Czy Wszechświat kiedyś się skończy?

Przez większą część historii ludzkości ludzie zastanawiali się nad początkiem świata. Powstawały mity, religie, filozofie i teorie próbujące wyjaśnić, skąd wzięła się rzeczywistość. Współczesna nauka dołączyła do tej wielowiekowej refleksji, tworząc modele opisujące narodziny kosmosu, ewolucję galaktyk oraz historię gwiazd i planet.

.Znacznie rzadziej stawiane było jednak inne pytanie. Nie skąd wszystko się wzięło. Lecz dokąd zmierza. Czy Wszechświat kiedyś się skończy?

To jedno z najważniejszych pytań współczesnej kosmologii. Dotyczy nie tylko przyszłości galaktyk, gwiazd i planet. Dotyczy przyszłości samego czasu, przestrzeni i materii. Jest jednocześnie pytaniem naukowym, filozoficznym i cywilizacyjnym.

W refleksji nad kosmosem i astronomią trudno wskazać temat bardziej ambitny. Pytanie o koniec Wszechświata oznacza próbę spojrzenia dalej niż jakiekolwiek ludzkie pokolenie, dalej niż historia Ziemi, dalej niż życie Słońca i dalej niż istnienie naszej galaktyki.

Od wiecznego kosmosu do Wszechświata posiadającego historię

Przez tysiące lat wielu ludzi uważało, że Wszechświat istnieje od zawsze i będzie istniał zawsze. W takim obrazie rzeczywistość była czymś trwałym, niezmiennym i pozbawionym początku oraz końca.

Wiek XX przyniósł rewolucję. Astronomowie odkryli, że Wszechświat się rozszerza. Oznaczało to, że posiada historię. Skoro dziś galaktyki oddalają się od siebie, to w odległej przeszłości musiały znajdować się znacznie bliżej siebie.

Tak narodziła się współczesna kosmologia. Jednocześnie pojawiła się nowa konsekwencja tego odkrycia. Jeżeli Wszechświat ma historię, może mieć również przyszłość. A skoro ma przyszłość, może mieć również kres.

Gwiazdy nie są wieczne

Jednym z najważniejszych odkryć astronomii było zrozumienie, że gwiazdy nie istnieją wiecznie. Narodziny, życie i śmierć gwiazd są naturalną częścią historii kosmosu. Dotyczy to również naszego Słońca.

W tekście „Jak umrze Słońce” analizowaliśmy przyszłość gwiazdy, od której zależy życie na Ziemi. Wiemy już, że nawet tak potężny obiekt jak Słońce posiada ograniczony czas istnienia. To samo dotyczy innych gwiazd.

W bardzo odległej przyszłości większość obecnie świecących gwiazd zgaśnie. Galaktyki staną się znacznie ciemniejsze. Kosmos zacznie wyglądać inaczej niż dzisiaj. To pierwszy krok ku zrozumieniu bardzo odległej przyszłości.

Ciemna energia i los kosmosu

Największym problemem współczesnej kosmologii pozostaje jednak coś innego. Astronomowie odkryli, że rozszerzanie się Wszechświata nie zwalnia. Przeciwnie. Przyspiesza.

Za ten proces odpowiada prawdopodobnie zjawisko określane mianem ciemnej energii. Nie wiemy dokładnie, czym ona jest. Wiemy jednak, że może odgrywać decydującą rolę w przyszłości kosmosu.

Jeżeli obecne modele są poprawne, galaktyki będą oddalały się od siebie coraz szybciej. Z czasem ogromna część Wszechświata stanie się niewidoczna dla przyszłych obserwatorów. Odległości staną się tak wielkie, że światło wielu galaktyk nigdy do nich nie dotrze.

Powstaje obraz rzeczywistości coraz bardziej rozproszonej i coraz bardziej samotnej.

Stanisław Lem i perspektywa miliardów lat

Stanisław Lem wielokrotnie przypominał, że największą trudnością w myśleniu o kosmosie nie są odległości, lecz skale czasu. Człowiek żyje kilkadziesiąt lat. Cywilizacje istnieją tysiące lat. Gwiazdy miliardy lat. Kosmos może istnieć przez okresy tak ogromne, że wymykają się ludzkiej wyobraźni.

W tekstach publikowanych na łamach „Wszystko co Najważniejsze” przypominano, że Lem fascynował się właśnie tym momentem, w którym nauka zmusza człowieka do wyjścia poza codzienne doświadczenie. Kosmos nie jest dla niego dekoracją. Jest szkołą pokory.

Pytanie o koniec Wszechświata doskonale pokazuje tę perspektywę. Nie dotyczy ono przyszłości jednego państwa, jednej kultury ani jednej cywilizacji. Dotyczy przyszłości całej rzeczywistości dostępnej ludzkiemu poznaniu.

Czy nastąpi ostateczny koniec?

Współczesna kosmologia rozważa kilka scenariuszy. Niektóre przewidują stopniowe wygasanie aktywności kosmosu. Inne zakładają bardziej dramatyczne procesy związane z ewolucją przestrzeni i energii. Żaden z nich nie został ostatecznie potwierdzony.

To ważne przypomnienie. Mimo gigantycznego postępu wiedzy człowiek nadal nie zna odpowiedzi na jedno z najważniejszych pytań dotyczących rzeczywistości.

Nie wiemy, jak dokładnie wyglądał początek wszystkiego. Nie wiemy również, jak będzie wyglądał koniec.

Pytanie o przyszłość większą niż człowiek

Być może właśnie dlatego temat ten fascynuje tak wielu ludzi. Pytanie o koniec Wszechświata nie jest jedynie pytaniem astronomicznym. To pytanie o czas. O przemijanie. O trwałość rzeczy. O miejsce człowieka w kosmosie. Pokazuje, że nawet największe struktury rzeczywistości mogą podlegać zmianie.

Jednocześnie przypomina coś niezwykle ważnego. Im więcej wiemy o Wszechświecie, tym wyraźniej dostrzegamy ogrom pytań, które nadal pozostają bez odpowiedzi. Być może właśnie to jest najważniejsza lekcja współczesnej kosmologii.

Wszechświat nie przestaje być tajemnicą dlatego, że człowiek go bada. Staje się jeszcze bardziej fascynujący.

Andrzej F. Litwiński