Kto naprawdę kontroluje sztuczną inteligencję? Nowe badanie zmienia obraz świata

Badacze Uniwersytetu Cambridge przedstawili 18 listopada 2026 roku mapę globalnego łańcucha dostaw sztucznej inteligencji. Okazało się, że ponad jedna trzecia jego zidentyfikowanych elementów nie pojawia się w przeanalizowanych dokumentach państwowych i międzynarodowych poświęconych AI. Największe znaczenie mogą mieć nie tylko amerykańskie i chińskie giganty technologiczne, lecz także mało znani dostawcy materiałów, oprogramowania i urządzeń z Japonii, Niemiec czy Belgii.
.Gdy mówi się o walce o panowanie nad sztuczną inteligencją, najczęściej pojawiają się Stany Zjednoczone, Chiny i nazwy największych producentów modeli językowych. W takim obrazie świata łatwo przeoczyć przedsiębiorstwa, które nie tworzą chatbotów i nie występują na pierwszych stronach gazet, lecz bez których najbardziej zaawansowane systemy AI nie mogłyby powstawać na obecną skalę. Badanie Uniwersytetu Cambridge pokazuje, że światowe zależności są znacznie gęstsze, niż sugeruje polityczna opowieść o pojedynku dwóch mocarstw.
Opublikowane 18 listopada opracowanie Uniwersytetu Cambridge jest dziełem zespołu projektu AI and Geopolitics (AIxGEO) w Bennett School of Public Policy. Jego autorzy nie twierdzą, że jedna trzecia firm AI jest nieznana ani że jedna trzecia przemysłu pozostaje poza prawem. Pokazują coś innego: liczne niezbędne ogniwa produkcji sztucznej inteligencji nie są w ogóle wymieniane w badanych dokumentach strategicznych i regulacyjnych, choć od ich działania zależą światowe możliwości obliczeniowe.
Jedna trzecia łańcucha dostaw AI poza uwagą polityków
Badacze przeanalizowali 117 dokumentów dotyczących AI, przygotowanych przez 43 państwa, Unię Europejską i Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju. Stworzyli też mapę obejmującą 14 warstw łańcucha dostaw, 137 jego elementów i 351 bardziej szczegółowych podkategorii. W analizie zidentyfikowano blisko 800 przedsiębiorstw zajmujących istotne pozycje w 56 państwach i terytoriach. Ponad 33 procent tych 137 elementów nie zostało wspomnianych w żadnym z badanych dokumentów.
Największa luka występuje w obszarze, który naukowcy określają jako fizyczny środek łańcucha dostaw. Obejmuje on między innymi projektowanie układów scalonych, produkcję specjalistycznych materiałów, testowanie chipów, ich zaawansowane pakowanie oraz część infrastruktury serwerowej i sieciowej. Politycy chętnie rozmawiają o modelach, danych i centrach obliczeniowych, ale znacznie rzadziej o procesach przemysłowych, które dopiero umożliwiają ich funkcjonowanie. To właśnie w tych słabiej dostrzeganych obszarach znajdują się niekiedy najtrudniejsze do zastąpienia ogniwa.
Przykładem jest oprogramowanie EDA, czyli narzędzia automatyzujące projektowanie układów elektronicznych. Jego rynek jest zdominowany przez takie firmy jak Synopsys, Cadence i Siemens EDA, których technologie są potrzebne między innymi przy projektowaniu układów używanych przez Nvidię, AMD czy Google. Same procesory skupiają olbrzymią uwagę świata, choć bez specjalistycznego oprogramowania nie można byłoby ich w podobny sposób opracowywać. Wcześniej na łamach „Wszystko co Najważniejsze” opisywaliśmy, dlaczego chipy AI stały się fundamentem technologicznej rywalizacji; badacze z Cambridge przesuwają teraz uwagę z gotowych układów na całą sieć ich ukrytych dostawców.
Japońska firma, od której zależy produkcja najbardziej zaawansowanych chipów
Jednym z najbardziej wymownych przykładów jest Ajinomoto, japońskie przedsiębiorstwo znane także z działalności w sektorze spożywczym. Według raportu Cambridge firma odpowiada za ponad 95 procent światowej podaży specjalistycznej folii izolacyjnej typu build-up film, używanej przy produkcji zaawansowanych układów elektronicznych. To materiał, o którym rzadko mówi się w debatach o sztucznej inteligencji, choć odgrywa istotną rolę w procesach wytwarzania nowoczesnych chipów. Dominacja w takim, pozornie niszowym segmencie może dawać ogromne znaczenie całemu przedsiębiorstwu.
Jeszcze ciekawszy jest ogólny obraz Japonii. Naukowcy ustalili, że 101 japońskich firm zajmuje pozycje w 69 elementach globalnego łańcucha dostaw AI, co stawia Japonię pod względem liczby tych pozycji na drugim miejscu po Stanach Zjednoczonych, przed Chinami. Tymczasem analizowane japońskie dokumenty polityczne wymieniają zaledwie trzy takie elementy. Kraj, który nie dominuje w medialnej rywalizacji modeli językowych, okazuje się jednym z najważniejszych dostawców technologicznego zaplecza tej rywalizacji.
Podobny paradoks dotyczy zaawansowanego pakowania układów, dzięki któremu kilka struktur półprzewodnikowych można połączyć w wydajny procesor wykorzystywany przez AI. Istotna część tych zdolności koncentruje się w Azji, w tym na Tajwanie, w Wietnamie i na Filipinach. Utrudnienia w takim ogniwie mogłyby wpłynąć na dostępność gotowych akceleratorów, nawet gdyby projekty procesorów i kapitał na inwestycje nadal były dostępne. Technologiczna potęga jest więc wynikiem współdziałania wielu państw, a nie wyłączną własnością kraju, w którym znajduje się siedziba najbardziej znanej firmy.
Niemcy, Belgia i Wielka Brytania mają więcej atutów, niż widać na pierwszy rzut oka
Raport zwraca uwagę również na Europę, która w dyskusjach o AI bywa przedstawiana przede wszystkim jako kontynent próbujący dogonić Stany Zjednoczone i Chiny. Niderlandzki ASML, jeden z filarów najbardziej zaawansowanej litografii, sam pozostaje zależny od kluczowych dostawców części z Niemiec i Stanów Zjednoczonych. Belgia dysponuje z kolei kompetencjami w dziedzinie chemikaliów wykorzystywanych w przemyśle półprzewodnikowym oraz ośrodkiem badawczym imec, ważnym dla rozwoju nanoelektroniki. Są to wpływy mniej spektakularne niż premiery nowych modeli AI, lecz strategicznie trudne do pominięcia.
Badacze wskazują, że Wielka Brytania zajmuje pozycje w 41 ze 137 elementów łańcucha dostaw, podczas gdy w analizowanych brytyjskich dokumentach politycznych nazwano zaledwie trzy. Jej atutem jest między innymi własność intelektualna w projektowaniu procesorów, związana z firmą Arm, a także kompetencje badawcze i dostęp do wyspecjalizowanych danych. Wśród pomijanych obszarów autorzy wymieniają również materiały i gazy przemysłowe potrzebne przy produkcji półprzewodników. Okazuje się więc, że polityczna diagnoza własnej siły technologicznej może być niepełna nawet w przypadku państwa posiadającego rozbudowane zaplecze naukowe.
Wcześniej „Wszystko co Najważniejsze” opisywało ostrzeżenia ekspertów, że Europa może stracić suwerenność przez sztuczną inteligencję, jeżeli nie zbuduje większej mocy obliczeniowej i nie poprawi dostępu do najnowocześniejszych systemów. Cambridge nie podważa znaczenia tych problemów, lecz pokazuje jeszcze jedną stronę europejskiej pozycji: wpływ wynikający z kontroli nad wybranymi technologiami, materiałami i procesami. Nie wystarczy wiedzieć, ilu gigantów technologicznych ma dany kontynent. Trzeba także rozumieć, których jego przedsiębiorstw nie potrafią łatwo zastąpić inni uczestnicy rynku.
Pełna suwerenność AI jest niemożliwa. Co z tego wynika dla Polski?
Najmocniejszy polityczny wniosek badania dotyczy pojęcia suwerenności technologicznej. Zespół Cambridge uznaje całkowitą samowystarczalność państwa w całym łańcuchu dostaw AI za niemożliwą: żadne państwo nie kontroluje samodzielnie wszystkich niezbędnych surowców, urządzeń, procesów, usług i kompetencji. Nie oznacza to rezygnacji z budowania własnych zdolności. Oznacza konieczność rozpoznania realnych zależności, zabezpieczania najważniejszych dostaw i rozwijania tych specjalizacji, które zapewniają wpływ na wspólny system.
Autorzy opracowali narzędzie pozwalające rządom analizować własną pozycję w poszczególnych ogniwach łańcucha dostaw. Ma ono pomóc rozstrzygać, kiedy warto dywersyfikować dostawców, kiedy budować krajowe zdolności, a kiedy lepiej utrzymywać współpracę z wiarygodnymi partnerami. To odejście od myślenia, że suwerenność musi oznaczać produkowanie wszystkiego we własnym kraju. W świecie tak rozbudowanej współzależności znaczenie ma zarówno własna specjalizacja, jak i odporność całej sieci powiązań.
Dla Polski jest to ważna lekcja strategiczna, choć autorzy ogłoszonego komunikatu nie przedstawiają osobnego rankingu polskich przewag. Można z niej wyprowadzić pytanie o to, w których dziedzinach polskie firmy i ośrodki badawcze mogą stać się trudnymi do zastąpienia partnerami: w projektowaniu elektroniki, testowaniu, materiałach, energetyce, cyberbezpieczeństwie czy wyspecjalizowanych zastosowaniach AI. Nie oznacza to, że raport przypisuje już Polsce taką pozycję; wskazuje raczej sposób myślenia o jej budowaniu. Tak rozumiana polityka technologiczna wymaga nie tylko finansowania nowych modeli, ale też precyzyjnej mapy własnych kompetencji przemysłowych.
W analizie „Wszystko co Najważniejsze” pokazywaliśmy już, jak sztuczna inteligencja stała się narzędziem władzy. Nowe badanie Cambridge dodaje do tego obrazu ważną korektę: władza nad AI jest rozproszona w znacznie większej liczbie przedsiębiorstw i państw, niż można sądzić po medialnych nagłówkach. Prawdziwa mapa technologicznej potęgi nie kończy się na Waszyngtonie, Pekinie ani na nazwach producentów najbardziej znanych modeli. Jej granice wyznaczają również fabryki, materiały i kompetencje, o których politycy często nie wspominają.
Andrzej F. Litwiński





