Kim był HOUDINI?

Harry Houdini uwalniał się z kajdanek, wydostawał z zamkniętych pojemników i uczynił z ucieczki sztukę widowiskową. Był również samoukiem, autorem książek i kolekcjonerem, który przez lata gromadził świadectwa historii iluzji oraz teatru. Przypadająca 31 października 2026 roku setna rocznica jego śmierci i wystawa „Houdini’s Library” w Austin przypominają, jak wiele w życiu słynnego iluzjonisty zależało od lektury.

Kim był Houdini, zanim stał się sławny

Houdini urodził się 24 marca 1874 roku w Budapeszcie jako Erik Weisz. Był synem rabina, a w 1878 roku dołączył z rodziną do ojca, który znalazł pracę w Stanach Zjednoczonych. Dorastał w Wisconsin, później mieszkał w Nowym Jorku, poznając trudności życia ubogiej rodziny imigrantów. Pseudonim przyjął pod wpływem lektury wspomnień francuskiego iluzjonisty Jeana-Eugène’a Roberta-Houdina.

Początki jego kariery upłynęły na występach w niewielkich teatrach i objazdowych widowiskach. W 1894 roku poślubił Wilhelminę Beatrice Rahner, znaną jako Bess, która została również jego partnerką sceniczną. Przełom przyniosła współpraca z impresariem Martinem Beckiem w 1899 roku, a następnie występy w Europie. Houdini zdobywał rozgłos jako „król kajdanek”, podejmując wyzwania i demonstrując swoje umiejętności także na komisariatach policji.

Z czasem rozszerzył repertuar o uwalnianie się z kaftanów bezpieczeństwa i zamkniętych zbiorników. W jednym z najsłynniejszych numerów zanurzano go głową w dół w wodzie, z nogami unieruchomionymi w zamknięciu ponad zbiornikiem. W zachowanych fotografiach i afiszach widać, jak starannie budowano dramaturgię tych występów. Publiczność miała przed sobą człowieka skrępowanego, zamkniętego i pozornie pozbawionego możliwości ratunku.

Biblioteka Harry’ego Houdiniego

Za wystawą „Houdini’s Library” w Harry Ransom Center na Uniwersytecie Teksańskim w Austin stoi Eric Colleary, kurator zajmujący się teatrem i sztukami performatywnymi. Ekspozycja trwa od 29 sierpnia 2026 do 24 stycznia 2027 roku. Pokazuje książki, rękopisy i ulotne druki, poprzez które Houdini poznawał historię swojego zawodu. Wśród prezentowanych obiektów są pierwsze wydanie „The Discoverie of Witchcraft” Reginalda Scota z 1584 roku oraz rękopiśmienny dziennik podróży aktora Davida Garricka.

Allison C. Meier opisuje w „The Art Newspaper”, że Houdini marzył o wycofaniu się do biblioteki i pisaniu o zagadnieniach, którym poświęcone były jego zbiory. Obejmowały one dzieje iluzji, czarów, zjawisk parapsychicznych i teatru. Podczas podróży odwiedzał biblioteki, antykwariaty i starszych przedstawicieli zawodu, poszukując dokumentów oraz wspomnień. Książki i druki wypełniały dom, który dzielił z Bess na Manhattanie.

Według relacji Colleary’ego przywołanej przez „The Art Newspaper” istotnym impulsem do kolekcjonowania było rozczarowanie błędami w istniejących opracowaniach historii iluzjonistów. Houdini chciał zgromadzić źródła pozwalające opisać tę przeszłość rzetelniej. Jego zainteresowanie obejmowało także afisze teatralne i inne materiały, które po zakończonym przedstawieniu łatwo trafiały na śmietnik. Zachowując je, tworzył warsztat do badania sztuki pozostawiającej po sobie znacznie mniej trwałych śladów niż malarstwo czy literatura.

Iluzja, spirytyzm i potrzeba dowodu

W latach dwudziestych Houdini publicznie występował przeciwko oszukańczym mediom spirytystycznym. Wykorzystywał znajomość technik iluzjonistycznych, aby odtwarzać efekty przedstawiane jako dowody kontaktu ze zmarłymi. Jak przypomina Biblioteka Kongresu, podkreślał ludzki, wyuczony charakter swojej sztuki i odpowiedzialność wykonawcy za to, jak objaśnia ją widzom. Umiejętność wywołania niezwykłego wrażenia nie stanowiła dla niego dowodu działania sił nadprzyrodzonych.

Również w tej działalności korzystał ze swoich zbiorów. W liście z 31 lipca 1925 roku, przechowywanym dziś w Bibliotece Kongresu, opisywał obszerną kolekcję listów i dokumentów dotyczących spirytyzmu. Wcześniej, w 1924 roku, opublikował „A Magician Among the Spirits”, książkę poświęconą tej problematyce. Biblioteka dostarczała mu materiałów zarówno do poznawania historii widowisk, jak i do badania twierdzeń, z którymi konfrontował się publicznie.

Houdini zmarł 31 października 1926 roku w Detroit, mając 52 lata, wskutek zapalenia otrzewnej po pęknięciu wyrostka robaczkowego. Jego zbiory nie pozostały w jednym miejscu: w 1927 roku Biblioteka Kongresu otrzymała z zapisu testamentowego 3988 woluminów. Dokumenty osobiste i kolekcję teatralną kupił od Bess Messmore Kendall, a w 1958 roku materiały te trafiły na Uniwersytet Teksański. Wystawa w Austin przywraca uwagę części tego dziedzictwa, która bywała przesłaniana przez opowieści o niezwykłych ucieczkach.

Historię biblioteki Houdiniego można odczytać także jako portret jej właściciela: jego zawodowych ambicji, lektur i pytań, na które szukał odpowiedzi. Podobny wymiar kolekcjonowania opisuje Anna BIAŁOSZEWSKA w tekście „Kiedy zbiór staje się kolekcją?” na łamach „Wszystko co Najważniejsze”, wskazując na związek zbioru z biografią człowieka. Zachowane książki, listy i afisze pozwalają dziś zobaczyć Houdiniego również przy pracy, która wymagała cierpliwego czytania, porównywania świadectw i ochrony rzeczy uznawanych przez innych za zbędne.

Karolina Jaszowiecka