Malarstwo opuściło ramy obrazu. Madryt przypomina rewolucję Marty Minujín

Marta Minujín La Menesunda

Na długo przed powstaniem rzeczywistości wirtualnej artyści zastanawiali się, czy człowiek może znaleźć się wewnątrz dzieła sztuki, zamiast oglądać je z pewnej odległości. W 1965 roku w Buenos Aires Marta Minujín i Rubén Santantonín stworzyli „La Menesunda”, niezwykły labirynt światła, kolorów, dźwięków i ludzkich zachowań, który zakwestionował tradycyjne granice malarstwa. Sześćdziesiąt jeden lat później Museo Reina Sofía w Madrycie prezentuje rekonstrukcję tego eksperymentu, przypominając jeden z najbardziej oryginalnych momentów w dziejach powojennej sztuki.

.Przez stulecia malarstwo europejskie rozwijało się wokół niezwykłego paradoksu. Obraz był płaską powierzchnią, a jednak artyści próbowali przekonać widza, że znajduje się przed otwartym oknem, rozległym pejzażem albo wnętrzem, które można niemal dotknąć. Renesansowa perspektywa, barokowe malarstwo iluzjonistyczne i późniejsze eksperymenty z kompozycją służyły między innymi przekraczaniu granicy między rzeczywistą przestrzenią a światem przedstawionym. W drugiej połowie XX wieku część artystów zdecydowała się pójść dalej i zakwestionować samą konieczność istnienia tej granicy

Jednym z najbardziej radykalnych przykładów takiego myślenia była „La Menesunda”, stworzona w Argentynie w maju 1965 roku. Jej autorzy nie namalowali kolejnego obrazu, nie przygotowali tradycyjnej rzeźby i nie zaprosili publiczności do oglądania galerii wypełnionej przedmiotami. Zbudowali przestrzeń, w której odbiorca musiał się poruszać, reagować na nieoczekiwane sytuacje i stawać się częścią artystycznego wydarzenia. Dzieło nabierało znaczenia dopiero w bezpośrednim zetknięciu z człowiekiem.

Buenos Aires w 1965 roku i narodziny nowej awangardy

Argentyna lat sześćdziesiątych była jednym z ważnych miejsc eksperymentowania z językiem sztuki współczesnej. W Buenos Aires szczególną rolę odgrywał Instituto Torcuato Di Tella, ośrodek wspierający artystów, którzy szukali nowych form twórczości, czerpali inspiracje z Europy i Stanów Zjednoczonych, a jednocześnie starali się wypracować własną odpowiedź na przemiany kultury miejskiej. W jego Centro de Artes Visuales powstawały projekty zacierające różnice między sztukami plastycznymi, teatrem, muzyką, technologią i codziennym doświadczeniem. Instytucja stała się jednym z symboli artystycznej modernizacji kraju, którego życie polityczne pozostawało naznaczone napięciami, a już w następnym roku miało dojść do wojskowego zamachu stanu.

Marta Minujín, urodzona w Buenos Aires w 1943 roku, należała do pokolenia odrzucającego przekonanie, że sztuka musi przyjmować postać trwałego przedmiotu. Podczas pobytu w Paryżu zetknęła się z nurtem Nouveau Réalisme i zaczęła eksperymentować z materiałami, które wcześniej rzadko pojawiały się w tradycyjnym malarstwie. W jej pracach pojawiały się materace, tkaniny, konstrukcje przestrzenne i intensywne zestawienia barw. Powstawały obiekty coraz trudniejsze do zakwalifikowania jako obraz albo rzeźba, ponieważ najważniejsze stawało się doświadczenie odbiorcy.

Do realizacji projektu z 1965 roku Minujín zaprosiła Rubéna Santantonína, argentyńskiego artystę urodzonego w 1919 roku. W przedsięwzięciu uczestniczyli również Floreal Amor, David Lamelas, Leopoldo Maler, Rodolfo Prayón i Pablo Suárez. Warto pamiętać o tym zbiorowym autorstwie, ponieważ współczesna ekspozycja eksponuje przede wszystkim nazwisko Minujín. Historyczna „La Menesunda” powstała jednak jako rezultat współpracy grupy twórców, łączących odmienne doświadczenia i umiejętności.

Sam tytuł był znaczący. W lunfardo, potocznym języku związanym z Buenos Aires i regionem Río de la Plata, słowo menesunda oznacza zamieszanie, mieszaninę niejednorodnych elementów, a także sytuację pełną nieporządku. Nazwa trafnie opisywała przedsięwzięcie, które świadomie pozbawiało widza poczucia stabilności. Dla publiczności przyzwyczajonej do uporządkowanych ekspozycji muzealnych była to propozycja równie prowokacyjna, co nieoczekiwana.

Kolor, światło i przestrzeń zamiast tradycyjnego płótna

Najbardziej fascynujący aspekt „La Menesunda” dotyczy przekształcenia środków charakterystycznych dla sztuk plastycznych w środowisko otaczające człowieka. Intensywne kolory, kontrasty światła, rytmicznie powtarzane formy i zestawienia faktur nie tworzyły kompozycji zamkniętej w prostokątnej ramie. Stały się ścianami, przejściami, tunelami i przestrzeniami, do których można było wejść. Można powiedzieć, że malarska kompozycja została rozciągnięta na rzeczywistość fizyczną, a poruszający się człowiek zajął miejsce dawnego obserwatora.

Znaczenie miał również sam wybór środków wyrazu. Neony przywoływały wielkomiejskie reklamy i handlowe ulice, telewizory wprowadzały do świata sztuki obrazy przesyłane przez środki masowego przekazu, natomiast materiały przemysłowe zastępowały szlachetne tworzywa tradycyjnej rzeźby. Nie była to jedynie zabawa nowoczesną techniką. Artyści stawiali pytanie, czy kultura konsumpcyjna, która coraz silniej organizowała codzienne życie mieszkańców wielkich miast, nie stała się także naturalnym tworzywem współczesnego doświadczenia estetycznego.

Oryginalna instalacja zawierała między innymi korytarz wypełniony telewizorami, pomieszczenie z parą leżącą w łóżku oraz salon kosmetyczny umieszczony we wnętrzu gigantycznej kobiecej głowy. Odwiedzający mogli zetknąć się z chłodem, zmieniającymi się zapachami, nieoczekiwanymi powierzchniami i obrazami własnej postaci rejestrowanej przez kamery. W jednej z części wykorzystano refleksy świetlne, lustra i wirujące konfetti. Każdy z tych elementów naruszał zwyczajową relację pomiędzy publicznością a dziełem, które w tradycyjnej galerii pozostaje nieruchome i oddzielone od oglądającego.

Szczególnie interesujące było wprowadzenie telewizji zamkniętego obiegu. Człowiek znajdował się jednocześnie w rzeczywistej przestrzeni instalacji i na ekranie, który pokazywał jego zachowanie. Dzisiaj, gdy kamery, wyświetlacze i cyfrowe reprezentacje własnego wizerunku towarzyszą nam niemal bez przerwy, rozwiązanie to może wydawać się oczywiste. W połowie lat sześćdziesiątych stanowiło jednak niezwykły eksperyment dotyczący sposobu, w jaki nowoczesne media zmieniają postrzeganie samego siebie.

Historyczne znaczenie „La Menesunda” staje się wyraźniejsze, gdy zestawimy ją z tradycją malarstwa figuratywnego. W muzealnej kolekcji w Madrycie znajduje się przecież „Guernica” Pabla Picassa, uznana w jednym z niedawnych rankingów za najważniejsze dzieło malarskie świata. Picasso za pomocą kompozycji, formy i dramatycznych kontrastów przedstawiał doświadczenie historycznej katastrofy. Minujín i Santantonín zaproponowali inny rodzaj artystycznego działania, w którym widz sam doświadczał przestrzeni, zaskoczenia i zmiennych bodźców. Nie oznaczało to unieważnienia tradycyjnego malarstwa, lecz otwarcie kolejnego sposobu tworzenia obrazów i wywoływania emocji.

Dlaczego odtworzenie zaginionej instalacji było tak trudne?

Pierwotna „La Menesunda” była przedsięwzięciem efemerycznym. Po kilkunastu dniach prezentacji w Instituto Torcuato Di Tella konstrukcja została rozebrana, a jej materialna postać przestała istnieć. Pozostały fotografie, filmy, relacje uczestników i archiwalne dokumenty. Odtworzenie tego rodzaju pracy jest zatem zupełnie innym zadaniem niż konserwacja obrazu olejnego albo restauracja rzeźby.

W 2015 roku Museo de Arte Moderno de Buenos Aires podjęło próbę wiernej rekonstrukcji historycznego przedsięwzięcia. Badacze korzystali z dokumentacji fotograficznej, zachowanych nagrań i materiałów archiwalnych, współpracując bezpośrednio z Martą Minujín. Należało ustalić nie tylko wygląd poszczególnych pomieszczeń, ale również ich wzajemne proporcje, rodzaje materiałów i charakter doświadczeń, które miały wywoływać. Szczególnej uwagi wymagały urządzenia techniczne oraz elementy wyposażenia charakterystyczne dla kultury materialnej lat sześćdziesiątych.

Ten proces postawił przed historykami sztuki interesujący problem. Czy rekonstrukcja pracy, której istotą była chwilowość i zaskoczenie, może zachować znaczenie oryginału, kiedy zostaje umieszczona w muzeum i otoczona współczesnymi zasadami bezpieczeństwa? Czy odtworzony przedmiot jest tym samym dziełem, czy raczej nową interpretacją dawnego wydarzenia? Pytania te dotyczą coraz większej części dziedzictwa artystycznego XX wieku, obejmującego instalacje, performanse i przedsięwzięcia powstające poza tradycyjnymi kategoriami kolekcjonowania.

Rekonstrukcja zaprezentowana najpierw w Buenos Aires, a następnie w nowojorskim New Museum i kopenhaskim Copenhagen Contemporary, trafiła obecnie do Madrytu. Wystawa „La Menesunda según Marta Minujín” w Museo Reina Sofía jest otwarta od 18 listopada 2026 roku do 8 marca 2027 roku. Towarzyszy jej dokumentacja twórczości Minujín z lat 1963–1985, przedstawiająca rozwój jej eksperymentów z happeningiem, performansem i uczestnictwem publiczności. Odtworzona instalacja obejmuje jedenaście przestrzeni, których sens ujawnia się podczas przechodzenia przez nie.

Historia sztuki nie kończy się na obrazach

Wystawa w Madrycie przypomina, że historia współczesnego malarstwa nie jest wyłącznie historią kolejnych stylów i technik nakładania farby na płótno. Jest również opowieścią o stopniowym rozszerzaniu samego pojęcia dzieła, o nowych relacjach między materią a przestrzenią i o próbach przekraczania ograniczeń tradycyjnej reprezentacji. Argentyńska awangarda lat sześćdziesiątych odegrała w tym procesie znacznie ważniejszą rolę, niż można by przypuszczać na podstawie europejskich podręczników historii sztuki. „La Menesunda” stanowi jeden z najbardziej przekonujących argumentów za ponownym włączeniem tej historii do szerokiej opowieści o nowoczesności.

Nie mniej interesująca jest aktualność samego eksperymentu. W epoce cyfrowych projekcji, wirtualnych wystaw i immersyjnych widowisk muzealnych łatwo uznać, że otaczanie widza obrazami jest osiągnięciem dopiero współczesnej technologii. Tymczasem Minujín i Santantonín posługiwali się światłem elektrycznym, fizyczną architekturą, ludzkim ciałem i przedmiotami codziennego użytku, uzyskując efekt, który do dziś pozostaje zaskakujący. Ich sztuka była radykalnie nowoczesna, mimo że nie potrzebowała komputerów ani algorytmów.

To, co najważniejsze w tej realizacji, nie jest jednak samym pomysłem stworzenia widowiskowego labiryntu. Znacznie istotniejsza wydaje się zmiana pozycji odbiorcy, który przestaje być wyłącznie obserwatorem i staje się współuczestnikiem procesu artystycznego. Obraz nie znika, lecz jego granice zostają rozszerzone na ruch, czas i cielesne doświadczenie. I tak oto madrycka rekonstrukcja wskazuje moment, w którym sztuka zaczęła z całą mocą pytać nie tylko o to, co widzimy, lecz także o to, w jaki sposób uczestniczymy w świecie.

Karolina Jaszowiecka

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 19 listopada 2026