Wiek niedoboru zmienia reguły światowej gospodarki

Bezpieczeństwo energetyczne coraz mniej zależy od ceny, a coraz bardziej od tego, czy energię w ogóle można kupić i dostarczyć. Wojny, blokady szlaków handlowych i zmiana amerykańskich priorytetów przywracają światu doświadczenie niedoboru. Ta presja zmusza państwa do budowania odporności, a przemysł do poszukiwania nowych technologii – pisze Michał KURTYKA

.W kwietniu tego roku przy okazji wizyty na Okinawie miałem przyjemność wygłoszenia krótkiego wykładu. Dzień wcześniej Waszyngton i Teheran ogłosiły zawieszenie broni, więc zwróciłem się do audytorium z prośbą o to, by ręce podnieśli ci, którzy wierzą, że wojna się skończyła. Pomyślałem wtedy, że kto podniesie rękę, będzie optymistą, i szczerze życzyłem im, by mieli rację. Ci, którzy ręki nie podnieśli, byli w mojej ocenie realistami i to oni wygrali.

Czerwcowe memorandum z Islamabadu obiecywało otwarcie cieśniny Ormuz, ale już na początku lipca Donald Trump uznał rozejm za zakończony. Blokada irańskich portów trwa, październik przyniósł najwięcej ataków na statki od marca, a ropa płynie przez cieśninę w znacznie mniejszej ilości. Mediatorzy krążą między stolicami, przeciwnicy grożą eskalacją i generalnie różne scenariusze pojawiają się w przestrzeni medialnej.

Pytanie z Okinawy w swej istocie dotyczyło świata, w który wchodzimy. Będzie w nim mniej porządku i więcej napięć, a napięcia rodzą niedobór. Niedobór powoduje dwie rzeczy naraz. Wywołuje ból, ale też zmusza do innowacji.

Ameryka ogranicza odpowiedzialność za świat

Zacznijmy od Waszyngtonu. Przez dekady Stany Zjednoczone dostarczały światu porządek: bezpieczne szlaki morskie, sojusze, parasol, pod którym inni mogli planować. Tak rozumianej dostawy jest coraz mniej. Ameryka uznała, że nie ma dość siły – a coraz częściej i ochoty – by pilnować całego globu.

Dobrze tłumaczą to dwie koncepcje ze studiów strategicznych. Pierwsza to „offshore balancing”, równoważenie zza oceanu, opisane w 1997 roku przez Christophera Layne’a w „International Security”. Ameryka pilnuje własnej półkuli, z wielu zobowiązań za morzem się wycofuje, ale zostawia sobie prawo powrotu, gdyby ktoś zaczął dominować w ważnym regionie.

Druga to „strategic deprioritization” – po polsku nazwałbym to strategicznym odpuszczaniem. Studium pod tym tytułem napisali w 2023 roku, dla pentagońskiego Office of Net Assessment, Wess Mitchell, Jakub Grygiel, Elbridge Colby i Matt Pottinger. Chodzi o celowe zmniejszenie wysiłku w jednej sprawie, by więcej włożyć w ważniejszą – bez porzucania tej pierwszej. Colby jest dziś podsekretarzem ds. polityki w resorcie obrony, który od września 2025 roku nazywa się także Departamentem Wojny, więc możemy zakładać, że te idee się liczą.

Dawno też przestały być materiałem na seminarium. Strategia bezpieczeństwa narodowego z grudnia ubiegłego roku mówi, że USA muszą „oceniać, sortować i ustalać priorytety”, a sojusznicy mają przejąć główną odpowiedzialność za swoje regiony. Styczniowa Strategia obrony narodowej stawia na pierwszym miejscu obronę terytorium USA i odstraszanie Chin, Europie obiecując wsparcie „kluczowe, choć bardziej ograniczone”. 

W powstałą próżnię świat wchodzi na dwa sposoby. Mocarstwa regionalne widzą okazję i sprawdzają, jak daleko zajdą, zanim Ameryka – wybiórczo i późno – je zatrzyma. Państwa żyjące z handlu, od Azji po Europę, chcą czegoś odwrotnego: otwartych mórz i przewidywalnych reguł. Tyle że Waszyngtonowi bardziej zależy na powstrzymywaniu rywali niż na podtrzymywaniu systemu. W obu przypadkach wynik jest ten sam. Z napięcia rodzi się niestabilność, z niestabilności konflikt, z konfliktu niedobór – bezpieczeństwa, zaufania i całkiem namacalnych towarów.

Dlaczego ten sam kryzys oznacza nadmiar i niedobór gazu

Pod koniec marca byłem na CERAWeek w Houston, gdzie tematem nr 1 były ceny gazu. Europa płaciła za gaz coraz więcej, Azja gorączkowo szukała paliwa, a w zachodnim Teksasie – mówiąc kolokwialnie – gaz był wart mniej niż nic. Na hubie Waha od lutego do połowy czerwca kosztował średnio minus 3,45 dolara za milion BTU, a 24 kwietnia spadł do rekordowych minus 9,45. Producenci dopłacali, żeby ktoś odebrał od nich gaz, bo rurociągi z Basenu Permskiego były pełne, a terminali, którymi nadwyżka mogłaby wypłynąć w świat, zwyczajnie brakowało. Sprzeczności w tym nie ma, ponieważ gaz w Basenie Permskim wydobywa się niejako przy okazji wydobycia ropy naftowej, więc płynie niezależnie od tego, czy ktoś na niego czeka. Wystarczyło dołożyć rury. W czerwcu ruszył nowy rurociąg w stronę Dallas i rozbudowany Gulf Coast Express, a latem cena na Waha wróciła nad zero.

Tymczasem Azji Południowej brakowało tego samego surowca. Pakistan i Bangladesz kupowały LNG głównie w Katarze, który od początku wojny odwołuje kolejne dostawy, powołując się na siłę wyższą. Odbiorcom w Pakistanie zapowiedział właśnie, że potrwa to do końca roku. We wrześniu Bangladesz płacił za ładunki z rynku spot około 30 dolarów za milion BTU, trzy razy tyle co w lutym. Region zna ten scenariusz z 2022 roku: fala upałów wywindowała wtedy popyt na prąd, a Europa przelicytowała go na rynku LNG.

Tak wygląda nowy świat – jednocześnie niedoboru i nadmiaru. Przy tym samym wstrząsie jedni mają gazu za dużo, inni za mało, a o różnicy decydują infrastruktura i statki, a nie geologia. Nowe teksańskie rury przepaści między kontynentami nie zasypały. Pod koniec października gaz w Luizjanie kosztował 2,5 dolara za milion BTU, w Europie i Azji dwanaście razy więcej. Amerykańskie instalacje skraplające pracują niemal na pełnych obrotach, więc nadwyżki nie ma czym wywieźć. To się nieco poprawi, bo budowane dziś w USA terminale zwiększą do 2030 roku zdolności eksportowe USA o ponad 160 mld m³ rocznie. Do tego czasu tani amerykański gaz nie zbije cen w Europie ani w Azji.

Wojna z Iranem uderzyła też w paliwo lotnicze, mocznik, amoniak i hel. Katar dawał przed wojną około jednej trzeciej światowego helu, bez którego nie ruszy produkcja chipów. Amerykańscy producenci półprzewodników dostają go dziś na przydział, a paliwo lotnicze w USA jest prawie dwa razy droższe niż przed wojną. Widzieliśmy to już po 2022 roku: drożejąca energia i nawozy szybko zamieniają się w inflację i niepokój społeczny.

Swoboda żeglugi przestaje być oczywista

Ofiarą jest też handel morski. Po raz pierwszy od dziesięcioleci zmieniają się nie tylko trasy statków, ale i reguły, według których pływają. Rośnie flota cieni, działająca poza tradycyjnym nadzorem. Widać ją na naszym podwórku: w sierpniu jej tankowce wywoziły z rosyjskich portów bałtyckich 1,2 mln baryłek ropy i paliw dziennie, o 27 proc. więcej niż rok wcześniej, w tym statki wpisane na unijną listę sankcyjną.

Pojawił się też pomysł swoistego myta za przejście przez Ormuz. Iran powołał w maju urząd, który wydaje zezwolenia na przepłynięcie, a według Bloomberga część armatorów płaciła 2 mln dolarów za rejs, w juanach albo kryptowalutach. Międzynarodowa Organizacja Morska odpowiada, że cieśnina ma pozostać wolna od myta – tyle że ani Iran, ani Stany Zjednoczone nie ratyfikowały konwencji ONZ o prawie morza. A jeśli paradygmat swobody żeglugi zostanie raz naruszony, to efekt domina może być nieuchronny. „Jeśli zaczniemy płacić za Ormuz, to dlaczego nie za Malakkę?” – pyta indonezyjski minister finansów. Dlaczego nie za Skagerrak?

Skagerrak przywołuję tu nie przypadkiem. Duńczycy przez ponad 400 lat, od 1429 do 1857 roku, pobierali cło od statków przepływających przez Sund. Płacili je także szyprowie wiozący zboże z Gdańska. Skończyło się wykupem: piętnaście państw, z Wielką Brytanią i Rosją na czele, wypłaciło Danii ponad 30 mln riksdalerów, a impuls dały Stany Zjednoczone, które zapowiedziały, że ich statki płacić przestaną. Swobodę przejścia, którą dziś uznajemy za oczywistość, ktoś kiedyś wynegocjował i za nią zapłacił. A cieśniny duńskie wciąż są naszą bramą na świat: duże zbiornikowce i gazowce płynące do Gdańska czy Świnoujścia nie zmieszczą się w płytkim Sundzie i muszą iść Wielkim Bełtem.

Nie twierdzę, że ktoś zażąda myta za Bełt, lecz mówię o czymś węższym. Zasada, którą uważaliśmy za przesądzoną – swoboda przepływu przez cieśniny międzynarodowe – trafiła na stół negocjacyjny. A to, co da się negocjować, da się też wycenić.

Rurociągi i rezerwy kupują czas

Co w takim świecie mogą zrobić państwa i firmy? Mają klasyczne narzędzia. Pierwszym jest budowanie alternatywnych korytarzy i szlaków transportowych. Saudyjski rurociąg Wschód-Zachód, oddany na początku lat osiemdziesiątych, przerzuca ropę z pól na wschodzie kraju do Janbu nad Morzem Czerwonym i uratował kilka milionów baryłek dziennie, gdy Ormuz zdławiono. Razem z emirackim portem Fudżajra podniósł eksport omijający cieśninę z 4,1 mln baryłek dziennie w lutym do 7,8 mln w czerwcu. Drugim są zapasy. Międzynarodowa Agencja Energetyczna powstała po szoku naftowym z 1973 roku właśnie jako wspólny zderzak i w marcu uzgodniła największe w swej historii uwolnienie rezerw, 400 mln baryłek.

Trzecim jest ochrona infrastruktury przed dronami, cyberatakami i rakietami. I tu widać granice. 11 września tego roku atak dronów uszkodził przepompownie saudyjskiego rurociągu i system stanął. Ruszył po jedenastu dniach, ale na niskich obrotach. Obejście jednego wąskiego gardła okazało się też mieć własne ograniczenia. Nic z tego nie przemawia przeciw rurociągom, zapasom i pancerzom. Wszystkie są potrzebne. Ale kupują czas, a nie pewność. Pod koniec września światowe zapasy ropy były o kilkaset milionów baryłek niższe niż przed wojną. Zderzak raz użyty trzeba odbudować, zanim znów się przyda.

Niedobór ma jednak jeszcze jedną, zwykle niedocenianą konsekwencję: przyspiesza innowacje.

Jak niedobór przyspiesza innowacje

Zimą 1804 roku parowóz Richarda Trevithicka pociągnął z huty Penydarren w Walii pięć wagonów z dziesięcioma tonami żelaza i mniej więcej siedemdziesięcioma ludźmi. Dwie dekady później George Stephenson budował pierwszą publiczną kolej parową, otwartą w 1825 roku linię ze Stockton do Darlington. Na wodzie było podobnie. W 1807 roku po rzece Hudson zaczął kursować parowiec Roberta Fultona, a w 1819 roku „Savannah” przepłynął Atlantyk, częściowo na parze.

Skąd to tempo? Ponad dwie dekady wojen z rewolucyjną i napoleońską Francją, od 1793 do 1815 roku, rozbudowały brytyjskie hutnictwo, warsztaty i zdolność finansowania wielkich przedsięwzięć. Część przełomów przyszła jeszcze w czasie wojen. Nawet amerykański parowiec Fultona napędzała maszyna brytyjskiej firmy Boulton & Watt. Część przyszła po 1815 roku, gdy przedsiębiorcy przestawili wojenną bazę na cywilne tory. Patrick O’Brien z London School of Economics szacuje, że między końcem lat 80. XVIII wieku a 1815 rokiem produkcja surówki w Wielkiej Brytanii wzrosła prawdopodobnie mniej więcej trzy i pół raza.

Swoje zrobił też niedobór. Wojna podniosła znacząco koszty i utrudniła sprowadzanie szwedzkiego i rosyjskiego żelaza oraz bałtyckiego drewna, więc Brytyjczycy zastępowali je własnym węglem i żelazem wytapianym na koksie. Według O’Briena import pokrywał przed wojną około 43% zużycia żelaza, a pod jej koniec już tylko 6%. Zresztą niedobór pracował tu od dawna. Pierwsze maszyny parowe budowano, by wypompowywać wodę z zalanych kopalń i nadążyć za popytem na węgiel. Koks przez kilka dziesięcioleci uwalniał hutnictwo od coraz droższego węgla drzewnego.

Elektryczność przyszła inną drogą. Gazowe lampy brudziły sadzą, cuchnęły i groziły pożarem, a miasta przemysłowe rosły szybciej, niż ktokolwiek był w stanie je oświetlać. By uzmysłowić sobie jakość tamtego powietrza, wystarczy wspomnieć, że Michael Faraday przekonywał w 1843 roku, w wykładzie w londyńskiej Royal Institution, że ciepło i siarkowe opary z gazowych lamp niszczą skórzane oprawy książek. 

Wieczorem 8 grudnia 1881 roku, przy zapalaniu gazowych świateł scenicznych, zajęły się dekoracje wiedeńskiego Ringtheater. Według oficjalnych danych zginęły 384 osoby. Dwadzieścia dni później londyński Savoy, który od otwarcia miał elektryczne światło na widowni, po raz pierwszy oświetlił elektrycznie także scenę. Właściciel teatru Richard D’Oyly Carte owinął żarówkę łatwopalnym muślinem i rozbił ją na oczach publiczności. Światło zgasło, a muślin nawet się nie przypalił. Elektryczne światło przestawało być ciekawostką. Stawało się sprawą bezpieczeństwa.

Druga wojna światowa dała kolejny skok, a z broni jądrowej wyrosła energetyka jądrowa. Elektrownia w Obnińsku jako pierwsza na świecie dostarczyła prąd do sieci w czerwcu 1954 roku. We wrześniu tego samego roku amerykańska marynarka wcieliła do służby okręt podwodny „Nautilus”, pierwszą jednostkę z napędem jądrowym. Na atomie wyszedł w morze w styczniu 1955 roku. Brytyjska Calder Hall, otwarta przez królową 17 października 1956 roku jako pierwsza elektrownia jądrowa na skalę przemysłową, miała przede wszystkim wytwarzać pluton do bomb. Projekt jej reaktorów nosił kryptonim PIPPA, od angielskiej nazwy, której polskie tłumaczenie brzmi „ciśnieniowy stos wytwarzający moc i pluton”. Prąd był zadaniem drugorzędnym.

Wzór jest czytelny. Niedobór i konflikt same z siebie niczego nie wynajdują. Tworzą jednak popyt na zdolności, za które pokój nigdy by nie zapłacił, a wojna i ogólna niestabilność przyspiesza ich rozwój i budowę przemysłu, który je wytwarza.

Bezpieczeństwo energetyczne zależy od dostępności energi

Przez lata myśleliśmy o energetyce w kategoriach trylematu: środowisko, bezpieczeństwo, przystępna cena. Czysta energia bywała droga, pewna bywała brudna, tania często nie była ani pewna, ani czysta. Wybierało się kompromis.

W czasach niestabilności i dryfu ku gospodarce wojennej ten trójkąt się zmienia. Kluczową zmienną przestaje być cena. Staje się nią dostępność. Czy w ogóle mamy dostęp do energii? Czy zabezpieczymy łańcuchy dostaw paliw, technologii i części? Jeśli jeden obiekt zostanie trafiony, czy mamy drugi? Odporność systemu energetycznego liczymy już nie tylko w pieniądzach, ale i w tym, ilu dronów i rakiet trzeba, żeby go zniszczyć. Ukraina, której wielkie elektrownie Rosja niszczy od lat, stawia dziś blisko odbiorców małe gazowe bloki kogeneracyjne i kotłownie modułowe. Takie rozproszone systemy będą się rozwijać.

Priorytety się przestawiają. Na pierwszym miejscu jest bezpieczeństwo. Środowisko spada na drugie. Klimat pozostaje ważny, ale w wielu niestabilnych gospodarkach zapał do długofalowych celów słabnie, a wielostronna dyplomacja klimatyczna jest pod presją. W styczniu 2026 roku Stany Zjednoczone po raz drugi opuściły porozumienie paryskie. A ponad tym wszystkim wyrasta trzecie kryterium. Osiągi.

Innowacje energetyczne będą więc krążyć wokół nowego trójkąta: osiągi, dostępność, skalowalność.

Osiągi to zdolności: szybkość wdrożenia, zasięg, gęstość mocy, czas działania bez zaopatrzenia. „Nautilus” kosztował według ówczesnych szacunków 45–55 mln dolarów, mniej więcej trzy razy więcej niż konwencjonalny okręt podwodny. Elektrownie jądrowe wciąż kosztują. Ameryka zapłaciła, bo napęd jądrowy pozwalał okrętom na to, o czym konwencjonalna flota mogła tylko marzyć. Atom, także na morzu, ma tu przed sobą dużą rolę.

Dostępność oznacza, że energia jest dostępna w potrzebnym miejscu i czasie, z zapasowymi trasami i dostawcami. Weźmy spór o zielone korytarze żeglugowe i o to, czy w portach, które się liczą, naprawdę da się zatankować paliwa alternatywne. Wiele rozwiązań zdaje egzamin w laboratorium i oblewa go w codziennej eksploatacji.

Skalowalność jest najtrudniejsza. Wiele rzeczy działa, znacznie mniej da się szybko powiększyć pod presją kryzysu. Paliwo z alg technicznie działa. ExxonMobil włożył w nie około 350 mln dolarów i w 2023 roku się wycofał. Jeśli jednak kraj zostanie odcięty od światowej ropy, liczy się co innego: jak szybko można zwiększyć produkcję i ile trzeba ziemi, wody, kapitału i pozwoleń, żeby dojść do ilości, które coś znaczą. Te same pytania trzeba postawić w odniesieniu do paliw syntetycznych, wodoru, silników dwupaliwowych i nowych reaktorów.

Niestabilność i niedobór będą prowadzić do rozbieżności w rozwoju gospodarczym, co jakiś czas odcinać dostęp do surowców i zagrażać swobodzie żeglugi. Te same siły napędzą jednak wyścig o nowe źródła energii i nowe sposoby jej magazynowania i przesyłu.

Przez dwadzieścia lat pytaliśmy, ile kosztuje energia. Przez następne dziesięć będziemy pytać, czy w ogóle będzie.

Michał Kurtyka