Dlaczego Ukraina może nie wejść do Unii Europejskiej

Nadanie ukraińskiej jednostce specjalnej imienia „Bohaterów UPA” przez Wołodymyra Zełeńskiego wywołało w Polsce reakcję znacznie wykraczającą poza spór historyczny. W tle znajdują się nie tylko nierozliczone zbrodnie wołyńskie, ale także fundamentalne pytania o godność Polski, konkurencyjność polskiego rolnictwa, rozszerzenie Unii Europejskiej oraz znaczenie polskiego weta w procesie akcesji Ukrainy do UE – pisze Maciej ŚWIRSKI

Dlaczego Ukraińcy strzelili sobie w stopę?

Pytanie jest uprawnione, ponieważ państwo ubiegające się o członkostwo w Unii, świadome, że Polska może go tam nie wpuścić, samo, w chwili najmniej po temu odpowiedniej, dostarcza Polsce powodu do weta. Nadanie ukraińskiej jednostce specjalnej imienia „Bohaterów UPA” to akt wewnętrzny, świadomy, podjęty osobiście przez prezydenta. Kijów mówi nim, na czym buduje swoją tożsamość, a mówi to w chwili, gdy o jego losie w Europie współdecyduje Warszawa.

Zachowanie to wygląda na samobójcze dopóty, dopóki zakładamy, że Ukraina liczy się z polskim wetem. Wszystko wskazuje, że się z nim nie liczy. Żeby pozwolić sobie na taki gest wobec państwa, które trzyma klucz do unijnych drzwi, trzeba wpierw uznać, że tego klucza w polskiej ręce nie ma, albo że zostanie z niej wyjęty, zanim przyjdzie go użyć.

Wejście Ukrainy do Unii Europejskiej jest dla Polski szkodliwe, a źródłem tej szkody nie jest żaden rachunek historyczny, w którym mieściłaby się pamięć Wołynia i zbrodni UPA, lecz twardy, policzalny interes gospodarczy, który obowiązywałby tak samo, gdyby między Polską a Ukrainą nigdy nie padło ani jedno gorzkie słowo.

Ukraińskie rolnictwo a przyszłość polskiej wsi

Wielkości, o których tu mowa, łatwiej pojąć przez porównanie. Ukraina ma około 41 milionów hektarów użytków rolnych, podczas gdy Polska realnie uprawia niespełna 15 milionów^[1]. Same grunty orne Ukrainy, 32,7 miliona hektarów, dorównują 1/5 tego, czym dysponuje wspólnie cała Unia, a położone obok siebie zrównałyby się z połączonymi areałami użytków Francji i Hiszpanii^[2]. To jeszcze nie wszystko, ponieważ blisko połowa ukraińskiej ziemi to czarnoziemy, gleby tak żyzne, że plon dają przy nakładach, jakich polski rolnik na swoich glebach czwartej i trzeciej klasy nawet sobie nie wyobraża^[3]. Rolnictwo ważyło w gospodarce Ukrainy przed wojną blisko 11 procent produktu krajowego, w Unii waży ledwie 1,4^[4]. Różnicy tej skali nie da się wyrównać dopłatą ani okresem przejściowym. Są to dwa odrębne porządki, z których jeden, wpuszczony do wspólnego rynku bez osłon, po prostu zdominuje drugi.

Mówią to ludzie, którzy ukraińską ziemię znają z bliska. Jan Krzysztof Ardanowski, były minister rolnictwa, człowiek, który spędził na ukraińskich polach kilka lat zawodowego życia, powtarza z uporem, że żadne europejskie rolnictwo, choćby nie wiedzieć jak hojnie dotowane, nie wytrzyma konkurencji z ukraińskim. Brzmi to jak przesada dopóty, dopóki nie zestawi się dwóch rzeczy, jakości tamtejszej gleby i kosztu, po jakim ta gleba rodzi. Ukraińskie rolnictwo zużywa znacznie mniej nawozów i środków ochrony niż unijne, bo na czarnoziemie nie musi ich sypać tyle, ile my sypiemy na nasze piaski^[5]. Tańszy hektar, tańsza praca, większy areał, lepsza ziemia. Wpuszczenie takiego producenta do wspólnoty, w której polski gospodarz konkuruje ceną, oznacza dla wielu gospodarstw utratę konkurencyjności, odroczoną jedynie o tyle, na ile starczy okresów przejściowych i osłonowych obietnic.

Drugie ostrze tej samej sprawy tkwi we Wspólnej Polityce Rolnej, czyli w samym sercu unijnego budżetu. Dopłaty rozdziela się z puli, która nie rośnie w tempie, w jakim mogłaby ją wyczerpać nowa, ogromna powierzchnia uprawna^[6]. Przyjęcie Ukrainy stawia Unię przed wyborem, którego obejść niepodobna. Jeśli pula zostaje ta sama, każdy dotychczasowy beneficjent, polski rolnik na czele, dostaje mniej, bo do stołu siada ktoś, czyje grunty same w sobie przewyższają 1/5 całej wspólnoty. Jeśli pula rośnie, dokładają do niej przede wszystkim płatnicy netto, ci, którzy wpłacają do wspólnego budżetu więcej, niż z niego biorą, a składkę nalicza się od dochodu narodowego, więc rośnie ona także Polsce, w miarę jak Polska bogacieje. Polska zostaje wtedy uderzona z dwóch stron naraz. Jako kraj, który z dopłat dotąd korzystał, traci, bo nowy areał rozcieńcza pulę, z której te dopłaty płyną; jako rosnący płatnik składki dokłada do utrzymania konkurenta, który jej własne rolnictwo wypiera z rynku. Każde z tych rozwiązań uderza w polską wieś, a trzeciego wyjścia, które pozwoliłoby uderzenie ominąć, tu nie ma. Można jedynie wybrać, którędy ono przejdzie. Gdyby zaś ktoś chciał zbić ten rachunek okresami przejściowymi, kontyngentami i derogacjami, niech zauważy, że każda taka osłona dowodzi tezy, której miała zaprzeczyć. Skoro Ukrainy nie da się wpuścić na wspólny rynek na zwykłych zasadach, bez sztucznych barier rozłożonych na lata, to znaczy, że jej rolnictwo rozsadza istniejący model, a osłony jedynie odwlekają moment, w którym to się okaże.

Stąd wniosek, od którego nie ma ucieczki i który trzeba wypowiedzieć bez owijania. Polska ma w sprawie ukraińskiej akcesji interes przeciwny, twardy, policzalny w hektarach i złotówkach, istniejący niezależnie od pamięci o Wołyniu. Gdyby UPA nigdy nie powstała, gdyby między Warszawą a Kijowem panowała sama tylko serdeczność, rachunek ekonomiczny pozostałby ten sam, a polska wieś tak samo nie zniosłaby otwarcia rynku na czterdzieści milionów hektarów czarnoziemu. Wołyń niczego w tym rachunku nie zmienia. Dokłada do niego co innego, o czym dalej.

.Do rachunku, który sam w sobie domyka sprawę, dochodzi jednak coś, co czyni ukraiński gest dla Kijowa wręcz niepojętym. Gdyby bowiem Ukraina chciała wejść do Unii wbrew polskiemu interesowi rolnemu, miałaby przed sobą drogę najprostszą, milczeć i nie dotykać rany, której Polska nie zabliźniła i nie zabliźni. Tymczasem Kijów robi dokładnie to, czego robić nie powinien, i robi to ręką własnego prezydenta. Nadaje jednostce sił specjalnych imię formacji, która wymordowała sto tysięcy polskich kobiet, mężczyzn i dzieci, a czyni to w chwili, gdy o jego losie w Europie rozstrzyga się w Warszawie.

Trzeba przy tym powiedzieć rzecz, którą w gniewie łatwo przeoczyć. Ostatnie miesiące przyniosły w sprawie wołyńskiej rzeczywisty ruch. Po zniesieniu w listopadzie 2024 roku ukraińskiego moratorium ruszyły ekshumacje, których przez siedem lat nie było. Wiosną 2025 odkopano ofiary w Puźnikach, jesienią pochowano w Mościskach żołnierzy spod Lwowa, pod koniec grudnia 2025 przyszła zgoda na Ostrówki i Wolę Ostrowiecką, w lutym 2026 ostateczne pozwolenie na Hutę Pieniacką, zapowiedziano prace w Ugłach. Zełenski deklarował przyspieszenie, ukraiński minister zapewniał, że przeszkód nie będzie. Polska wreszcie mogła godnie pochować swoich pomordowanych, po osiemdziesięciu latach bez grobu i bez krzyża.

Właśnie na tym tle nadanie jednostce imienia „Bohaterów UPA” odsłania całą swoją wymowę. Nie mamy tu bowiem do czynienia z państwem, które ofiary chowa, a o sprawcach milczy, co dałoby się jeszcze wytłumaczyć ostrożnością wobec własnej historii. Mamy państwo, które jedną ręką pozwala kopać groby ofiar, a drugą stawia pomnik sprawcom, czyniąc bohaterów z tych, którzy mordowali bezbronnych. To nie jest niekonsekwencja ani potknięcie protokołu. To wyznanie, na czym Ukraina buduje swoją tożsamość zbrojną, wyznanie tym dobitniejsze, że pada w momencie, gdy Polska wyciąga z wołyńskiej ziemi kości pomordowanych przez tych właśnie patronów.

Czy Polska naprawdę może zawetować akcesję Ukrainy do UE

Stąd bierze się uzasadnienie polskiego sprzeciwu wobec ukraińskiej akcesji, którego nie sposób zbić ani wykpić. Państwo – kandydat, które ubiega się o przyjęcie do wspólnoty prawnej i politycznej deklarującej przywiązanie do praw człowieka, do pojednania i do europejskiej kultury pamięci, nie może równocześnie czcić formacji winnej ludobójstwa na obywatelach państwa członkowskiego i wzbraniać się przed nazwaniem tej zbrodni po imieniu. To nie pretekst dobrany pod gospodarczy interes, ale fakt, który Ukraina sama stwarza i sama podtrzymuje. Im głośniej Kijów mówi o „Bohaterach UPA”, tym pewniejszy staje się polski grunt pod wetem. A że grunt ten pokrywa się co do joty z interesem polskiej wsi, to już nie polska intryga, lecz zbieżność, którą Ukraina dała Polsce w ręce sama, w momencie najmniej dla siebie odpowiednim.

Wróćmy więc do pytania, które całą rzecz otwiera. Skoro polskie weto jest realne, a ukraiński gest tak dla Kijowa niekorzystny, czemu Ukraina go wykonała? Państwo, które kalkuluje, nie obraża tego, kto trzyma klucz do drzwi, przez które chce przejść. A jednak Ukraina obraziła, i to ręką prezydenta, w sprawie najczulszej z możliwych. Wyjaśnienie, które tłumaczy to lepiej niż urażona duma czy przypadek, nie wymaga zakładania żadnej tajnej obietnicy złożonej Kijowowi za zamkniętymi drzwiami. Wystarczy spojrzeć, jak Ukraina się zachowała. Postąpiła tak, jakby polskie weto było dla niej kłopotem czysto technicznym, formalnością, którą i bez polskiej zgody da się obejść, bo ktoś tę zgodę za Polskę dostarczy.

Tym kimś mogą być w Europie tylko Niemcy, bo jedynie one mają dość siły, by polskie weto naprawdę uczynić formalnością. Rachuba, którą Kijów przyjął, podsunięto mu ją czy ułożył ją sobie sam, biegnie prosto. Rządzący dziś w Warszawie gabinet jest wobec Berlina na tyle uległy, że w sprawie dla Niemiec ważnej nie postawi twardego oporu. A wejście Ukrainy do Unii jest dla Niemiec ważne, bo otwiera im rynek, zasoby i pozycję, której same z siebie by nie zdobyły. Stąd wniosek, który Ukraina najwyraźniej przyjęła za swój.

Polskie weto to przeszkoda pozorna, którą Berlin usunie, naciskając na rząd niezdolny się naciskowi przeciwstawić. Nie trzeba dowodzić, że taka obietnica gdzieś padła. Wystarczy, że Kijów postąpił dokładnie tak, jak postąpiłby ktoś, kto w nią wierzy, i że nie kalkulował przeciw Polsce suwerennej, lecz przeciw Polsce widzianej jako niemiecki protektorat, w którym podpis pod akcesją złoży się tam, gdzie każą, a nie tam, gdzie podpowiada polski interes.

Niemcy, Ukraina i pytanie o podmiotowość Polski

I tu sprawa, która zaczęła się od orderu i hektarów, dotyka sprawy najgłębszej, czyli pytania, czy Polska jest jeszcze podmiotem własnej polityki. Jeśli bowiem ukraińska rachuba jest trafna, to akcesja Ukrainy nie zabija polskiego rolnictwa wbrew Polsce przez przypadek geopolityczny. Zabija je na rozkaz wydany w Berlinie i wykonany w Warszawie, ponad głowami Polaków i wbrew ich policzalnemu interesowi. Polska wieś ginie wówczas nie z woli polskiego wyborcy czy polskiego parlamentu, ale dlatego, że tak postanowił ktoś, dla kogo polski rolnik jest kosztem wartym poniesienia dla cudzej korzyści. To już nie spór gospodarczy. To pytanie, czy o sprawach egzystencjalnych dla narodu rozstrzyga się jeszcze w stolicy tego narodu.

Upokorzenie ma przy tym ostrze podwójne, a dopiero to drugie tnie do kości. Niemcy, które miałyby kazać Polsce wpuścić Ukrainę do UE bez rozliczenia Wołynia, same odmawiają Polsce rozliczenia własnej zbrodni. Stanowisko Berlina w sprawie reparacji jest niezmienne i znane: kwestia jest zamknięta prawnie i politycznie, a deklaracja narzucona zniewolonej Polsce w 1953 roku ma tę odmowę usprawiedliwiać. Gdy zaś Berlin zaproponował 200 milionów euro dla kilkudziesięciu tysięcy ostatnich żyjących ofiar okupacji, Warszawa uznała kwotę za symboliczną i ją odrzuciła, choć trudno tu mówić o czystym geście dumy, skoro niemiecka prasa odczytała odmowę jako kalkulację rządu obawiającego się zarzutu, że za grosze sprzedaje sprawę reparacji, a rok później ten sam rząd deklarował już gotowość wypłaty zadośćuczynień ofiarom z polskiego budżetu, gdyby Niemcy dalej zwlekały.

Wyłania się z tego układ, którego na chłodno znieść niepodobna. Ta sama ręka, która zamyka polską sprawę reparacyjną jako rozliczoną raz na zawsze, otwierałaby polskie granice dla czcicieli banderyzmu. Berlin każe Polsce darować Ukrainie ludobójstwo, którego Kijów nie chce nazwać, sam nie naprawiwszy ludobójstwa, które popełnił na Polakach. Cudze zbrodnie wobec Polski mają być wybaczane na rozkaz, polskie krzywdy mają pozostać nierozliczone. Trudno o czystszy obraz tego, czym jest dla Polski miejsce wyznaczone jej w tym układzie.

Zostaje jeszcze zarzut, który padnie natychmiast i którego brzmienie z góry da się przewidzieć. Usłyszymy, że „Polska gra trupami”, że „na grobach Wołynia buduje gospodarczy egoizm”, że „pod płaszczem pamięci ukrywa zwykły protekcjonizm rolny”. Zarzut ten zabrzmi tym głośniej w mediach przychylnych Kijowowi i Berlinowi, a odpiera się go jednym zdaniem. To nie Polska wyciągnęła UPA na stół, lecz Ukraina, nadając tej formacji rangę patrona swojego wojska. Polska jedynie odczytała znaczenie gestu i wyciągnęła z niego konsekwencje.

.Odpowiedź jest prostsza, niż się zarzucającym wydaje. Polska niczego nie ukrywa, bo nie ma czego. Ma interes gospodarczy, twardy i policzalny, ma rację moralną, równie twardą, a to, że obie wskazują ten sam kierunek, nie jest cynizmem, ale zbiegiem, którego Polska nie wymyśliła. Najmocniejsza pozycja to ta, w której mówi się jedno i drugie wprost, bez chowania ekonomii za historią ani historii za ekonomią. Owszem, nie chcemy ukraińskich produktów rolnych na wspólnym rynku, bo to zniszczy polską wieś, i owszem, nie wpuścimy do wspólnoty państwa czczącego morderców naszych dziadów. Zdania te wcale się ze sobą nie kłócą. Kto domaga się, by Polska wybrała tylko jedno z nich, ten chce ją rozbroić, bo wie, że samotny argument łatwiej obalić niż dwa zrośnięte. Mówiąc o samej gospodarce, Polacy wyglądają na egoistów, obstając przy samym Wołyniu, narażają się na zarzut rozdrapywania ran dla doraźnej korzyści. Dopiero oba argumenty razem czynią argumentację nie do ruszenia.

Co do rewizjonizmu, oskarżenie odbija się od faktów jak od muru. Nie Polska wywołała tę sprawę, nie polski prezydent nadał jednostce imię formacji winnej rzezi i nie z Warszawy wyszła wojna na symbole. Order odebrano dopiero wtedy, gdy Kijów uczynił z UPA patrona swojego wojska, i odebrano go w odpowiedzi, nie w zaczepce. To Ukraina wyciąga przeszłość na wierzch w najgorszym dla siebie momencie. Polska jedynie odczytuje znaczenie tego gestu i wyciąga zeń wniosek. Rewizjonizm to przepisywanie historii pod bieżącą potrzebę, tymczasem dziejów UPA nie przepisuje Polska, lecz Ukraina, czyniąc katów bohaterami. Polska trzyma się faktu, a fakt nie jest rewizją.

Jakie skutki dla Europy miałoby polskie weto

I tu właśnie ujawnia się prawdziwa waga polskiego weta, o którym tak łatwo mówić, jakby było gestem albo groźbą. Nie jest ono ani jednym, ani drugim. Rozszerzenie Unii wymaga jednomyślności wszystkich, a każdy traktat akcesyjny musi przejść przez parlamenty państw członkowskich. Polskie weto nie jest więc wykrzyknikiem rzuconym w Brukseli, ale zaworem, bez którego otwarcia Ukraina do Unii nie wejdzie. Polska nie musi go nawet użyć, by zmienić rachunek wszystkich grających. Wystarczy, że groźba jest wiarygodna, a żeby była wiarygodna, musi opierać się na uzasadnieniu, którego nikt nie zdoła publicznie wyśmiać. I właśnie takie uzasadnienie Ukraina Polsce wręczyła, sądząc zapewne, że wręcza je w próżnię, że po drugiej stronie nie ma już nikogo, kto miałby dość woli, by zawór przykręcić.

Wszystko to składa się w odpowiedź na pytanie postawione na początku. Ukraińcy strzelili sobie w stopę, bo zaufali cudzej rachubie, w której polskiego weta już nie ma. Mogli rozegrać akcesję jak każdy roztropny sąsiad, który wie, że sąsiada lepiej nie urażać, dopóki ten trzyma klucz do drzwi. Nic prostszego niż odłożyć kult UPA na czas po wejściu, schować Banderę do szuflady na te kilka lat, w których Polska może powiedzieć „nie”. Wybrali odwrotnie, w chwili, gdy w Brukseli otwierano dla nich pierwszy klaster negocjacyjny, a polskie weto z formalności stawało się rzeczą najzupełniej realną. Postąpili tak dlatego, że uznali polski sprzeciw za szmer bez znaczenia, dźwięk, który Berlin wyciszy, zanim zdąży się przerodzić w weto. I cała ta rachuba zależy wyłącznie od jednego, od tego, czy Polska rzeczywiście wyzbyła się podmiotowości. Jeśli się nie wyzbyła, jeśli zachowa się jak państwo, a nie jak protektorat, to Kijów własną ręką dał Polsce wszystko, czego ta potrzebowała, by drzwi przed nim zamknąć, uzasadnienie moralne nie do podważenia, a przy okazji dowód, jak nisko ocenił polską suwerenność.

.W tym tkwi rzecz najgłębsza, daleko wykraczająca poza spór o order. Pytanie brzmi, czy o polskim interesie rozstrzygają jeszcze Polacy. Ukraiński gest jest probierzem, choć Kijów zapewne nie zamierzał go nim czynić. Sprawdza, czy polskie weto to realna broń w polskiej ręce, czy tylko rekwizyt, który Berlin odbierze, gdy przyjdzie co do czego. Odpowiedź nie zależy od Ukrainy. Zależy od Polski, od tego, czy stać ją na to, by w sprawie dotykającej jej rolnictwa, jej pamięci i jej godności powiedzieć „nie” wbrew naciskowi Niemiec. 

Gest Ukrainy i zachowanie Ukraińców wzmocniły w Polsce opcję suwerenistyczną, bo nastąpiła konfrontacja z rzeczywistością, która do tej pory była w Polsce wypierana. I, paradoksalnie, dzięki temu Niemcom nie uda się tak łatwo spowodować, żeby polski rząd i polska większość parlamentarna zrezygnowała z weta ratującego polskie rolnictwo.

A jeśli Polskę na to stać, jeśli polskie „nie” okaże się prawdziwe, wówczas okaże się też, że Ukraina trafiła nie w polską stopę, lecz we własną. Dała bowiem Polsce argument, którego Polska sama by sobie nie wymyśliła przy dominujących do tej pory nastrojach. Ukraina zrobiła to akurat wtedy, gdy interes gospodarczy i racja moralna wskazywały Polsce ten kierunek. Czcząc morderców Polaków w przededniu starania o polską zgodę, Kijów polskiego sprzeciwu nie osłabił. Uczynił go czystym i wpływającym na kierunek przekonań Polaków co do przyszłości.

Maciej Świrski

^[1] Użytki rolne Ukrainy: 41,3 mln ha (2022), z czego 32,7 mln ha gruntów ornych. Źródło: State Statistics Service of Ukraine za European Parliamentary Research Service, Ukrainian agriculture (EPRS, 2024). Polska: ok. 14,8 mln ha użytków w uprawie wg GUS / Eurostat.

^[2] UE-27 dysponuje ok. 157 mln ha użytków rolnych; ukraińskie grunty orne (32,7 mln ha) stanowią ok. jednej piątej tej powierzchni. Dla porównania Francja ma 27,4 mln ha, a Hiszpania 23,9 mln ha użytków (2020). Źródło: EPRS (2024) na danych Eurostatu.

^[3] Według FarmEurope ok. 45% powierzchni Ukrainy to żyzne czarnoziemy; inne źródła (Kyiv School of Economics) podają, że czarnoziemy obejmują ok. 60% gleb użytkowanych rolniczo. Źródło: FarmEurope, EU / Ukraine: analysis of the main agricultural crop sectors (2024).

^[4] Udział rolnictwa w PKB Ukrainy wynosił 10,9% w 2021 r. (przed pełnoskalową wojną), wobec 1,4% w UE. Po 2022 r. udział spadł, do ok. 7,1% w 2024 r. Źródło: EPRS (2024); Bank Światowy / SSSU.

^[5] Niższe zużycie środków produkcji wynika z jakości gleb: ukraińscy producenci stosują do ok. 1,5 raza mniej nawozów niż unijni, przy niższych kosztach pracy i ziemi. Źródło: FarmEurope (2024).

^[6] Integracja rolnictwa Ukrainy uchodzi za jedno z głównych wyzwań rozszerzenia, zwłaszcza bez wcześniejszej reformy Wspólnej Polityki Rolnej; szacunki kosztów i skutków budżetowych przedstawiają m.in. analizy EPRS (2024) oraz CEPS/ICDS, The Impact of Ukraine’s Accession on the EU’s Economy (2024).