Michel HOUELLEBECQ z zarzutami. „Wszystko co Najważniejsze” w obronie pisarza i wolności słowa

Michel Houellebecq usłyszał we Francji zarzuty w związku z wypowiedziami o muzułmanach i przyszłości Europy, opublikowanymi w rozmowie z Michelem Onfrayem w 2022 roku. Ta sprawa stawia pytanie o swobodę formułowania najbardziej niepokojących diagnoz społecznych. Stajemy po stronie pisarza, którego twórczość od trzech dekad odsłania samotność, osłabienie więzi i duchową bezradność Zachodu. Wolność słowa sprawdza się bowiem właśnie wtedy, gdy autor mówi coś, czego jego współcześni woleliby nie usłyszeć.

.Literatura ma prawo odbierać nam dobre samopoczucie. Może pokazywać, że społeczeństwo zadowolone ze swoich zasad wytwarza cierpienie, którego nie chce zauważyć. Michel Houellebecq od dawna wykonuje tę niewdzięczną pracę, przenosząc uwagę z deklarowanych osiągnięć naszej cywilizacji na doświadczenie człowieka, który przestaje sobie w niej radzić. W jego przypadku spór o granice wypowiedzi dotyczy więc również miejsca, jakie jesteśmy gotowi przyznać niewygodnemu pisarzowi.

Wiadomość o postawieniu mu zarzutów podał 10 listopada 2026 roku „Le Figaro”. Według tej relacji decyzję podjął sędzia śledczy w Nanterre, a zarzut dotyczy współudziału w nawoływaniu do dyskryminacji, nienawiści lub przemocy wobec grupy osób ze względu na pochodzenie bądź przynależność religijną. We Francji to poważna kwalifikacja, która wymaga równie poważnego traktowania znaczenia słów i okoliczności ich wypowiedzenia. Obrona Houellebecqa – we Francji i poza nią – powinna opierać się na tej precyzji.

Michel Houellebecq z zarzutami za rozmowę z 2022 roku

Początek tej sprawy to obszerna rozmowa z Michelem Onfrayem, opublikowana w listopadzie 2022 roku w „Front Populaire”. Houellebecq kreślił w niej scenariusz narastających konfliktów we Francji, przewidując, że podporządkowanie części terytorium islamistom może doprowadzić do zamachów odwetowych wymierzonych w muzułmanów. Posłużył się przy tym obrazem „Bataclanów na odwrót”, odnosząc się do masakry z 13 listopada 2015 roku. W rozmowie znalazły się także uogólnienia dotyczące muzułmanów, przestępczości i wyjazdu z Francji oraz aprobata dla opisu przemian demograficznych przy użyciu pojęcia „wielkiej wymiany”.

Houellebecq przedstawiał ten ostatni termin jako nazwę dostrzeganego przez siebie zjawiska. Pozostaje to jego oceną, której nie należy automatycznie utożsamiać z ustaleniem demografów (choć polecamy w tym miejscu arcyciekawą rozmowę z Nicolasem Pouvreau-Montim w najnowszym wydaniu „Wszystko co Najważniejsze”) ani traktować jako dowodu istnienia planu zastępowania jednych mieszkańców Europy innymi. Dla sprawy o wolność słowa zasadnicze znaczenie ma jednak charakter konkretnej wypowiedzi: jej sens, kontekst i to, czy rzeczywiście zawiera zachętę do działań przeciwko ludziom. Z tego właśnie powodu tak istotne jest odróżnienie opisu możliwej katastrofy od pragnienia, aby katastrofa nastąpiła.

Pełnomocnicy pisarza, Thibault de Montbrial i Louis Cailliez, przedstawili w „Le Figaro” stanowisko, zgodnie z którym w zakwestionowanych słowach nie ma nawoływania, nawet dorozumianego. Ich argument można streścić następująco: człowiek przewidujący nieszczęście może przede wszystkim próbować przed nim ostrzec. Adwokaci pisarza podkreślają, że Houellebecq kwestionuje zarzucane mu przestępstwo i ubolewa nad przenoszeniem debat intelektualnych do sądów.

Francuskie mise en examen oznacza formalne objęcie zarzutami w toku postępowania prowadzonego przez sędziego śledczego. Zgodnie z objaśnieniami francuskiego serwisu publicznego jest to etap procedury, który nie rozstrzyga winy i nie przesądza jeszcze o skierowaniu sprawy na rozprawę. Za zarzucany czyn ustawa przewiduje do roku pozbawienia wolności i 45 tys. euro grzywny albo jedną z tych kar. Domniemanie niewinności obowiązuje także wówczas, gdy oskarżenia dotyczą autora słynącego z prowokacyjnego języka.

Pisarz, który zobaczył cenę wyzwolenia

Michel Houellebecq należy do tych twórców, których publiczny wizerunek przesłania czasem rozległość ich dzieła. Z wykształcenia jest inżynierem agronomem, pracował w informatyce, a zanim zdobył rozgłos jako powieściopisarz, publikował poezję i esej o H.P. Lovecrafcie. Jego pierwsza powieść, „Poszerzenie pola walki”, ukazała się w 1994 roku; przełomem w odbiorze twórczości stały się „Cząstki elementarne” z 1998 roku. Nagrodę Goncourtów otrzymał w 2010 roku za „Mapę i terytorium”.

Już w „Poszerzeniu pola walki” pojawiło się pytanie o przenikanie konkurencji do najbardziej intymnych sfer życia. Człowiek może cieszyć się rozległą swobodą wyboru, a równocześnie odkrywać, że na rynku atrakcyjności, młodości i powodzenia znalazł się wśród przegranych. Wolność formalna nie zapewnia mu miłości, uznania ani obecności drugiej osoby.

Jego bohaterowie często rozporządzają językiem, którym można opisać potrzeby, przyjemności i indywidualne uprawnienia, lecz znacznie trudniej przychodzi im powiedzieć, dlaczego mieliby pozostać przy drugim człowieku, gdy ten przestaje być atrakcyjny lub użyteczny. Właśnie tu otwiera się najważniejsze pytanie tej prozy: co utrzymuje nas razem po osłabieniu zobowiązań, których nie da się sprowadzić do kontraktu?

Agaton Koziński analizował na łamach „Wszystko co Najważniejsze” zarówno talent Houellebecqa do poruszania zbiorowych lęków, jak i umiejętność budowania własnej legendy, pytając, czy jest on prorokiem, czy mistrzem autokreacji. Rozróżnienie zaproponowane przez Kozińskiego pozwala zachować właściwą miarę: literacki autorytet nie czyni autora nieomylnym komentatorem każdego wydarzenia. Zarazem świadomość jego prowokacyjnej strategii nie unieważnia rozpoznań zawartych w książkach. Houellebecq potrafi trafić w punkt bolesny właśnie dlatego, że opisuje doświadczenia, dla których oficjalny język zadowolenia z nowoczesności okazuje się niewystarczający.

Co naprawdę poddaje się w „Uległości”

Najgłośniejsza polityczna powieść Houellebecqa, „Uległość”, ukazała się 7 stycznia 2015 roku, w dniu zamachu na redakcję „Charlie Hebdo”. Ten tragiczny zbieg okoliczności na trwałe połączył jej odbiór ze sporem o islam, zagrożenie terrorystyczne i przyszłość Francji. Książka przedstawia fikcyjny scenariusz zdobycia prezydentury w 2022 roku przez przywódcę muzułmańskiego ugrupowania. Jej literacki sens staje się jednak znacznie ciekawszy, gdy uwagę przeniesiemy również na gotowość francuskich elit do zaakceptowania nowego porządku.

Można bowiem czytać „Uległość” – co bardzo nie w smak zwolennikom liberalno-lewicowej politycznej poprawności – jako opowieść o społeczeństwie, które utraciło przekonujące uzasadnienie własnego trwania. W tej interpretacji ważne stają się wygoda, kariera, erotyczne obietnice i pragnienie uwolnienia się od ciężaru samodzielnego wyboru. Uległość oznacza wówczas także zgodę na to, by ktoś inny uporządkował życie ludzi zmęczonych wolnością. Najdotkliwsze pytanie powieści zostaje bowiem skierowane do Zachodu i brzmi: jak długo można bronić instytucji i obyczajów, których głębszego sensu ich spadkobiercy nie potrafią już wyjaśnić?

Pozwala to zobaczyć, dlaczego Houellebecq zajmuje tak ważne, choć wciąż osobne, miejsce w debacie europejskiej. Jego twórczość nie dostarcza wygodnej pochwały zadowolonego z siebie społeczeństwa, które winę za wszystkie trudności mogłoby przypisać przybyszom. Kieruje uwagę ku osłabieniu więzi i przekonań wewnątrz samej cywilizacji zachodniej. Każe pytać także o naszą odpowiedzialność za powstałą pustkę.

Powieść może przeprowadzić podobne rozpoznanie przez postać, atmosferę, ironię i celowe przerysowanie. Wypowiedź w wywiadzie podlega oczywiście własnej ocenie, ponieważ autor mówi w nim we własnym imieniu. Znajomość jego książek pomaga jednak zrozumieć, dlaczego powraca do scenariuszy upadku i podporządkowania. Obrona pisarza wymaga uważnego czytania zarówno literatury, jak i zakwestionowanych słów, z zachowaniem różnicy między tymi formami wypowiedzi.

Pod pesymizmem pozostaje współczucie

Wydawca eseju „En présence de Schopenhauer” przytacza wyznanie Houellebecqa o wyjątkowo silnym wpływie niemieckiego filozofa na jego myślenie. Książka, opublikowana w 2017 roku, pozwala osadzić jego pesymizm w historii idei i zobaczyć w nim coś więcej niż publicystyczną pozę. Powracają tam więc cierpienie, rozczarowanie oraz podejrzliwość wobec obietnic, które człowiek składa samemu sobie. Społeczne diagnozy pisarza wyrastają także z pytań o ludzką kondycję, niezależnych od bieżącej polityki.

Istnieje przy tym ważny nurt interpretacji, który pod powierzchnią cynizmu odnajduje przywiązanie do ludzi i potrzebę ich ocalenia przed samotnością. Agathe Novak-Lechevalier nadała swojemu studium tytuł „Houellebecq, l’art de la consolation”, wskazując na pocieszenie, jakie może przynosić ta pozornie bezlitosna literatura. W przedstawieniu własnej książki podkreśla znaczenie empatii, śmiechu i poezji jako odpowiedzi na zanikanie relacji. To cenna wskazówka dla czytelnika, który chciałby wyjść poza medialną etykietę autora skandali.

Rozwijając tę interpretację, można powiedzieć, że nazwanie wspólnego nieszczęścia przynosi pewną ulgę. Czytelnik odnajdujący w książce własną samotność odkrywa przynajmniej, że jego doświadczenie zostało dostrzeżone i opisane. Literatura tworzy w ten sposób szczególną więź między obcymi ludźmi, którzy nie muszą spotkać się osobiście. Houellebecq przypominał o wyjątkowej roli tej sztuki także w opublikowanym w „Wszystko co Najważniejsze” tekście „Literatura jest najważniejsza”, przypisując jej zdolność poprawiania ludzkiego dobrostanu w sposób niedostępny innym dziedzinom twórczości.

Ten wymiar jego pisarstwa odsłaniają również wiersze udostępnione czytelnikom „Wszystko co Najważniejsze” pod tytułem „Irytująca jest konstatacja, że wciąż potrafię mieć nadzieję”. Zmęczenie, cielesność i poczucie schyłku sąsiadują w nich z upartym trwaniem oczekiwania, którego podmiot nie umie całkowicie porzucić. Warto pamiętać o tej wrażliwości, kiedy publiczna dyskusja sprowadza twórcę do kilku najbardziej brutalnych zdań. Jego pesymizm pozostawia miejsce dla potrzeby bliskości, nawet jeśli sam pisarz nie potrafi obiecać jej spełnienia.

Godność człowieka, który przestał być użyteczny

Szczególnie wyraźnie widać tę wrażliwość w sprzeciwie Houellebecqa wobec eutanazji. W tekście „Cywilizacja, która legalizuje eutanazję, traci wszelkie prawo do szacunku”, opublikowanym po polsku na łamach „Wszystko co Najważniejsze”, kwestionował on utożsamianie godności z fizyczną sprawnością i dobrym stanem zdrowia. Zwracał uwagę na pragnienie pozostawania potrzebnym i kochanym oraz na dramat człowieka, który pod deklaracją chęci odejścia może skrywać oczekiwanie, że ktoś poprosi go, by został. W tej argumentacji ujawnia się obrona zależnego od innych, słabnącego życia.

To szczególnie znaczący głos w ustach autora kojarzonego z rozpaczą. Houellebecq dostrzega niebezpieczeństwo w sytuacji, w której ludzką wartość uzależnia się od zdolności do samodzielnego działania, atrakcyjności i udziału w społecznym obiegu korzyści. Jego sprzeciw można odczytać jako odmowę podporządkowania całej egzystencji kryteriom przydatności. Pisarz pesymista domaga się wówczas, aby człowiek zachował swoje miejsce wśród innych także wtedy, gdy nie ma już czym im zaimponować.

Jan Śliwa rozwijał ten trop w omówieniu „Unicestwienia”, opublikowanym w „Wszystko co Najważniejsze”. Zwracał uwagę na chorobę ojca głównego bohatera, znaczenie opieki i więzi rodzinnych oraz na bezosobowy wymiar systemu podporządkowanego ekonomii. Powieść tak znakomitego autora pyta, jak podkreśla Jan Śliwa w swoim omówieniu, czy człowiek stary i zależny pozostaje dla otoczenia kimś, przy kim warto trwać. Wielkie sprawy cywilizacji zbiegają się tu z bardzo konkretną próbą obecności przy drugim człowieku.

Naszym zdaniem ta część dorobku Houellebecqa ma zasadnicze znaczenie dla jego sylwetki. Pokazuje autora, którego niepokój obejmuje zarówno przyszłość Francji, jak i los pojedynczego pacjenta, partnera czy ojca. Pozwala też zrozumieć – i to naszym zdaniem jest bardzo ważne – dlaczego jego książki mogą poruszać czytelników o różnych poglądach politycznych. Utrata bliskiej osoby i lęk przed własną niepotrzebnością są doświadczeniami, których żadne środowisko ideowe, polityczne czy partyjne nie ma przecież na wyłączność.

To głos humanisty, pisarza, filozofa, a nie partyjnego czy politycznego aktywisty!

Religia i pytanie o wspólnotę

Równie złożony jest stosunek Michela Houellebecqa do religii. W opublikowanym przez „Wszystko co Najważniejsze” „Dialogu o upadku i nadziei”, prowadzonym z Geoffroyem Lejeune’em, pisarz rozważał cywilizacyjne znaczenie katolicyzmu. Opowiadał także o własnym doświadczeniu spotkań wspólnoty zielonoświątkowej i dostrzeżonej tam serdeczności. Interesowała go zdolność religii do wydobywania człowieka z osamotnienia oraz organizowania życia zbiorowego.

Jest w tych rozważaniach pytanie szczególnie ważne dla zsekularyzowanej Europy: skąd bierze się zobowiązanie wobec obcych ludzi, którego nie trzeba za każdym razem uzasadniać rachunkiem interesów? Instytucje mogą ustanawiać procedury, a rynek koordynować wymianę, lecz pozostaje potrzeba sensu i przynależności. Houellebecq bada konsekwencje zanikania jej dawnych źródeł. Można rzecz jasna spierać się z jego ocenami, a zarazem uznać wagę pytania o to, co podtrzymuje społeczeństwo w chwilach próby.

Podobne zainteresowanie podstawami wspólnoty widać w jego krytyce integracji europejskiej. W tekście „Unia Europejska nie została wymyślona po to, żeby być demokracją”, udostępnionym w „Wszystko co Najważniejsze”, podważał istnienie wspólnego europejskiego narodu, języka i interesów. Pytanie, czy mógł to robić, mógł stawiać „niewygodne pytania”, mógł inspirować do dyskusji i poszukiwań, czy też lepiej – jak chcą jego oponenci – powinien zamilknąć?

Rozmowa, która przyniosła zmianę

Historia sporu o wywiad z 2022 roku zawiera wydarzenie, którego nie powinien przesłonić dzisiejszy nagłówek sądowy. Wielki Meczet w Paryżu opublikował 6 stycznia 2023 roku komunikat o spotkaniu swojego rektora, Chems-Eddine’a Hafiza, z Houellebecqiem poprzedniego dnia. Dokument opisuje rozmowę o gniewie i poczuciu krzywdy francuskich muzułmanów wywołanym fragmentami wywiadu. Według komunikatu pisarz wyraził żal, uznał niejednoznaczność części sformułowań i przygotował zmiany wyjaśniające jego myśl.

Po zapoznaniu się z poprawkami i wyrażonym żalem Wielki Meczet zdecydował, że na tym etapie odstąpi od kroków sądowych. To ustalenie pochodzi z oficjalnej wypowiedzi na stronie instytucji, która wcześniej protestowała przeciwko słowom autora. Nie zakończyło to jednak działań innych organizacji, w tym Unii Meczetów Francji i MRAP, których skargi wskazuje dzisiejsza relacja „Le Figaro”.

W maju 2023 roku Houellebecq przyznawał w wywiadzie dla „Le Figaro”, że powinien był uważniej przeczytać przed drukiem zapis rozmowy z Onfrayem. Wyjaśniał, że za zasadniczy problem uważa przestępczość, i odwoływał się do relacji Emmanuela Carrère’a z procesu dotyczącego zamachów z listopada 2015 roku. Wskazywał na związek przemocy dżihadystycznej z wcześniejszą przestępczością jej sprawców. Te wyjaśnienia powinny naszym zdaniem być brane pod uwagę przy opisywaniu stanowiska pisarza.

Dlaczego redakcja „Wszystko co Najważniejsze” będzie bronić prawa do ponurych diagnoz

Obrona Michela Houellebecqa wymaga jasnego rozróżnienia między krytyką przekonań religijnych, oceną zjawisk społecznych a nawoływaniem do działań przeciwko ludziom. Wierzący korzystają z ochrony swoich praw, a religie i idee pozostają przedmiotem publicznego sporu. Francuskie orzecznictwo w sprawach o nawoływanie bada sens i wymowę wypowiedzi; zachęta może być także dorozumiana. Argument adwokatów o jej braku trzeba więc rozumieć jako stanowisko odnoszące się do konkretnych słów Houellebecqa, które dopiero podlega ocenie w tej sprawie.

Ważnym punktem odniesienia pozostaje orzeczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Handyside przeciwko Zjednoczonemu Królestwu. W 1976 roku Trybunał wyjaśnił, że wolność wypowiedzi obejmuje również idee obrażające, szokujące i budzące niepokój, a dopuszczalne ograniczenia muszą pozostawać proporcjonalne do uzasadnionego celu. Standard ten funkcjonuje wraz z obowiązkami i ograniczeniami wynikającymi z art. 10 konwencji. Samo oburzenie wywołane wypowiedzią nie wystarcza jednak, aby rozstrzygnąć o konieczności jej ukarania.

W przypadku ostrzeżeń przed przemocą szczególnego znaczenia nabiera zdolność odczytania intencji i wymowy całej wypowiedzi. Człowiek opisujący ryzyko wojny domowej może chcieć skłonić innych do potraktowania zagrożenia poważnie. Należy zatem uważnie zbadać, czy wskazuje na możliwy skutek istniejących napięć, czy zachęca odbiorców do wytworzenia tego skutku. Naszym zdaniem swoboda prowadzenia debaty o bezpieczeństwie zależy w znacznej mierze od zachowania tej różnicy.

Istnieje też zdaniem naszej redakcji koszt, który społeczeństwo może ponosić przed zakończeniem jakiegokolwiek procesu. Perspektywa wieloletniego postępowania i kary może skłaniać innych autorów do omijania tematów trudnych, nawet jeśli są przekonani o legalności swoich wypowiedzi. W takich warunkach debata stopniowo traci zdolność rozpoznawania problemów, których nazwanie wiąże się z ryzykiem. To argument za szczególną powściągliwością w stosowaniu prawa karnego wobec sporów intelektualnych, przy zachowaniu ochrony ludzi przed rzeczywistym nawoływaniem do nienawiści i przemocy.

.Michela Houellebecqa warto bronić właśnie jako autora, który podejmuje ryzyko wypowiedzenia niepokojącej myśli. Jego znaczenie nie polega na posiadaniu gotowej recepty dla Francji, lecz na uporczywym przywracaniu debacie doświadczeń, które łatwo z niej wypadają: samotności, upokorzenia, przemijania i utraty wspólnego sensu. Obrona tej swobody pozostaje zgodna z prawem czytelników do ostrej krytyki i z odpowiedzialnością autora za własne słowa. Pozwala jednak zachować przestrzeń, w której spór może przynieść zrozumienie zamiast samego żądania sankcji.

We Francji Houellebecqa i w jego książkach powraca pytanie o cywilizację, która potrafi coraz więcej, a coraz słabiej umie odpowiedzieć, po co człowiek miałby w niej żyć. Warto czytać go z uwagą właśnie dlatego, że potrafi podważyć nasze zadowolenie z udzielonych odpowiedzi. W sprawie pisarza należy domagać się rzetelności, poszanowania domniemania niewinności i pełnego uwzględnienia wolności wypowiedzi. Jego prawo do niepokojenia współczesnych jest bowiem niczym więcej, jak częścią wolności, z której korzystamy wszyscy. Partout en Europe, we Francji, w Polsce.

Arkadiusz Jordan
Paryż