Gdy zmarła, Adam wykorzystał je, aby przejąć nieruchomości i usunąć z nich szwagra oraz siostrzeńców. Zmarła miała następnie powracać, domagając się przywrócenia praw swojej rodzinie.
Badanie opublikowane w „Journal of Medieval History” zestawia tę historię z dokumentami prawnymi potwierdzającymi historyczność występujących w niej osób. Pozwala to rozpatrywać opowieść jako świadectwo lokalnych konfliktów i wyobrażeń o dziedziczeniu. W samej narracji nawet pojawienie się zmarłej siostry nie przekonało Adama do oddania dokumentów. Kobieta ostrzegła go, że po śmierci będzie skazany na podobną tułaczkę.
Obok sporów rodzinnych w zbiorze znalazły odbicie także zależności społeczne. Jeden z duchów miał cierpieć za niedostatecznie staranne zaoranie ziemi swojego pana. Wyobrażenia o pośmiertnej karze obejmowały zatem również obowiązki związane z pracą i podporządkowaniem właścicielowi majątku.
Ochronę przed zjawami zapewniała w tych opowieściach wiara. William de Bradeforth odpędził prześladującego go ducha, odwołując się do imienia Boga i krwi Chrystusa. Zjawa miała wówczas oddalić się, przypominając rozwijający się kawałek płótna. Z kolei duch spotkany przez krawca o nazwisku Snowball przybierał między innymi postać kruka i psa. Twierdził, że mógł się pojawić, ponieważ mężczyzna nie uczestniczył tego dnia we mszy.
Historie te przypominały o obowiązkach religijnych i podtrzymywały przekonanie, że więź ze zmarłymi wymaga działania. Jak wskazuje English Heritage, modlitwa za umarłych należała do podstawowych zadań klasztorów, a opowieści o duszach proszących o pomoc potwierdzały ich znaczenie w życiu wspólnoty. W Byland lęk przed nocą splatał się z troską o zbawienie oraz pamięcią o krzywdach, których śmierć nie zdołała zakończyć.
Maciej Bzura





