Michel HOUELLEBECQ i prawo do niewygodnych myśli

Michel Houellebecq stawia współczesną Francję przed pytaniem o wolność literatury i prawo pisarza do formułowania niewygodnych diagnoz. Jego obrona na łamach „Le Figaro” prowadzi do szerszego sporu o to, czy społeczeństwo potrafi jeszcze odpowiadać na niepokojące myśli rozmową i argumentami. Emmanuel Godo, poeta i historyk literatury, przekonuje, że uznanie swobody autora nie wymaga zgody na jego poglądy.

Emmanuel Godo w obronie Houellebecqa

„Słowo pisarza nie jest święte, ale jest wolne” – tak można przełożyć tytuł tekstu, który Emmanuel Godo opublikował 11 listopada 2026 roku w „Le Figaro”. Autor rozdziela uznanie wartości literackiego głosu od zgody na wypowiadane przez pisarza sądy. Houellebecqa można podważać, krytykować i przekonywać, że źle rozpoznaje rzeczywistość; zdaniem Godo właśnie taka wymiana stanowi właściwą odpowiedź na jego wystąpienia.

W tej argumentacji ważne miejsce zajmuje szczególny rodzaj uwagi, z jaką pisarz przygląda się społeczeństwu. Godo przypomina, że twórczość Houellebecqa rozpoznaje duchową pustkę, utratę ideałów, przemiany stosunku do śmierci oraz rosnącą władzę techniki. Broni więc prawa autora do formułowania ponurych przewidywań, także wówczas, gdy ich język budzi opór. Katastroficzna wyobraźnia ma dla niego wartość ostrzeżenia, które powinno zostać wysłuchane i przedyskutowane.

Najpoważniejszy niepokój Godo dotyczy zanikania przestrzeni, w których taki spór mógłby się odbywać. Wskazuje on na osłabienie kultury rozmowy i łatwość zastępowania jej sądową konfrontacją. Przywołuje Montaigne’a oraz francuską tradycję literacką, aby przypomnieć, że życie intelektualne rozwija się dzięki spotkaniu ludzi gotowych ujawnić rzeczywiste różnice. Za wzór uważa mediację naczelnego rabina Francji Haïma Korsii, który doprowadził do rozmowy Houellebecqa z rektorem Wielkiego Meczetu Paryskiego.

Kim jest Emmanuel Godo broniący Michela Houellebecqa?

Emmanuel Godo, urodzony w 1965 roku, jest francuskim poetą, eseistą i doktorem literatury, profesorem w paryskim liceum Henri-IV, gdzie uczy w klasach przygotowujących do studiów w grandes écoles. Jego dorobek obejmuje prace o Victorze Hugo, Gérardzie de Nervalu, Alfredzie de Mussecie, Paulu Claudelu, Jean-Paulu Sartrze i Maurice’ie Barrèsie. Publikował również tomy poetyckie w Gallimardzie; literatura pozostaje dla niego zarówno przedmiotem badań, jak i własnego doświadczenia twórczego.

Dla zrozumienia jego obecnego wystąpienia szczególnie istotna jest książka „Une histoire de la conversation”, poświęcona związkom rozmowy z twórczością literacką. Godo zajmuje się w niej tradycją sięgającą starożytności, a w poszerzonej wersji uwzględnia także średniowiecze oraz doświadczenia wojny i obozów. Sam opis tego przedsięwzięcia pokazuje, jak szeroko traktuje rozmowę: jako część kultury i sposób zachowania ludzkiej obecności nawet w sytuacjach skrajnych. Odwołanie do niej w obronie Houellebecqa wyrasta z wieloletnich zainteresowań badacza.

W wydanej w 2025 roku książce „Avec les grands livres. Actualité des classiques” Godo powraca do klasyków jako sprzymierzeńców wewnętrznej wolności. Dante, Montaigne czy Proust pomagają w takim ujęciu odzyskiwać uwagę i język potrzebny do rozumienia własnego życia. To ważne tło jego stanowiska: obrona literatury wiąże się z obroną samodzielności czytelnika, który potrafi mierzyć się z obcym doświadczeniem. Wielka książka zakłada przecież gotowość wejścia w świat człowieka myślącego inaczej.

Czytelnicy „Wszystko co Najważniejsze” znają już poglądy Godo z omówienia jego wypowiedzi o ludzkim autorstwie literatury. W dyskusji dotyczącej sztucznej inteligencji podkreślał znaczenie świadomości, przeżycia i niedoskonałości osoby piszącej. Zestawienie obu wystąpień pozwala dostrzec wspólny motyw: literatura jest spotkaniem z czyimś głosem i doświadczeniem. Swoboda tego głosu oraz gotowość odbiorcy do samodzielnego osądu należą do warunków owego spotkania.

Rozmowa z 2023 roku i dalszy bieg sprawy

Sprawa, do której odnosi się Godo, dotyczy obszernej rozmowy Houellebecqa z Michelem Onfrayem, opublikowanej w listopadzie 2022 roku w „Front populaire”. Pisarz mówił w niej między innymi o muzułmanach we Francji oraz przewidywanych konfliktach i przemocy. Dnia 10 listopada 2026 roku został objęty w Nanterre formalnymi zarzutami współudziału w nawoływaniu do dyskryminacji, nienawiści lub przemocy. Przebieg postępowania i stanowisko obrony przedstawiliśmy w osobnym materiale o zarzutach wobec Michela Houellebecqa.

Dla obecnej debaty szczególne znaczenie ma spotkanie z 5 stycznia 2023 roku, zorganizowane z inicjatywy Haïma Korsii. Houellebecq rozmawiał wówczas z Chems-Eddine’em Hafizem, rektorem Wielkiego Meczetu Paryskiego, o fragmentach wywiadu, które wywołały oburzenie. W komunikacie opublikowanym następnego dnia meczet informował o wyrażonych przez pisarza ubolewaniach, uznaniu niejednoznaczności części sformułowań i przedstawieniu ich zmienionej wersji. Instytucja ogłosiła wówczas rezygnację z dochodzenia sprawy na drodze sądowej; o tym porozumieniu pisało również „Wszystko co Najważniejsze”.

Porozumienie z Wielkim Meczetem Paryskim nie zakończyło jednak wszystkich działań prawnych. W sprawie występowały również Unia Meczetów Francji oraz organizacja MRAP, których skargi są wskazywane w relacjach o obecnym postępowaniu. To rozróżnienie pozwala zrozumieć, dlaczego po styczniowej rozmowie temat ponownie znalazł się przed wymiarem sprawiedliwości. Samo mise en examen oznacza status w postępowaniu prowadzonym przez sędziego śledczego; jak wyjaśnia francuski serwis publiczny, dalsza procedura może prowadzić zarówno do umorzenia, jak i skierowania sprawy do sądu, a ten etap nie rozstrzyga winy.

Pisarz, którego warto ponownie przeczytać

Szerszą perspektywę daje powrót do samego Houellebecqa jako autora. W opublikowanym przez „Wszystko co Najważniejsze” tekście „Literatura jest najważniejsza” podkreślał on szczególny wpływ literatury na dobrostan człowieka, odróżniając go od postępu wiedzy i moralności. Już ta deklaracja pokazuje, że wartość książki może wymykać się oczekiwaniu, aby dostarczała społecznie użytecznych recept. Czytelnik otrzymuje dostęp do czyjegoś sposobu odczuwania, a następnie sam musi ustalić, co z tym doświadczeniem zrobić.

Jan Śliwa, analizując na naszych łamach „Unicestwianie”, zwracał uwagę na tematykę choroby, starzenia się, cierpienia i godności. Obok politycznej satyry dostrzegał znaczenie więzi rodzinnych, opieki, wierności i czułości. W takim odczytaniu Houellebecq interesuje się człowiekiem, który potrzebuje obecności drugiej osoby w świecie coraz sprawniej organizującym jego biologiczne trwanie. Przeniesienie uwagi na te wątki przywraca debacie o pisarzu skalę szerszą niż pojedyncza medialna wypowiedź.

W lekturze Śliwy szczególnie wyraźna staje się sprzeczność między sprawnością instytucji a doświadczeniem jednostki. Rozwinięta technika i profesjonalne procedury pozostawiają otwarte pytanie o to, czy chory człowiek ma jeszcze dla kogo żyć i czy ktoś chce z nim pozostać. Powieść pozwala prześledzić to pytanie w losach konkretnych osób, w ich gestach, lękach i przywiązaniach. Taka perspektywa tłumaczy, dlaczego spór o Houellebecqa dotyka również stosunku współczesnej kultury do słabości i zależności.

Swoboda przyjmowania niepokojących wypowiedzi ma również zakorzenienie w europejskiej tradycji prawnej. W wyroku Handyside przeciwko Zjednoczonemu Królestwu z 7 grudnia 1976 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka wskazał, że ochrona wypowiedzi obejmuje także idee obrażające, szokujące lub niepokojące państwo bądź część społeczeństwa. Zasada ta współistnieje z ograniczeniami przewidzianymi w art. 10 konwencji i sama nie przesądza wyniku sprawy Houellebecqa. Przypomina jednak, że zdolność do znoszenia dyskomfortu stanowi część pluralizmu.

Przywołanego przez Godo Aleksandra Sołżenicyna również warto przeczytać w szerszym kontekście. W przemówieniu wygłoszonym na Harvardzie 8 czerwca 1978 roku autor „Archipelagu GUŁag” rozważał stan zachodniej wolności, odpowiedzialność i odwagę obywatelską. Znając doświadczenie państwa komunistycznego, uznawał konieczność istnienia obiektywnej miary prawnej, lecz ostrzegał przed sprowadzeniem całej oceny ludzkiego działania do zgodności z przepisem. Społeczeństwo potrzebuje także dobrowolnej powściągliwości, poświęcenia i moralnych zobowiązań, których sama procedura nie wytworzy.

Właśnie na tym poziomie Godo umieszcza swoją obronę pisarza. Pyta o zdolność wspólnoty do prowadzenia rozmowy, w której można ujawnić niezgodę, wysłuchać wyjaśnień i pozostać przy własnym stanowisku. Spotkanie zorganizowane przez Haïma Korsię przedstawia jako przykład takiej odwagi. Wolność literackiego głosu, w jego rozumieniu, wymaga od otoczenia gotowości do podjęcia intelektualnego ryzyka, jakie niesie rzeczywiste spotkanie z cudzą myślą.

Arkadiusz Jordan
Paryż