Czy Francja wyłączy internet, aby powstrzymać zamieszki?

Blokada internetu we Francji wraca do debaty po zamieszkach. Najnowsza propozycja Gabriela Attala dotyczy czasowego ograniczenia dostępu do wybranych mediów społecznościowych. Jej zastosowanie wymagałoby spełnienia rygorystycznych warunków prawnych. Na obecnym etapie mocniejsze uzasadnienie ma szybkie reagowanie na nawoływanie do przemocy, przy zachowaniu dostępu mieszkańców do informacji i komunikacji.

.Po podpaleniach budynków, grabieżach sklepów i atakach na funkcjonariuszy żądanie przywrócenia porządku jest zrozumiałe. Spór zaczyna się przy wyborze narzędzi, które mają pozwolić państwu odzyskać kontrolę nad ulicami. Czy ograniczenie dostępu do platform społecznościowych utrudni działanie sprawcom, czy obciąży także mieszkańców próbujących uniknąć zagrożenia, przedsiębiorców i dziennikarzy?

W relacji Pascala Brucknera, którą przedstawiliśmy w „Wszystko co Najważniejsze”, najdotkliwszym doświadczeniem mieszkańców Paryża była bezradność wobec zorganizowanego rabunku i oczekiwanie na pomoc. Ten opis pokazuje, dlaczego debata o bezpieczeństwie nie może skończyć się na sposobie rozpowszechniania nagrań z ulic. Mieszkańcy potrzebują przede wszystkim skutecznej ochrony, a ocena narzędzi cyfrowych powinna uwzględniać ich rzeczywisty wpływ na tę ochronę. Przeczytaj relację Pascala Brucknera.

Blokada internetu we Francji a propozycja Gabriela Attala

Jak opisuje „Le Journal du Dimanche”, Gabriel Attal opowiedział się 19 października na antenie RTL za czasową, ukierunkowaną blokadą mediów społecznościowych. Były premier chce, aby takie narzędzie mogło zostać wykorzystane, jeżeli przemoc będzie trwała, a platformy będą służyły jej organizowaniu. Uzasadnieniem propozycji jest więc utrudnienie mobilizacji sprawców oraz ograniczenie mechanizmu, w którym obrazy rabunku zachęcają kolejne osoby do podobnych działań.

Przywołany przez gazetę adwokat Julie Jacob wskazuje jednak, że samo określenie blokady jako ukierunkowanej nie przesądza o jej legalności. Konieczne byłoby wskazanie zakresu, terytorium, czasu obowiązywania i powodów, dla których łagodniejsze rozwiązania nie wystarczą. Zablokowanie platformy w określonej strefie obejmowałoby również ludzi niemających związku z przemocą.

Trzeba rozróżnić trzy rodzaje ingerencji. Usunięcie bezprawnego wpisu dotyczy konkretnej treści, blokada platformy odbiera dostęp do całej usługi, natomiast odcięcie internetu obejmuje znacznie szerszy obszar codziennego życia. Im szerzej zostanie zakreślona ingerencja, tym większy będzie krąg dotkniętych nią osób i tym mocniejszego będzie wymagała uzasadnienia.

Na 21 października doniesienia o postulacie Attala nie stanowią potwierdzenia decyzji o powszechnym wyłączeniu internetu. Podczas spotkania przedstawicieli platform z rządem 20 października kwestia blokady nie została podniesiona, według relacji „L’Informé”. Dziennik podkreśla również trudność w ustaleniu rzeczywistego wpływu platform na przemoc. 

Podobna debata toczyła się już latem 2023 roku, gdy Emmanuel Macron rozważał ograniczenia mediów społecznościowych podczas zamieszek. Opisywaliśmy wówczas zarówno sprzeciw wobec tej propozycji, jak i pomysł zawieszania wybranych funkcji, w tym geolokalizacji. Dzisiejszy spór ma zatem wcześniejszy rozdział, uzupełniony później o istotne orzeczenie sądowe. 

Co naprawdę rozstrzygnął sąd w sprawie TikToka?

W maju 2024 roku, gdy Attal kierował rządem, Francja zablokowała TikToka w Nowej Kaledonii. Conseil d’État, najwyższy francuski sąd administracyjny, 1 kwietnia 2025 roku uchylił tę decyzję. Jednocześnie dopuścił możliwość ściśle ograniczonej w czasie blokady w wyjątkowych okolicznościach, jeżeli jest ona niezbędna, a łagodniejsze środki nie mogą zostać zastosowane od razu.

Rozstrzygające znaczenie miały zakres i czas ingerencji. Sąd zakwestionował blokadę ustanowioną na czas nieokreślony, powiązany z ustaniem zamieszek, zamiast ograniczoną do okresu potrzebnego na znalezienie i wdrożenie mniej dotkliwych rozwiązań. Wskazał przy tym możliwość ograniczania poszczególnych funkcji platformy. 

Istotne jest także rozróżnienie podstaw prawnych. Artykuł 11 ustawy o stanie wyjątkowym z 1955 roku przewiduje przerwanie działania usług internetowych nawołujących do terroryzmu albo go gloryfikujących; sam apel do grabieży nie staje się automatycznie takim przypadkiem. W sprawie Nowej Kaledonii sąd rozważał również odrębną doktrynę wyjątkowych okoliczności, podlegającą kontroli sądowej. 

Ochrona dostępu do sieci ma we Francji również wymiar konstytucyjny. Już w orzeczeniu z 10 czerwca 2009 roku, dotyczącym ustawy HADOPI, Rada Konstytucyjna powiązała swobodę dostępu do internetowych usług komunikacyjnych z wolnością wypowiedzi i uczestnictwem w życiu demokratycznym. Władza musi więc uzasadniać ograniczenia także wobec osób, które korzystają z platform w sposób całkowicie zgodny z prawem.

Czy odcięcie komunikacji rzeczywiście ogranicza przemoc?

Argument zwolenników blokady jest poważny: platformy mogą ułatwiać szybkie gromadzenie się w określonych miejscach i rozpowszechnianie wezwań do przestępstw. Z tego nie wynika jednak automatycznie, że zablokowanie usługi uspokoi ulice. Skuteczność takiej ingerencji trzeba wykazać w odniesieniu do konkretnego zagrożenia, uwzględniając także jej skutki uboczne.

Jan Rydzak, Moses Karanja i Nicholas Opiyo analizowali przerwy w komunikacji oraz mobilizację protestacyjną w państwach afrykańskich w latach 2017–2019. W badaniu opublikowanym w „International Journal of Communication” wskazali, że po blokadach protesty często nabierały rozpędu albo utrzymywały wcześniejszą dynamikę, a uczestnicy znajdowali inne sposoby organizacji. Autorzy opisali również ryzyko wynikające z powstawania próżni informacyjnej. 

Wyników tych nie można bezpośrednio przenieść na dzisiejszą Francję, ponieważ dotyczą innych społeczeństw i warunków politycznych. Podważają jednak założenie, że ograniczenie łączności samo w sobie zapewnia powrót spokoju. To argument za wymaganiem dowodów skuteczności przed podjęciem decyzji dotykającej także pokojowo zachowujących się mieszkańców.

Podobne zastrzeżenia zgłasza Internet Society, organizacja zajmująca się rozwojem otwartego internetu. W opracowaniu poświęconym blokadom wskazuje na ich koszty dla gospodarki, zaufania do usług cyfrowych oraz wykonywania podstawowych praw. W swojej analizie wyjaśnia, że część blokad usług można obchodzić za pomocą VPN, o ile nadal działa połączenie z internetem; VPN nie przywraca natomiast całkowicie odciętej łączności. 

W praktyce oznacza to ryzyko nierównego rozłożenia skutków. Osoby lepiej przygotowane technicznie mogą zachować dostęp do zablokowanej platformy, podczas gdy pozostali użytkownicy stracą zwykły kanał komunikacji. Jest to wniosek z ograniczeń technicznych blokad, który również powinien zostać uwzględniony przy ocenie ich przydatności.

Mieszkańcy potrzebują informacji także podczas zamieszek

Biuro Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka w raporcie z 2022 roku opisało konsekwencje odcinania komunikacji dla zdrowia, pracy, edukacji i bezpieczeństwa. Wskazało między innymi sytuacje, w których ludzie nie mogli uzyskać pomocy, dotrzeć do potrzebnych informacji albo utrzymać kontaktu z klientami. Raport dotyczy różnych rodzajów blokad, dlatego skala takich następstw zależy od tego, jakie usługi przestają działać. 

To rozróżnienie ma znaczenie również we Francji. Zablokowanie TikToka nie oznacza automatycznie zatrzymania bankowości internetowej, natomiast powszechne odcięcie sieci uderzałoby w znacznie więcej usług niż media społecznościowe. Nawet blokada pojedynczej platformy może jednak utrudniać publikowanie ostrzeżeń, przekazywanie relacji świadków i kontakt z odbiorcami korzystającymi właśnie z tego serwisu.

Organizacja Access Now już w czerwcu 2024 roku sprzeciwiała się blokadzie TikToka w Nowej Kaledonii, uznając ją za nieproporcjonalną ingerencję w wolność wypowiedzi i dostęp do informacji. Jej stanowisko obejmuje również blokowanie całych platform, które klasyfikuje jako jedną z postaci ograniczania łączności. Z tej perspektywy zachowanie dostępu do informacji podczas kryzysu jest szczególnie istotnym obowiązkiem państwa.

Jeszcze dalej idzie francuskie stowarzyszenie La Quadrature du Net, uczestniczące w postępowaniu dotyczącym TikToka. W komentarzu z 2 kwietnia 2025 roku krytykowało pozostawienie rządowi możliwości sięgania po blokady na podstawie doktryny wyjątkowych okoliczności, obawiając się rozszerzania takiej praktyki. Jest to stanowisko organizacji broniącej swobód cyfrowych, które pokazuje, że spór dotyczy także trwałych granic władzy wykonawczej. 

Jak chronić porządek publiczny bez szerokiej blokady?

Francja dysponuje narzędziami wymagającymi mniejszej ingerencji w życie użytkowników. Arcom przypomina, że akt o usługach cyfrowych, czyli DSA, przewiduje mechanizmy zgłaszania bezprawnych treści, informowania o decyzjach moderacyjnych i ich kwestionowania. Zaufane podmioty sygnalizujące mogą ponadto kierować zgłoszenia podlegające priorytetowemu rozpatrzeniu przez platformy.

W odniesieniu do największych platform DSA wymaga także oceny ryzyka systemowego i podejmowania proporcjonalnych działań ograniczających to ryzyko, z uwzględnieniem praw podstawowych. Artykuł 36 przewiduje odrębny mechanizm reagowania kryzysowego uruchamiany przez Komisję Europejską na zalecenie Rady Usług Cyfrowych. Przepis ten nie daje francuskiemu ministrowi samodzielnego uprawnienia do dowolnego blokowania serwisów. 

Praktyczny kierunek działań opisywany przez RTL obejmuje szybszą moderację, ograniczanie promowania niebezpiecznych materiałów oraz współpracę platform z organami prowadzącymi postępowania. Ważne jest zabezpieczanie dowodów i odpowiedzi na legalne żądania śledczych, aby usunięcie wpisu nie utrudniło ustalenia odpowiedzialności jego autora. Ograniczanie konkretnych funkcji również wymaga oceny konieczności i proporcjonalności, ale pozwala rozważać działania o węższym zasięgu niż zamknięcie całej usługi. 

Przy egzekwowaniu prawa trzeba zachować rozróżnienie między nawoływaniem do popełnienia przestępstwa, relacjonowaniem zamieszek i krytyką rządu. Sam fakt, że nagranie przedstawia przemoc, nie dowodzi jeszcze, że służy jej organizowaniu. Materiał może być także świadectwem krzywdy mieszkańców lub dowodem potrzebnym w postępowaniu.

Z przedstawionych źródeł wynika argument za ostrożnością wobec szerokich blokad na obecnym etapie wydarzeń. Pierwszeństwo powinny mieć działania wymierzone w konkretne przestępstwa, sprawne reagowanie platform i skuteczna ochrona ludzi na ulicach. Ewentualne dalej idące ograniczenia wymagałyby odrębnego, przekonującego wykazania konieczności, zakresu i przewidywanej skuteczności.

Przed wyborami prezydenckimi w 2027 roku ta debata będzie zarazem sprawdzianem wiarygodności politycznych obietnic. Kandydaci powinni wyjaśniać, jak proponowane działania poprawią bezpieczeństwo i jak zostaną rozliczone ich efekty. Szerszy układ rywalizacji przedstawiamy w kompendium wyborów prezydenckich we Francji.

Arkadiusz Jordan
Paryż