Stanisław TOŁPA. Wrocławski profesor, który uwierzył w niezwykłą moc torfu
Jolanta PAWNIK
Przez ponad pół wieku był związany z Wrocławiem, współtworzył jego powojenne środowisko akademickie, wychował wiele pokoleń przyrodników i zbadał wszystkie polskie torfowiska. Największą rozpoznawalność przyniosły Stanisławowi Tołpie badania nad preparatem, który w latach 80. XX wieku rozbudził nadzieje tysięcy ciężko chorych ludzi – pisze Jolanta PAWNIK
.Stanisław Tołpa urodził się 3 listopada 1901 roku w Rudzie Łańcuckiej na Podkarpaciu, w rodzinie wielodzietnej. Rodzice chcieli, by został księdzem, dlatego po ukończeniu gimnazjum w Leżajsku wyjechał do Lwowa, by studiować teologię. Szybko jednak odkrył, że bardziej niż kapłaństwo interesują go nauki przyrodnicze. Przeniósł się na Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Uniwersytetu Jana Kazimierza, gdzie trafił pod opiekę wybitnego botanika, profesora Stanisława Kulczyńskiego.
To właśnie we Lwowie rozpoczęła się jego wieloletnia fascynacja torfowiskami. W 1930 roku obronił doktorat poświęcony wysokogórskim torfowiskom Czarnohory, a następnie uczestniczył w badaniach prowadzonych na Polesiu. Przed wojną pracował również jako nauczyciel biologii w Kaliszu.
We wrześniu 1939 roku został zmobilizowany, walczył między innymi nad Bzurą, trafił do obozu jenieckiego. Kiedy wojna dobiegła końca, do Lwowa nie mógł już wrócić, bo miasto znalazło się poza granicami Polski. Wybrał Wrocław, gdzie odradzało się życie akademickie i gdzie pracę rozpoczął jego dawny mistrz.
Do Wrocławia na wielbłądzie
.Z przyjazdem Tołpy do Wrocławia wiąże się jedna z najbardziej niezwykłych anegdot powojennego życia naukowego miasta. Według wielokrotnie przytaczanej opowieści uczony dotarł w czerwcu 1945 roku pociągiem towarowym do Oleśnicy, ale ponieważ dalsza podróż koleją nie była możliwa, odkupił od żołnierzy sowieckich wielbłąda za pół litra bimbru i na jego grzbiecie przyjechał do zrujnowanego Wrocławia.
Trudno dziś rozstrzygnąć, ile w tej historii prawdy, a ile legendy, pewne jest natomiast, że Tołpa znalazł się wśród naukowców, którzy w pierwszych powojennych miesiącach organizowali polskie uczelnie w mieście. Po latach wspominał w rozmowie z wrocławską prasą: „Ten budynek, w którym teraz rozmawiamy (…), odnalazłem wśród wrocławskich ruin. Nie było ani jednej dachówki, woda się lała ze wszystkich stron, jak padał deszcz. Ludzie młodzi pomogli mi kłaść dachówki, ruszyli studenci, naukowcy, moi współpracownicy”.
Oprócz pracy organizacyjnej Tołpa prowadził zajęcia z botaniki i stopniowo odbudowywał własny warsztat badawczy. W relacjach z tamtych lat zachowała się np. historia wypraw podejmowanych w poszukiwaniu sprzętu uniwersyteckiego, książek i zielników ukrytych podczas wojny w miejscowościach Dolnego Śląska.
Pierwszy rektor wrocławskiej uczelni rolniczej
.W 1946 roku Stanisław Tołpa habilitował się na Uniwersytecie Poznańskim, a od roku akademickiego 1947/1948 kierował Wydziałem Rolniczym Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu. Następnie zaangażował się w tworzenie samodzielnej Wyższej Szkoły Rolniczej, która rozpoczęła działalność w 1951 roku. Tołpa został jej pierwszym rektorem i pełnił tę funkcję do 1954 roku.
Tołpa należał także do organizatorów Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego oraz wrocławskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Botanicznego, którego został pierwszym przewodniczącym. W 1958 roku uzyskał tytuł profesora zwyczajnego, a w 1967 roku został członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk.
Studenci zapamiętali go jako wykładowcę wymagającego, ale życzliwego. Na zajęcia przychodził punktualnie, elegancko ubrany, a sale wykładowe wypełniały się jeszcze przed rozpoczęciem wykładu. Był autorem licznych prac naukowych i podręczników botaniki, z których korzystały kolejne roczniki uczniów oraz studentów.
Uczony, który przemierzył polskie bagna
.Stanisław Tołpa poświęcił torfowiskom kilkadziesiąt lat życia. Dzięki niemu Wrocław stał się ośrodkiem szkoły torfoznawczej, przyciągającej badaczy z całego kraju. Wraz ze współpracownikami prowadził badania na Mazurach, Lubelszczyźnie i w dolinie Biebrzy, analizując roślinność, strukturę i właściwości torfów. Opracował klasyfikację stosowaną w Polsce i Europie Środkowej, a jego prace miały znaczenie zarówno dla nauki, jak i dla gospodarki oraz ochrony przyrody. Pod jego kierunkiem zinwentaryzowano i opisano rozległe obszary bagienne. Angażował się również w działania na rzecz ochrony torfowisk, szczególnie w dolinie Biebrzy.
Z czasem coraz bardziej interesowało go nie tylko to, jak torf powstaje i jakie rośliny go tworzą, lecz również to, jakie substancje można z niego wyodrębnić. Zauważył, że niektóre składniki organiczne uzyskiwane z torfu są biologicznie aktywne, pobudzając albo hamując rozwój badanych organizmów. Otwierało to drogę do badań nad zastosowaniem tych preparatów w medycynie. „Często słyszałem: Panie profesorze, co panu do głowy przyszło, żeby w tym bagnie szukać leku? Odpowiadałem, że pewnego dnia ludzie nie tylko będą się kąpać w borowinie. Ja z tego bagna wydobędę takie frakcje torfowe, które będą ich leczyć z wielu chorób” – wspominał.
Poszukiwania torfowego leku trwały dziesięciolecia. Nawet po przejściu na emeryturę na początku lat 70. Tołpa nie zrezygnował z badań. Kontynuował je w Pracowni Biologii i Biochemii Torfu Akademii Rolniczej we Wrocławiu, nazywanej „Tołpówką”.
Nadzieja na leczenie raka
.W pracowni przy zbiegu ulic Rozbrat i Chemicznej powstał preparat torfowy, z którym badacz wiązał nadzieje na pobudzanie naturalnych mechanizmów obronnych organizmu, a w szczególności na wykorzystanie go w terapii nowotworów. Profesor opatentował preparat z torfu PTT, natychmiast okrzyknięty cudownym lekiem na raka.
Kiedy w latach 80. informacje o preparacie zaczęły docierać do mediów, przed wrocławskim laboratorium pojawiały się tłumy ludzi. Przyjeżdżali chorzy i ich rodziny, niekiedy z bardzo odległych miejscowości. Wielu miało za sobą nieskuteczne leczenie i szukało ostatniej szansy. W relacjach prasowych opisywano rozpaczliwe prośby o udostępnienie preparatu i trudne rozmowy profesora z osobami, które oczekiwały od niego pomocy.
W badania nad skutecznością preparatu zaangażowano ogromne pieniądze, wzięło w nich udział kilkuset naukowców. Choć w mediach opisywano przypadki cudownego uzdrowienia z raka, czteroletnie badania ostatecznie potwierdziły tylko część hipotez profesora Tołpy. Jego preparat został jednak zarejestrowany nie jako lek przeciwnowotworowy, lecz jako środek wzmacniający odporność.
Kosmetyczna kariera torfu
.Pod koniec lat 80. badaniami Tołpy zainteresowała się Barbara Piasecka-Johnson, pochodząca z Polski amerykańska przedsiębiorczyni i kolekcjonerka sztuki. Sfinansowała wyposażenie laboratorium w nowoczesną aparaturę oraz dalsze doświadczenia prowadzone również w Stanach Zjednoczonych. Powstała spółka Torf Corporation, która uzyskała od Akademii Rolniczej licencję na wykorzystanie technologii opracowanej przez profesora.
W 1990 roku we Wrocławiu otwarto zakład związany z przedsięwzięciem, jednak ostatecznie badania nad właściwościami substancji pochodzących z torfu były kontynuowane przede wszystkim w branży kosmetycznej. Dziś nazwisko Tołpy jest szeroko rozpoznawalne właśnie dzięki produktom pielęgnacyjnym.
Wrocław pamięta o profesorze
.Stanisław Tołpa zmarł 11 października 1996 roku we Wrocławiu, niespełna miesiąc przed 95. urodzinami. Do końca życia był w doskonałej kondycji fizycznej i umysłowej. Utrzymywał, że pomaga mu w tym picie rozcieńczonego preparatu torfowego. Został pochowany w rodzinnym grobowcu na cmentarzu Ducha Świętego przy ulicy Bardzkiej.
W mieście pozostało kilka miejsc szczególnie mocno związanych z jego biografią. Najważniejszym jest dawna pracownia przy ulicy Rozbrat, którą po latach przejęła Politechnika Wrocławska. W latach 2014–2016 zabytkową willę poddano gruntownemu remontowi. Dziś „Tołpówka” służy działalności naukowej i dydaktycznej, choć prowadzone są w niej już zupełnie inne badania.
Profesor ma również swój park na wrocławskim Ołbinie. Dawny Park Nowowiejski to miejsce szczególne, ponieważ uczony przez lata mieszkał i pracował w tej części miasta, a park znajdował się na trasie jego codziennych spacerów. Jego imię nosi także jedna z wrocławskich szkół. Jest patronem ulic we Wrocławiu, Jelczu-Laskowicach i Nowej Sarzynie.
