Demografia uderzy w finanse samorządów. Polska wchodzi w epokę kurczących się gmin

Polska wchodzi w najpoważniejszy kryzys demograficzny od zakończenia II wojny światowej, a jego skutki coraz wyraźniej przestają być wyłącznie problemem społecznym. Raport Banku Gospodarstwa Krajowego pokazuje, że demografia staje się dziś jednym z najważniejszych zagrożeń dla stabilności finansowej samorządów lokalnych. Nie chodzi już tylko o mniej liczne roczniki dzieci czy starzenie się społeczeństwa. Chodzi o fundament funkcjonowania państwa lokalnego: wpływy z PIT, utrzymanie szkół, transportu publicznego, ochrony zdrowia i zdolność gmin do dalszego świadczenia podstawowych usług publicznych. 

.Według prognoz GUS wykorzystanych w analizie BGK liczba mieszkańców Polski spadnie z 37,3 mln do 30,9 mln do roku 2060. Oznacza to ubytek ponad 6,4 mln obywateli w ciągu zaledwie jednego pokolenia. Jeszcze bardziej niepokojąca jest jednak zmiana struktury wieku społeczeństwa. Udział osób w wieku 60/65+ ma wzrosnąć do 35,5 proc., podczas gdy liczba pracujących będzie gwałtownie maleć. 

Samorządy będą miały coraz mniej pieniędzy

Raport BGK pokazuje bardzo brutalną logikę nadchodzącej zmiany. W 95,6 proc. gmin prognozowane jest pogorszenie wpływów z PIT, podczas gdy jednocześnie wydatki bieżące samorządów mają wzrosnąć o 23,8 proc. Szczególnie dramatycznie wygląda sytuacja najmniejszych gmin. W jednostkach liczących poniżej 5 tys. mieszkańców obciążenie stałymi kosztami bieżącymi per capita wzrośnie aż o 88,1 proc. 

To oznacza, że Polska może wejść w okres trwałego kryzysu finansów lokalnych. Szkoły, komunikacja publiczna, sieci ochrony zdrowia czy infrastruktura komunalna nie kurczą się proporcjonalnie do liczby mieszkańców. Nawet jeśli gmina traci ludność, nadal musi utrzymywać podstawowe instytucje. Efekt jest prosty: coraz mniej podatników będzie finansowało coraz droższy system usług publicznych. 

W raporcie pojawia się wręcz pojęcie „strukturalnego ryzyka niewypłacalności JST najmniejszej kategorii”. To jedno z najmocniejszych sformułowań dotyczących przyszłości polskiego samorządu od wielu lat. 

Polska będzie coraz bardziej metropolitalna

Raport BGK pokazuje również wyraźnie, że Polska przyszłości będzie krajem jeszcze bardziej skoncentrowanym wokół największych miast. W promieniu 15 kilometrów od Warszawy liczba mieszkańców ma wzrosnąć o ponad 10 proc., podczas gdy sama stolica praktycznie przestanie rosnąć. Coraz większa część wynagrodzeń, miejsc pracy i aktywności gospodarczej będzie skupiała się w metropoliach. 

To zjawisko już dziś opisują autorzy publikowani na łamach „Wszystko co Najważniejsze”. Miłosz Garwoliński pisał, że młodzi Polacy coraz częściej wybierają życie w dużych miastach, co prowadzi do dalszego osłabiania mniejszych ośrodków i prowincji.

Zmiana ta będzie miała ogromne znaczenie także dla polityki państwa, rynku mieszkaniowego i całej gospodarki. Autorzy raportu BGK zwracają uwagę, że decyzje dotyczące stóp procentowych będą coraz silniej oddziaływać regionalnie asymetrycznie, ponieważ gospodarka metropolii i prowincji będzie rozwijała się w coraz bardziej odmiennych warunkach. 

Samorządy reagują na skutki, a nie na przyczyny

Jednym z najciekawszych elementów raportu BGK jest analiza strategii rozwoju 103 polskich miast. Okazuje się, że samorządy bardzo dobrze diagnozują problem demograficzny, ale znacznie słabiej próbują przeciwdziałać jego przyczynom. 

Dominują działania defensywne: poprawa transportu publicznego, rewitalizacja zasobów mieszkaniowych czy inwestycje infrastrukturalne. Znacznie rzadziej pojawiają się programy wspierające dzietność, opiekę okołoporodową czy politykę rodzinną. 

.To problem, o którym od lat piszą autorzy „Wszystko co Najważniejsze”. Barbara Socha podkreślała, że demografia nie jest wyłącznie problemem ekonomicznym, ale strategicznym wyzwaniem dla całego państwa. W tekście „Sześć filarów polityki na rzecz zwiększenia dzietności” wskazywała, że bez długoterminowej polityki rodzinnej Polska nie zatrzyma trendu spadku liczby urodzeń.

Podobny problem pokazują także dane dotyczące szkół. Coraz mniej dzieci oznacza konieczność przebudowy całego systemu edukacyjnego i finansów lokalnych.

Polska wchodzi w epokę demograficznego kurczenia

Najważniejszy wniosek z raportu BGK jest jednak szerszy niż same finanse samorządów. Polska wchodzi w epokę trwałego kurczenia się społeczeństwa. Mniej pracujących będzie utrzymywało coraz większą liczbę emerytów, a państwo i samorządy będą zmuszone funkcjonować przy coraz mniej korzystnej strukturze demograficznej. 

To dlatego eksperci coraz częściej mówią nie tylko o polityce społecznej, ale również o konieczności głębokiej modernizacji rynku pracy, automatyzacji i wykorzystania sztucznej inteligencji. W raporcie BGK podkreślono, że analiza wpływu AI i automatyzacji na produktywność będzie konieczna dla oceny przyszłej stabilności finansów publicznych. 

Demografia przestaje być dziś tematem socjologicznym. Staje się jednym z głównych tematów gospodarczych, fiskalnych i strategicznych XXI wieku.

Dariusz Nizio