Czy wiek emerytalny w Polsce mógłby zależeć od długości życia?

Powiązanie wieku emerytalnego z długością życia oznaczałoby przyjęcie reguły, według której zmiany demograficzne wpływają na termin uzyskania świadczenia przez kolejne roczniki. Takie mechanizmy funkcjonują w Europie, ale różnią się sposobem obliczeń, wyprzedzeniem i wyjątkami. W Polsce samo wydłużanie się życia ani ogłoszenie nowych tablic GUS nie podnosi obecnie powszechnego wieku emerytalnego.

.Na koniec 2026 roku w powszechnym systemie ZUS obowiązują granice 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Wprowadzenie reguły wiążącej te progi z długością życia wymagałoby zmiany ustawowych zasad. Obowiązujące przepisy i debatę o reformach przedstawiamy w kompendium „Wiek emerytalny w Polsce”.

Jak działa powiązanie wieku emerytalnego z długością życia?

W takim modelu ustawodawca określa sposób wyznaczania przyszłego wieku emerytalnego na podstawie wskazanego miernika demograficznego. Musi zdecydować, z jakich danych korzystać, jak często aktualizować obliczenia i jaka część wydłużenia życia ma przekładać się na późniejsze uzyskanie świadczenia. Kolejne wartości mogą następnie wynikać z wcześniej przyjętej reguły, bez każdorazowego uchwalania całej reformy od początku. Zakres działania administracji nadal wyznaczają jednak przepisy.

Znaczenie ma sam wybór wskaźnika. Przeciętne trwanie życia od urodzenia nie jest tym samym co przeciętna liczba lat pozostałych osobie, która dożyła już 60. albo 65. roku życia. Nie można więc ustalić oczekiwanego okresu pobierania emerytury przez proste odjęcie wieku emerytalnego od długości życia noworodka. GUS oblicza dalsze trwanie życia dla określonego wieku, przy założeniu utrzymania warunków umieralności z okresu, dla którego powstała tablica.

Równie ważne jest rozróżnienie danych opisujących dotychczasową umieralność i prognoz dotyczących przyszłości. Reguła oparta na projekcji wymaga określenia, jak postępować, gdy kolejne prognozy się zmieniają. Potrzebne są również rozstrzygnięcia dotyczące krótkotrwałych spadków długości życia, zaokrąglania wyników oraz tempa przesuwania granicy. Słowo „automatyczny” nie odpowiada samo w sobie na żadne z tych pytań.

Uzasadnieniem takiego rozwiązania jest dostosowywanie czasu aktywności zawodowej i pobierania świadczenia do zmian długości życia. Jego skutki zależą jednak także od tego, czy osoby objęte podwyżką mogą znaleźć lub utrzymać zatrudnienie. Późniejszy dostęp do emerytury i dodatkowe lata pracy ze składkami nie są zdarzeniami, które zawsze występują razem. Przy ocenie modelu trzeba zatem uwzględnić również dochody osób pozostających bez pracy przed osiągnięciem nowego progu.

Co pokazują rozwiązania Słowacji i Niderlandów?

Na Słowacji wiek emerytalny osób urodzonych po 1966 roku ponownie powiązano ze średnią długością życia. Dla rocznika 1967 ustalono ogólną granicę 64 lat i miesiąca, a dla rocznika 1968, zgodnie z regulacją obowiązującą od 1 lipca 2026 roku, 64 lat i dwóch miesięcy. Zachowano przy tym obniżenie wieku o sześć miesięcy za każde wychowane dziecko, maksymalnie o 18 miesięcy.

Słowacki przykład pokazuje, że reguła demograficzna może współistnieć z wyjątkami uwzględniającymi sytuację ubezpieczonego. Wiek dla kolejnego rocznika ustanawia resort pracy na podstawie ustawy, w odpowiednim akcie prawnym. Oficjalna informacja dotycząca osób urodzonych w 1968 roku wskazuje wyprzedzenie sześciu lat kalendarzowych, a próg dla rocznika 1969 ma zostać ustalony w 2027 roku. Nie jest to więc zmiana ogłaszana dopiero w chwili, gdy dana osoba zamierza rozpocząć pobieranie świadczenia.

W Niderlandach powiązanie z oczekiwanym trwaniem życia dotyczy wieku dostępu do państwowej emerytury AOW. Według rządowego zestawienia wynosi on 67 lat w 2026 i 2027 roku oraz 67 lat i trzy miesiące w latach 2028–2031. Jest ustalany z pięcioletnim wyprzedzeniem na podstawie reguł ustawowych i danych tamtejszego urzędu statystycznego CBS. AOW jest państwową emeryturą podstawową, dlatego jej progu nie należy utożsamiać ze wszystkimi terminami wypłat z pracowniczych programów emerytalnych.

W porozumieniu emerytalnym z 2020 roku przyjęto, że od 2025 roku dodatkowy rok oczekiwanego życia ma przekładać się na osiem miesięcy wzrostu wieku AOW. Pokazuje to, że powiązanie nie musi oznaczać podnoszenia progu w relacji jeden do jednego. Kształt reguły pozostaje zarazem przedmiotem decyzji politycznych: w komunikacie budżetowym z 15 września 2026 roku rząd ogłosił rezygnację z planu bezpośredniego powiązania wieku AOW z długością życia, zapowiadanego wcześniej od 2033 roku. Dotyczyło to planów dalszej reformy, podczas gdy rządowy opis obowiązujących zasad AOW nadal wskazuje na wykorzystanie oczekiwanego trwania życia.

Dla osoby planującej emeryturę ważny jest również status podawanej liczby. Instytucja SVB rozdziela w swoich zestawieniach wiek już ustalony i wiek prognozowany dla dalszych roczników. Prognoza pozwala orientacyjnie oceniać przyszłość, ale nie ma takiego samego znaczenia jak zatwierdzona granica. Porównując rozwiązania zagraniczne, trzeba więc sprawdzać zarówno datę urodzenia, jak i to, czy podany termin został już prawnie ustalony.

Tablice GUS wpływają na wysokość świadczenia

W polskim systemie długość życia już ma znaczenie dla obliczania emerytury na nowych zasadach. Podstawę jej obliczenia, obejmującą odpowiednie składki, kapitał początkowy i środki subkonta, dzieli się przez średnie dalsze trwanie życia wyrażone w miesiącach. Stosowana do tego tablica jest wspólna dla kobiet i mężczyzn. Jest to jednak mechanizm ustalania miesięcznej kwoty, odrębny od ustawowego wieku dostępu do świadczenia.

Przy identycznej podstawie obliczenia większa liczba miesięcy w dzielniku daje niższą miesięczną emeryturę. W indywidualnym wyliczeniu znaczenie mają także waloryzacja środków, dalsze składki i zasady wyboru właściwej tablicy, w tym rozwiązanie korzystniejsze dla osoby, która wcześniej osiągnęła wiek emerytalny. Sam komunikat GUS nie zmienia granic 60 i 65 lat. Nie ustanawia również obowiązku kontynuowania pracy do nowego wieku.

Przejście od takiej konstrukcji do reguły wyznaczającej przyszły wiek emerytalny byłoby odrębną decyzją ustawodawcy. Wymagałoby określenia podstaw obliczeń, właściwych organów i terminów stosowania nowych zasad. Postępowanie prowadzące do zmiany prawa omawiamy w tekście „Kto może zmienić wiek emerytalny w Polsce? Rola rządu i prezydenta”.

Dłuższe życie a możliwość dłuższej pracy

Przeciętne trwanie życia nie mówi jeszcze, ile z tych lat człowiek przeżyje bez ograniczeń zdrowotnych. Eurostat posługuje się odrębnym wskaźnikiem lat zdrowego życia, opartym na informacjach o umieralności i deklarowanych ograniczeniach codziennej aktywności. Nie jest on indywidualnym orzeczeniem o zdolności do wykonywania konkretnego zawodu. Pozwala jednak dostrzec, dlaczego sama długość życia nie wystarcza do opisania warunków przedłużania aktywności zawodowej.

To samo przesunięcie progu inaczej odczuje osoba wykonująca ciężką pracę fizyczną, a inaczej pracownik mający możliwość ograniczenia obciążeń i zmiany zakresu obowiązków. Znaczenie mają też dostępność zatrudnienia, kwalifikacje i obowiązki opiekuńcze wobec bliskich. W ocenie reformy trzeba więc uwzględnić możliwość przekwalifikowania, dostosowania stanowiska oraz zabezpieczenia osób, które nie mogą kontynuować pracy. Reguła statystyczna nie rozstrzyga samodzielnie o tych rozwiązaniach.

W polskiej debacie konieczne byłoby ponadto określenie punktu wyjścia. Powiązanie z długością życia nie odpowiada automatycznie na pytanie, czy kobiety i mężczyźni mieliby ten sam wiek emerytalny ani jak potraktowano by odrębne systemy i uprawnienia. Projekt musiałby wskazywać te zasady, zanim możliwe byłoby wyliczenie skutków dla poszczególnych grup. Sama deklaracja wprowadzenia „automatu” nie pozwala sporządzić wiarygodnej tabeli nowych terminów emerytury.

O przewidywalności reformy decydowałyby również wyprzedzenie i przepisy przejściowe. Osoby zbliżające się do emerytury potrzebują czasu na dostosowanie planów zawodowych, rodzinnych i finansowych. Znaczenie ochrony uprawnień oraz rozwiązań dla poszczególnych roczników wyjaśniamy w analizie zmiany wieku emerytalnego i praw nabytych. Przy każdym konkretnym projekcie należałoby sprawdzić, kiedy termin staje się ostateczny i czy późniejsza aktualizacja danych może go jeszcze przesunąć.

Karolina Jaszowiecka