Amputowany Schuman
Prof. Manfred SPIEKER
O przemówieniu papieża Leona XIV o Europie wygłoszonym 28 września 2026 roku w Metzu pisze prof. Manfred SPIEKER
.Przemówienie papieża Leona XIV o Europie wygłoszone 28 września 2026 roku w Metzu było hołdem dla Roberta Schumana, syna tego miasta, żyjącego w latach 1886–1963, Luksemburczyka z urodzenia, Niemca z wykształcenia i Francuza jako polityka, który sam najchętniej określał się mianem Lotaryńczyka i który jako francuski minister spraw zagranicznych w ośmiu różnych rządach w latach 1948–1953 dokonał dzieła, które położyło fundamenty pod pokojową i zjednoczoną Europę. Po II wojnie światowej Schuman wyciągnął rękę na zgodę do niemieckich sąsiadów, którzy trzykrotnie w ciągu 70 lat dokonali militarnej napaści na jego kraj, i wraz z Konradem Adenauerem zapoczątkował istniejącą do dziś przyjaźń francusko-niemiecką. Planem Schumana z 9 maja 1950 roku powołał do życia Europejską Wspólnotę Węgla i Stali, w której Niemcy, Francja, państwa Beneluksu i Włochy wspólnie regulowały produkcję i dystrybucję węgla i stali, aby uniemożliwić przygotowania do wojny. Z tej Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali wyłoniła się Unia Europejska jako wspólnota polityczna.
Papież Leon XIV chciał oddać Robertowi Schumanowi, jako jednemu z ojców założycieli współczesnej Europy, „szczególną cześć”. Czy jednak w swoim przemówieniu oddał Schumanowi sprawiedliwość, czy też przedstawił Schumana amputowanego? Z pewnością całe życie Schumana było naznaczone jego „zaangażowaniem na rzecz pojednania i jedności kontynentu europejskiego”. Najgłębszym motorem politycznego działania Schumana była jego wiara katolicka. „Jego chrześcijańskie wychowanie – jak powiedział Leon XIV – przekazało mu wartość równości, bez względu na rasę czy klasę społeczną, i nauczyło go godności pracy”. Nie można mówić o Europie bez wspomnienia o chrześcijaństwie. Leon XIV skierował więc spojrzenie aż ku św. Benedyktowi (480–547), którego papież Paweł VI w 1964 roku ogłosił patronem Europy i określił mianem zwiastuna pokoju, budowniczego jedności i nauczyciela cywilizacji. Również Włoch Alcide de Gasperi został uhonorowany jako jeden z ojców założycieli dzisiejszej Europy, podczas gdy Konrad Adenauer, trzeci z ojców założycieli współczesnej Europy, nie został przez Leona XIV wspomniany ani jednym słowem.
Chrześcijaństwo – jak Leon XIV cytował Schumana – „nauczyło równości wszystkich ludzi w ich naturze jako dzieci tego samego Boga, odkupionych przez tego samego Chrystusa, bez różnicy rasy, koloru skóry, klasy i zawodu. Pozwoliło nam dostrzec godność pracy i obowiązek wszystkich, by ją podejmować. […] Uniwersalne prawo miłości i miłości bliźniego uczyniło każdego człowieka naszym bliźnim i odtąd na nim opierają się stosunki społeczne w świecie chrześcijańskim”. Następowanie po sobie różnych suwerenności narodowych – Metz czterokrotnie w ciągu życia Schumana zmieniało przynależność państwową – ukształtowało w Schumanie świadomość znaczenia prawa międzynarodowego i wartości danego słowa. Wreszcie, pytał Leon XIV, jaką lekcję pozostawia Schuman dzisiejszej Europie, w której wojna ponownie rozgorzała, a stosunki między państwami stają się „coraz bardziej barbarzyńskie”? Jego odpowiedź: Europa według Schumana jest kontynentem, na którym dialog przedkłada się nad zbrojną konfrontację. Konieczne jest „prowadzenie cierpliwego dialogu, wykazywanie odwagi w negocjacjach i gotowość do rezygnacji z określonych stanowisk dla nadrzędnego dobra pokoju”. Europa opiera się na poszanowaniu prawa międzynarodowego i multilateralizmu. Pokoju nie można zachować bez twórczych wysiłków odpowiadających rozmiarowi zagrożenia. Należy, jak powiedział Leon XIV, „strzec się iluzji ponownego zbrojenia”. W Metzu, podobnie jak w swoim orędziu na Światowy Dzień Pokoju 1 stycznia 2026 roku, krytykował „powracające żądania zwiększania wydatków wojskowych”, uzasadniane niebezpieczeństwem ze strony innych.
To przeciwstawienie wydatków zbrojeniowych pokojowemu dziełu Schumana nie oddaje Schumanowi sprawiedliwości. Leon XIV przedstawił tutaj amputowanego Schumana. Dla Schumana zbrojenia wojskowe nie były gorszą alternatywą wobec prawa międzynarodowego i multilateralizmu. Nigdy nie były dla niego „iluzją”. Zdolność do obrony militarnej była dla niego warunkiem zapewnienia pokoju i wolności, a tym samym podstawą obowiązywania prawa międzynarodowego. Schuman z zadowoleniem przyjął zatem utworzenie NATO, a szczególnie obietnicę Stanów Zjednoczonych, że ich wojska pozostaną w Europie, ponieważ same państwa europejskie, opierając się wyłącznie na wzajemnej pomocy, w przypadku konfliktu ze Związkiem Radzieckim szybko zostałyby przeciążone. Opowiadał się za utworzeniem Europejskiej Wspólnoty Obronnej, która miała dysponować armią ponadnarodową i trwale włączyć Niemcy do zachodniej wspólnoty państw. Państwa Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali podpisały więc w maju 1952 roku odpowiedni traktat, który przewidywał również ponowne uzbrojenie Republiki Federalnej Niemiec w ramach armii europejskiej. Także po odejściu z urzędu ministra spraw zagranicznych 8 stycznia 1953 roku Schuman zabiegał o Europejską Wspólnotę Obronną.
.Jak wiele zostałoby Europie oszczędzone, gdyby ten projekt odniósł sukces. Ten projekt szczególnie bliski sercu Schumana upadł 30 sierpnia 1954 roku we francuskim Zgromadzeniu Narodowym, ponieważ odrzucili go nie tylko komuniści, lecz także gaulliści, którzy nie potrafili sobie wyobrazić, aby francuscy żołnierze mieli być posłuszni również niemieckiemu generałowi. Schuman i Adenauer uznali to za najbardziej bolesną porażkę w swoich karierach politycznych. Porażka ta nie sparaliżowała jednak zaangażowania Schumana na rzecz rozwoju Europy jako wspólnoty politycznej, której cechami są wolność, równość, bezpieczeństwo, demokracja i prawa człowieka.
