
Wybór Europy. Jałta czy Helsinki?
Wielkomocarstwowe podziały pozostawiają mniejsze kraje na uboczu. W czwartek liderzy Stanów Zjednoczonych, Rosji i Chin spotkają się w Shenzhen bez udziału Europejczyków – pisze Edward LUCAS
.Europejczyków nie było przy amerykańsko-rosyjsko-ukraińskich rozmowach w Abu Zabi tydzień temu. Na kolejną rundę negocjacji pokojowych w sprawie Ukrainy Europejczycy jednak zostaną dopuszczeni: to pozorne ustępstwo Rosjan na amerykańską prośbę. Europa powinna zachować czujność. Jeśli agenda jest już ustalona, to Europa i jej bezpieczeństwo będą przedmiotem dyskusji, a nie jej uczestnikami.
W 2021 roku Kreml domagał się de facto demilitaryzacji państw, które wstąpiły do NATO po 1997 roku. Administracja Bidena słusznie to odrzuciła. Wydaje się, że obecnie wysłannicy Donalda Trumpa rozważają znacznie ostrzejszy pakiet rosyjskich żądań jako część porozumienia mającego zakończyć wojnę na Ukrainie.
Europejczycy na tę nadciągającą groźbę nowej Jałty odpowiedzieli wahaniem i brakiem jedności. Na szczycie w Dublinie liderzy ponad 500 milionów ludzi, dysponujący łącznym potencjałem gospodarczym rzędu 28 bilionów euro – niemal ćwiercią światowego PKB – stanęli wobec tego egzystencjalnego pytania, nominując… komisję: doradców ds. bezpieczeństwa narodowego z Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec, Włoch i Polski oraz Antónia Costę z Rady Europejskiej i unijną wysoką przedstawiciel do spraw zagranicznych Kaję Kallas. Dobrze, że znalazła się w niej Polska. Lepszy wybór byłby jednak prostszy: sama Kallas. Traktaty unijne powierzają politykę zagraniczną właśnie jej, a nie doraźnemu komitetowi.
.Była premier Estonii ma bezkonkurencyjne rozumienie kremlowskich taktyk negocjacyjnych. Administracja Trumpa jej nienawidzi – i właśnie dlatego trzeba upierać się przy jej obecności. Osłabienie jej roli potwierdziło tylko odczucia Europy Środkowo-Wschodniej, że – jak zauważył były prezydent Estonii Toomas Hendrik Ilves – „nasza wiedza i rozumienie Rosji oraz jej dawnych ofiar nadal uchodzą za podejrzane wobec fantazji i uprzedzeń zachodnich Europejczyków”.
W rzeczywistości jednak na margines spychani są wszyscy Europejczycy. Podczas gdy rosyjscy i amerykańscy negocjatorzy celebrują swoje deal-making, Europejczycy i Ukraińcy stoją wyłącznie przed kosztami i ryzykiem, złagodzonymi papierowymi obietnicami w stylu tych, które Stalin składał w Jałcie w sprawie demokracji w Polsce.
Ukraińcom – jak sugerują przecieki – ma zostać nakazane wycofanie się z donbaskich twierdz w zamian za członkostwo w NATO. Ale w jakim NATO? Aby zabezpieczyć kontynentalny układ pokojowy, Stany Zjednoczone mogą wycofać nie tylko siły bojowe, lecz także kluczowe środki umożliwiające wzmocnienie – i zostawić jedynie obietnice. Tymczasem rosyjska maszyna wojenna zyska nowe paliwo dzięki zniesieniu sankcji oraz propagandowy triumf wynikający z supermocarstwowego rozstrzygnięcia ponad głowami kłopotliwych sąsiadów. Ten toksyczny placek może być już mieszany, ale jeszcze nie jest upieczony.
Europejscy negocjatorzy powinni z całą mocą przeciwstawić się wszystkim elementom tego domniemanego porozumienia. Bez nich nie da się go zawrzeć. Nikt nie może ich ani Ukraińców zmusić do podpisania czegokolwiek.
Europa jest wystarczająco bogata, by podtrzymać ukraińską nadzieję (choćby poprzez przejęcie zamrożonych rezerw rosyjskiego banku centralnego). Może zaostrzyć sankcje. Wybory uzupełniające w USA dają szansę na zmianę. To czas walki, nie kapitulacji. Europejczycy powinni też przedstawić pozytywną alternatywę. Ponure przesłanie Jałty z 1945 roku, gdy Stalin był już de facto panem połowy Europy, brzmiało: „To, co moje, jest moje; to, co twoje – podlega negocjacjom”. Znacznie lepsze przesłanie niosły porozumienia helsińskie z 1975 roku: „Oto reguły; obowiązują wszystkich”.
.Były one owocem transatlantyckiej jedności i determinacji podczas dwóch lat negocjacji. Przez następne piętnastolecie zachodnie rządy i dysydenci skutecznie wykorzystali je do ograniczania i podkopywania imperium sowieckiego. Helsinki odwróciły skutki pierwszej Jałty. Odrodzenie ich wizjonerskiego ducha może również zapobiec drugiej.
Edward Lucas



