Metajęzyk, którego nie ma

Europa nie potrzebuje od Polski kolejnego katalogu wartości. Potrzebuje rehabilitacji pytania, którego unika od półwiecza, bo odpowiedź wymagałaby rachunku sumienia, na który ci, którzy ten porządek zbudowali, nie zdobyli się nigdy – pisze Maciej ŚWIRSKI

.Berlaymont, sala Schumana. Stoły delegacji ustawione w wydłużoną elipsę. Żółty parkiet. Siedzę przy polskim stanowisku i kończę przygotowywać sprzeciw wobec EMFA do punktu „interventions”. Media należą do jurysdykcji krajowej; EMFA jest pozatraktatowe. Wiem, że to będzie nieskuteczne.

Nie włożyłem słuchawek. Dwa metry ode mnie stoi młody Niemiec z ich delegacji, ręce w kieszeni, small talk z kimś z obsługi. Słyszę: „Mam nadzieję, że ta integracja pójdzie szybko i ci mali nie będą przeszkadzać.” Oglądam się. Dostrzegam koniec gestu w stronę polskiego stanowiska, między Portugalią a Rumunią.

To nie był pogląd. To była struktura. I pytanie, które z niej wyrasta, jest właściwym początkiem tego tekstu: w jakim języku można odpowiedzieć na takie zdanie, jeśli jedynym dostępnym jest język wytworzony przez system, który je umożliwił?

* * *

Artykuł 2 Traktatu o Unii Europejskiej wymienia godność ludzką, wolność, demokrację, równość, państwo prawa. Katalog wygląda na oczywisty, i właśnie ta oczywistość jest pułapką, bo uniemożliwia pytanie o źródło. A źródło nie jest jedno. Pod gładką powierzchnią deklaracji leżą warstwy, które udają jedność.

Najstarsza jest chrześcijańska. Godność jako imago Dei, porządek moralny nienegocjowalny w drodze procedury. Schuman, Adenauer, De Gasperi budowali na tym fundamencie, choć odrzucenie invocatio Dei w projekcie Traktatu Konstytucyjnego w 2004 roku wymazało genealogię, nie wymazując zależności. Na niej narosła warstwa oświeceniowa: prawa człowieka jako odkrycia rozumu, co zakłada, że rozum jest jeden i jest nasz, a kto tych wartości nie podziela, ten jeszcze nie dojrzał. Głębiej, pod obydwiema, leży fundament traumatyczny – „nigdy więcej”, najsilniejszy i najrzadziej artykułowany, w którym wolność jest systemem zabezpieczeń, zaporą, a nie horyzontem. Od lat sześćdziesiątych narasta wreszcie warstwa czwarta: niedyskryminacja jako ciągłe rozszerzanie katalogu chronionych tożsamości, najsilniej kształtująca dzisiejszy język instytucji i zarazem najsłabiej zakorzeniona filozoficznie, bo każde roszczenie do porządku obiektywnego traktuje jako opresję.

Te warstwy ze sobą walczą i nie istnieje metajęzyk, w którym ich sprzeczności dałoby się rozstrzygnąć. Istnieje tylko praktyka: jedna z warstw zdobywa przewagę instytucjonalną, przedstawia się jako oczywistość, a reszta milknie lub zostaje nazwana zagrożeniem.

Prawo nie rozstrzyga sporów aksjologicznych, lecz je egzekwuje. Gdy Komisja mówi „łamiecie praworządność”, a państwo odpowiada „bronimy suwerenności”, toczy się spór o hierarchię wartości wewnątrz tego samego artykułu 2, i prawo nie dysponuje narzędziami, by go rozstrzygnąć, ponieważ samo jest produktem jednej z odpowiedzi na to pytanie. Język praw człowieka w wersji postmaterialistycznej wygląda na uniwersalny, ale koduje aksjologię jednej formacji kulturowej. Dialog prowadzony w języku, który klasyfikuje jedno ze stanowisk jako barbarzyństwo, dialogiem nie jest. Powoływanie się na „tradycję europejską” bez wskazania, na którą, niczego nie wyjaśnia, bo Europa Karola Wielkiego, Europa Hitlera i Europa Junckera to nie warianty jednego projektu.

* * *

Walter Hallstein, pierwszy przewodniczący Komisji Europejskiej, był profesorem prawa w III Rzeszy; w 1939 roku wygłosił w Rostocku wykład o prawnych podstawach „nowego porządku” w Europie. Hans Globke, szara eminencja rządu Adenauera, współtworzył komentarz prawny do Ustaw Norymberskich z 1935 roku. Carl Friedrich Ophüls, pierwszy ambasador RFN przy Wspólnotach i jeden z głównych prawników traktatu paryskiego, należał do NSDAP.

Gdyby chodziło tylko o ludzi, problem zniknąłby wraz z nimi. Nie zniknął, bo Carl Schmitt sformułował w 1939 roku koncepcję Großraumordnung – wielkoobszarowy porządek prawny Europy zorganizowany ponadnarodowo pod hegemonią centrum, z ograniczeniem suwerenności państw mniejszych – i ten projekt zmienił nie tyle politykę, ile język. Führerprinzip stał się proceduralizmem, hegemonia rasowa hegemonią normatywną, Gleichschaltung harmonizacją prawa. Struktura myślenia przetrwała transformację, ponieważ okazała się funkcjonalna niezależnie od ideologii, która ją uzasadniała: suwerenność jako problem, homogenizacja jako postęp, różnorodność tradycji prawnych jako atawizm.

„Ci mali nie będą przeszkadzać” – zdanie, które mogło paść osiemdziesiąt pięć lat wcześniej. Zmienił się ton, ale nie struktura, z której wyrastało.

Ci, którzy pisali komentarze do Ustaw Norymberskich, a następnie współtworzyli traktaty europejskie, nie dokonali konwersji moralnej. Dokonali konwersji politycznej: uznali, że nowy porządek jest bardziej funkcjonalny, i przenieśli nań swoje kompetencje techniczne. „Wartości europejskie” były dla nich atrybutem systemu, nie jego źródłem. Stąd pytanie, którego nie sposób ominąć: czy „godność ludzka, wolność, demokracja” są wartościami, z których wywiedziono porządek traktatowy, czy wartościami przypisanymi mu post factum, aby nadać legitymację strukturze wyrosłej z powojennej konieczności i zagospodarowania kadr, które należało denazyfikować?

Czy porządek prawny o moralnie skażonej genealogii może się oczyścić przez zmianę deklaracji? To delegitymizuje porządek, wewnątrz którego dzialają struktury oddelegowane z państw członkowskich. Zdałem sobie z tego sprawę, widząc jak pilnie przepychana jest EMFA przez Komisję Europejską. Selektywność stosowania artykułu 7, instrumentalne użycie „praworządności” jako narzędzia nacisku, DSA użyte jako narzędzie cenzury,  niezdolność instytucji do autorefleksji nad własnymi przesłankami – to nie aberracje. To kontynuacja postawy, w której wartości służą porządkowi, nie porządek wartościom.

* * *

Europejski metajęzyk, gdyby miał powstać, musiałby przede wszystkim tematyzować własne przesłanki, zamiast udawać przezroczystość, skoro niesie w sobie pełną antropologię. Musiałby dopuszczać spór o hierarchię wartości bez wykluczania strony, która hierarchizuje inaczej, odróżniać porządek cywilizacyjny od politycznego i uznać, że istnieją pytania metafizyczne, których nie sposób rozstrzygnąć głosowaniem.

Habermas próbował: etyka dyskursu, konsensus jako cel. Ale konsensus jest sam w sobie przesłanką aksjologiczną, więc kto go nie uznaje za wartość nadrzędną, zostaje wykluczony, zanim gra się zaczęła. Gadamer i MacIntyre – dialog tradycji, fuzja horyzontów – lepiej opisują, jak rozumienie się dokonuje, niż co robić, gdy się nie dokonuje. Prawo naturalne, od Arystotelesa przez Tomasza po współczesny neotomizm, twierdzi, że porządek moralny jest dostępny rozumowi niezależnie od wiary, co zakłada realizm metafizyczny, który cała postmoderna kwestionuje. Żadna z tych tradycji nie wystarcza, ale to właśnie jest powodem, by pytanie postawić, zamiast udawać, że odpowiedź jest zakodowana w Artykule 2.

* * *

Sala Schumana. Stoły w elipsę. Polskie stanowisko między Portugalią a Rumunią. Człowiek przygotowuje sprzeciw, wiedząc, że będzie nieskuteczny, i wygłasza go mimo to, ponieważ istnieje coś, co wymaga bycia powiedzianym niezależnie od tego, czy ktokolwiek słucha. Ten akt nie mieści się w logice proceduralnej. Mieści się w logice sensu.

Europa nie potrzebuje od Polski kolejnego katalogu wartości. Potrzebuje rehabilitacji pytania, którego unika od półwiecza, bo odpowiedź wymagałaby rachunku sumienia, na który ci, którzy ten porządek zbudowali, nie zdobyli się nigdy.

Maciej Świrski