Czy Europa będzie miała wystarczająco dużo opiekunów seniorów?

Europa przyzwyczaiła się myśleć o starzeniu społeczeństw przede wszystkim przez pryzmat emerytur. Debata publiczna od lat koncentruje się na wieku emerytalnym, systemach zabezpieczenia społecznego i stabilności finansów publicznych. Tymczasem jedno z najważniejszych pytań XXI wieku brzmi inaczej. Kto zaopiekuje się milionami Europejczyków żyjących coraz dłużej? W świecie wydłużającego się życia wyzwaniem nie będzie wyłącznie finansowanie starości. Równie ważne stanie się zapewnienie ludzi, którzy będą w stanie pomagać osobom starszym w codziennym funkcjonowaniu. Demografia zmienia bowiem nie tylko liczbę seniorów. Zmienia także liczbę tych, którzy mogliby się nimi opiekować.

Europa wchodzi w epokę długiego życia

Jeszcze sto lat temu osiągnięcie wieku osiemdziesięciu lat było doświadczeniem stosunkowo rzadkim. Współczesna Europa należy natomiast do regionów świata o najwyższej długości życia.

To jedno z największych osiągnięć cywilizacyjnych nowoczesności. Postęp medycyny, poprawa warunków życia, rozwój ochrony zdrowia oraz wzrost poziomu dobrobytu sprawiły, że miliony ludzi żyją znacznie dłużej niż wcześniejsze pokolenia.

Problem polega na tym, że sukces ten tworzy nowe wyzwania. Im więcej osób dożywa bardzo zaawansowanego wieku, tym większe staje się zapotrzebowanie na opiekę. Nie chodzi wyłącznie o leczenie chorób. Chodzi o pomoc w codziennym funkcjonowaniu, rehabilitację, wsparcie psychologiczne oraz budowanie warunków pozwalających zachować samodzielność jak najdłużej.

To właśnie dlatego starzenie społeczeństw staje się jednym z najważniejszych wyzwań organizacyjnych XXI wieku.

Coraz mniej dzieci oznacza coraz mniej potencjalnych opiekunów

Przez większą część historii opieka nad osobami starszymi była przede wszystkim zadaniem rodziny. Kilka pokoleń żyło często blisko siebie. Wsparcie dla seniorów było naturalnym elementem życia wspólnotowego.

Współczesna Europa wygląda inaczej. Rodziny są mniej liczne. Ludzie częściej zmieniają miejsce zamieszkania. Dzieci mieszkają setki kilometrów od rodziców. Coraz więcej osób żyje samotnie. Jednocześnie malejąca liczba urodzeń oznacza, że na jednego seniora przypada coraz mniej potencjalnych opiekunów.

To jedna z najbardziej fundamentalnych konsekwencji kryzysu demograficznego. Kiedy społeczeństwo starzeje się, a jednocześnie rodzi się mniej dzieci, rośnie liczba osób wymagających wsparcia, a maleje liczba tych, którzy mogą go udzielać. To proces, którego nie można zatrzymać prostymi decyzjami politycznymi.

Opieka stanie się jednym z najważniejszych zawodów Europy

W najbliższych dekadach ogromnego znaczenia nabiorą profesje, które jeszcze niedawno pozostawały poza centrum debaty gospodarczej. Pielęgniarki. Opiekunowie osób starszych. Fizjoterapeuci. Terapeuci zajęciowi. Specjaliści opieki długoterminowej. Pracownicy domów senioralnych.

To właśnie oni mogą stać się jedną z najbardziej poszukiwanych grup zawodowych XXI wieku. W wielu krajach już dziś obserwujemy niedobory personelu medycznego i opiekuńczego. Starzenie społeczeństw sprawi, że problem ten będzie narastał.

Powstaje więc pytanie, które zaczyna wykraczać poza ochronę zdrowia: czy Europa będzie w stanie przyciągnąć wystarczającą liczbę ludzi do zawodów opiekuńczych?

Migracje mogą stać się częścią odpowiedzi

Kiedy mówi się o migracji, najczęściej myślimy o rynku pracy, budownictwie, przemyśle lub usługach. Tymczasem jednym z głównych powodów migracji do Europy w nadchodzących dekadach może być właśnie opieka.

W wielu państwach już dziś znaczną część sektora opiekuńczego tworzą osoby pochodzące z innych krajów. Proces ten może się pogłębiać. Starzejąca się Europa będzie potrzebowała ludzi nie tylko do produkcji dóbr i świadczenia usług gospodarczych. Będzie potrzebowała ludzi do opieki nad własnym społeczeństwem.

To sprawia, że demografia coraz silniej łączy się z migracjami. Nie jako kwestia ideologiczna. Jako kwestia funkcjonowania państw.

Technologia nie zastąpi człowieka

Rozwój sztucznej inteligencji, robotyki i nowych technologii budzi nadzieję, że część problemów związanych ze starzeniem społeczeństw uda się rozwiązać dzięki innowacjom.

Rzeczywiście wiele narzędzi może poprawić jakość życia seniorów. Inteligentne systemy monitorowania zdrowia. Telemedycyna. Roboty wspomagające codzienne czynności. Nowoczesne rozwiązania komunikacyjne. Ich znaczenie będzie rosło.

Jednocześnie opieka pozostaje jedną z najbardziej ludzkich aktywności. Żadna technologia nie zastąpi rozmowy. Nie zastąpi obecności. Nie zastąpi relacji. Dlatego przyszłość opieki będzie prawdopodobnie polegała nie na zastąpieniu człowieka przez technologię, lecz na połączeniu obu tych elementów.

Pytanie o opiekę jest pytaniem o model cywilizacyjny Europy

Debata o demografii często sprowadza się do liczb. Ile osób będzie mieszkało w Europie. Ile dzieci się urodzi. Jak będzie wyglądał system emerytalny. W rzeczywistości najważniejsze pytania dotyczą jakości życia.

Starzenie społeczeństw sprawia, że Europa będzie musiała odpowiedzieć na fundamentalne pytanie o charakterze cywilizacyjnym: jak zapewnić godne życie ludziom, którzy żyją coraz dłużej? To pytanie dotyczy nie tylko seniorów. Dotyczy rodzin. Dotyczy rynku pracy. Dotyczy miast. Dotyczy ochrony zdrowia. Dotyczy migracji. Dotyczy całego modelu społecznego, który Europa budowała przez dziesięciolecia.

W świecie malejącej liczby urodzeń i rosnącej długości życia najcenniejszym zasobem może okazać się nie kapitał, nie technologia i nie infrastruktura. Może nim być drugi człowiek. A właśnie tego zasobu będzie w Europie coraz mniej.

Grzegorz Kim