Carlo ROVELLI podważa przekonanie, że fizyka wyjaśni wszystko

Poznanie podstawowych praw przyrody nie oznacza jeszcze zrozumienia całej rzeczywistości. Prof. Carlo Rovelli w rozmowie opublikowanej 9 listopada 2026 r. w „Nature” przestrzega przed nadmiernymi obietnicami własnej dyscypliny. Jego stanowisko rozwija pytania obecne już w tekście „Spowolnienie czasu”, opublikowanym na łamach „Wszystko co Najważniejsze”.

.W rozmowie z Chrisem Stokel-Walkerem prof. Rovelli pyta o granice naukowego wyjaśniania. Złożoność zjawisk przekracza samą znajomość podstawowych reguł. Fizyk podtrzymuje wartość badań fundamentalnych, kwestionując oczekiwanie, że zapewnią ostateczny opis rzeczywistości.

Punktem wyjścia rozmowy jest książka „On the Equality of All Things” z podtytułem „Physics and Philosophy”, której angielskie wydanie ukazało się 15 września 2026 roku nakładem Allen Lane, w przekładzie Simona Carnella. Prof. Rovelli zastanawia się w niej nad tym, co możemy wiedzieć o świecie i na czym opiera się nasza wiedza. Rozważa możliwość, że poznanie nie ma ostatecznego fundamentu, do którego można dotrzeć i na nim zakończyć poszukiwania. Człowiek pozostaje częścią rzeczywistości, którą usiłuje opisać, a jego wiedza może być zarazem spójna i obarczona niepewnością.

Carlo Rovelli i granice fizycznego wyjaśnienia

Czytelnicy „Wszystko co Najważniejsze” mogli poznać podobny sposób myślenia w autorskim tekście prof. Carla Rovelliego „Spowolnienie czasu”, opublikowanym 9 maja 2018 roku. Fizyk opisywał w nim, jak różni się upływ czasu na różnych wysokościach: wyżej zegary chodzą szybciej niż niżej. Różnica obejmuje również procesy fizyczne zachodzące w ich otoczeniu, a przy odpowiedniej precyzji można ją zmierzyć. Przekonanie o jednym, jednakowym rytmie czasu ustępuje więc opisowi, który lepiej odpowiada wynikom pomiarów.

..W swoim eseju prof. Rovelli zwracał uwagę na zdolność teorii do przewidywania zjawisk, zanim zostaną zaobserwowane. Einstein rozpoznał konsekwencje swojej teorii, gdy nie istniały jeszcze zegary pozwalające bezpośrednio wykazać tak drobne różnice. Nauka mogła dzięki temu wyjść poza potoczną intuicję, według której czas wszędzie musi płynąć jednakowo. Opis świata stawał się dokładniejszy właśnie wtedy, gdy badacze rezygnowali z założenia uznawanego wcześniej za oczywiste.

Do historii tego pojęcia nawiązywał również prof. Wojciech Sady w eseju „Czym jest czas?”. Pokazywał, jak codzienne doświadczenie zmian, budowanie zegarów i rozwój matematycznego języka fizyki stopniowo przekształcały pytania o czas. Wprowadzenie go do równań umożliwiło badania, których wcześniej nie potrafiono nawet sformułować, a teoria względności wymusiła rewizję przekonania o powszechnej jednoczesności. W tej historii rozwój wiedzy oznaczał także zmianę pojęć służących do jej wyrażania.

Dlaczego fizyka potrzebuje filozofii?

Znaczenie filozofii dla takich przemian prof. Rovelli omawiał już w pracy „Physics Needs Philosophy. Philosophy Needs Physics”, opublikowanej w 2018 roku w „Foundations of Physics” i dostępnej w repozytorium arXiv. Argumentował, że filozoficzne przekonania oddziałują na fizykę również wtedy, gdy badacze tego wpływu nie dostrzegają. Decyzje o tym, jakie pytania uznać za sensowne, czym jest wyjaśnienie i czego oczekiwać od teorii, zawierają założenia wymagające namysłu. Odrzucenie filozofii może zatem utrudniać rozpoznanie przesłanek kierujących własnymi badaniami.

W tym ujęciu filozofia pomaga precyzować pojęcia, rozpoznawać niejednoznaczności i dostrzegać luki w rozumowaniu. Prof. Rovelli przypominał o jej znaczeniu dla myślenia Einsteina, Bohra i Heisenberga, a więc dla przeobrażeń, z których wyrosła współczesna fizyka. Sam także traktował wyniki doświadczeń jako sprawdzian rozpowszechnionych przekonań o tym, jak należy szukać nowych praw. Wskazywał między innymi na niewykrycie supersymetrii tam, gdzie wielu fizyków spodziewało się ją znaleźć, jako powód do dokładniejszej refleksji nad metodą naukową.

W „Nature” prof. Rovelli wiąże nadmierne obietnice fizyków z utratą zaufania do nauki. Jego zdaniem rozbudzają one oczekiwania prowadzące do rozczarowania. To jego ocena komunikowania osiągnięć dyscypliny, a nie wynik nowego eksperymentu.

Relacyjny świat i miejsce obserwatora

Filozoficzne stanowisko prof. Rovelliego wiąże się także z rozwijaną przez niego relacyjną interpretacją mechaniki kwantowej. W pracy „Relational Quantum Mechanics”, przedstawionej w 1996 roku, proponował zakwestionowanie pojęcia stanu układu niezależnego od innych układów. Rozważał analogię z odejściem od czasu niezależnego od obserwatora w teorii względności. Opis kwantowy miałby dotyczyć informacji, jaką układy fizyczne mają o sobie nawzajem, zamiast odwoływać się do jednego wyróżnionego opisu wszystkich ich własności.

Słowo „obserwator” wymaga tu ostrożności, ponieważ w tej propozycji człowiek nie zajmuje szczególnego miejsca. Prof. Rovelli zakłada równorzędność układów fizycznych i odrzuca zasadniczy podział na obserwatora oraz obserwowany przedmiot. Zależność opisu od relacji pomiędzy układami nie oznacza wobec tego dowolności ludzkich opinii ani uzależnienia istnienia świata od świadomości. Jest elementem określonej interpretacji mechaniki kwantowej, którą trzeba odróżniać od potwierdzonych pomiarowo przewidywań tej teorii.

O poszukiwaniu związków między mechaniką kwantową a grawitacją pisał na łamach „Wszystko co Najważniejsze” Jakub Mielczarek w tekście „Dualizm grawitacyjno-kwantowy”. Przedstawiał badania nad powiązaniami struktury splątania kwantowego z geometrią czasoprzestrzeni, rozróżniając konkretne wyniki i szersze hipotezy. Jego wywód pokazuje, jak wiele pracy mieści się pomiędzy wskazaniem obiecującego związku matematycznego a sformułowaniem ogólnej teorii. Jest to również kontekst, w którym warto czytać rozważania prof. Rovelliego o ambicjach fizyki fundamentalnej.

Tytułową równość wszystkich rzeczy wydawca nowej książki przedstawia poprzez obraz wzajemnie oświetlających się idei: od elektronów i umysłów po prawa i galaktyki. Poznający człowiek nie otrzymuje w takim ujęciu miejsca poza światem, z którego mógłby oglądać go w całości. Prof. Rovelli proponuje przyjęcie tej sytuacji wraz z niepewnością towarzyszącą poznaniu. Można uznać tę propozycję za zaproszenie do dyskusji o tym, czego oczekujemy od nauki, zachowując rozróżnienie między jego filozofią a stanowiskiem całego środowiska fizyków.

Andrzej F. Litwiński