Kawalerowie najwyższego polskiego orderu nie powinni traktować Polski instrumentalnie ani wykonywać wobec nas wrogich gestów. O polityce odznaczeniowej Prezydenta RP
Agnieszka JĘDRZAK
Polityka odznaczeniowa Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej należy do najbardziej symbolicznych prerogatyw głowy państwa. Nadawanie orderów i odznaczeń nie jest wyłącznie elementem państwowego ceremoniału ani formalnym aktem administracyjnym. Każde wyróżnienie stanowi publiczny komunikat o tym, jakie postawy, wartości i dokonania państwo polskie uznaje za szczególnie ważne dla wspólnoty narodowej. Obok bohaterów walk o niepodległość i działaczy opozycji demokratycznej coraz częściej honorowani są przedstawiciele świata nauki, nowych technologii, działalności społecznej czy ochrony zdrowia. Proces ten wspiera Biuro Odznaczeń i Nominacji Kancelarii Prezydenta RP, które nadzoruję jako Minister w Kancelarii Prezydenta RP – pisze Agnieszka JĘDRZAK
.Zgodnie z Konstytucją RP nadawanie orderów i odznaczeń jest wyłączną prerogatywą Prezydenta RP. Decyzje w tej sprawie nie wymagają kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów, co podkreśla wyjątkowy charakter tej kompetencji. Prezydent podejmuje decyzję samodzielnie, korzystając zarówno z inicjatywy własnej, jak i z wniosków kierowanych przez uprawnione organy państwowe. Proces ten wspiera wspomniane wcześniej Biuro Odznaczeń i Nominacji Kancelarii Prezydenta RP, które odpowiada za analizę kandydatur, prowadzenie procedur oraz przygotowanie uroczystości wręczenia orderów i odznaczeń.
Procedura nadawania odznaczeń ma charakter wieloetapowy i wymaga szczegółowej weryfikacji kandydatów. Analizowane są nie tylko formalne przesłanki nadania odznaczenia, lecz również całokształt działalności danej osoby, jej dotychczasowe osiągnięcia, a także zgodność przedstawionych informacji z dokumentacją archiwalną i rejestrami państwowymi. W przypadku najwyższych orderów ważną rolę odgrywają kapituły orderowe, które opiniują kandydatury i stoją na straży prestiżu najważniejszych wyróżnień państwowych.
Znaczenie polityki odznaczeniowej wykracza jednak daleko poza samą procedurę administracyjną. Każde nadanie orderu lub odznaczenia ma charakter symboliczny i staje się częścią szerszej narracji państwa o wartościach, które zasługują na szczególne uznanie. Dlatego też odznaczenia pełnią funkcję nie tylko honorową, ale również społeczną i wychowawczą. Uhonorowanie konkretnej osoby staje się jednocześnie formą promowania określonych postaw: odpowiedzialności obywatelskiej, służby publicznej, działalności charytatywnej, troski o pamięć historyczną czy pracy na rzecz kultury i edukacji. Szczególne znaczenie ma fakt, że wiele osób odznaczanych przez Prezydenta RP działało przez lata poza światłem reflektorów. Państwowe wyróżnienie staje się wówczas nie tylko nagrodą dla jednostki, lecz także symbolem uznania dla całych środowisk społecznych i zawodowych.
.Współczesna polityka odznaczeniowa w dużej mierze opiera się na budowaniu ciągłości pamięci historycznej. Szczególną rolę odgrywa honorowanie osób zasłużonych dla walki o niepodległość oraz zachowania narodowej tożsamości. Nadaniem Orderu Orła Białego opozycjoniście z okresu PRL Czesławowi Nowakowi Pan Prezydent zakomunikował Polakom, jak bardzo duch oporu wobec autorytarnej władzy przed laty przyczynił się do odzyskania przez nich wolności, a honorując w ten sam sposób Andrzeja Poczobuta, wysłał współobywatelom i społeczności międzynarodowej czytelną wiadomość, że ów opór jest potrzebny także w konfrontacji ze współczesnymi reżimami totalitarnymi.
Równie szczególne miejsce zajmują kombatanci oraz Powstańcy Warszawscy. Nadanie Krzyża Wielkiego Orderu Odrodzenia Polski Jerzemu Nowakowskiemu „Tomkowi”, żołnierzowi batalionu „Zośka”, było nie tylko formą uhonorowania konkretnej osoby, lecz także symbolem pamięci państwa o całym pokoleniu Polaków walczących o wolność ojczyzny. Takie decyzje mają ogromne znaczenie edukacyjne, szczególnie wobec młodszych pokoleń, dla których doświadczenie wojny i okupacji pozostaje coraz bardziej odległe.
Ważnym elementem polityki odznaczeniowej staje się budowanie polskiej strategii honorowania Polaków ratujących Żydów podczas II wojny światowej. Ten kierunek ma szczególne znaczenie historyczne, moralne oraz międzynarodowe. Państwo polskie przypomina w ten sposób, że na okupowanych ziemiach polskich za każdą formę pomocy osobom pochodzenia żydowskiego groziła kara śmierci. Mimo terroru niemieckiego tysiące obywateli polskich wykazywały się solidarnością i człowieczeństwem. Działania te mają służyć zarówno zachowaniu pamięci, jak i prowadzeniu polskiej dyplomacji historycznej.
Kontekst honorowania polskich Sprawiedliwych ma dziś szczególne znaczenie wobec prób upraszczania obrazu okupowanej Polski oraz relatywizowania odpowiedzialności sprawców niemieckiego terroru. Niedawnym tego przykładem była uroczystość w Chełmie, podczas której pośmiertnie uhonorowano Leona i Anielę Jastrząb Krzyżami Komandorskimi Orderu Odrodzenia Polski. Odznaczenie zostało wręczone przed przyznaniem Leonowi Jastrzębiowi tytułu Sprawiedliwego wśród Narodów Świata przez Instytut Yad Vashem. Państwo chce również doceniać osoby, które z różnych powodów nie zostały wyróżnione przez stronę izraelską, mimo że ryzykowały życiem w takim samym stopniu jak pozostali ratujący. Symbolicznym przykładem pozostają Stanisław i Karolina Kaszyńscy z Chełmna nad Nerem, zamordowani po próbie poinformowania świata o niemieckim ludobójstwie w obozie zagłady Kulmhof. Wyróżnianie osób budujących pozycję Polski poprzez naukę, innowacje oraz nowe technologie to kolejny wyraźny kierunek współczesnej polityki odznaczeniowej. Odznaczenia dla fizyka kwantowego prof. Artura Ekerta czy astronauty Sławosza Uznańskiego pokazują, że współczesne państwo chce promować nie tylko pamięć historyczną, lecz również nowoczesność, rozwój technologiczny i osiągnięcia naukowe. Tego rodzaju decyzje mają znaczenie strategiczne, ponieważ pokazują młodemu pokoleniu, że działalność naukowa i technologiczna może być równie ważną służbą dla państwa, jak działalność publiczna czy wojskowa.
Równolegle Prezydent RP konsekwentnie honoruje osoby zasłużone dla kultury narodowej. Wyróżnienie Agnieszki Duczmal czy Lecha Majewskiego pokazuje, że działalność artystyczna i twórcza postrzegana jest jako ważny element budowania polskiej tożsamości oraz obecności kulturowej Polski na świecie. Artyści, twórcy i ludzie kultury pełnią bowiem szczególną rolę w kształtowaniu wyobraźni społecznej i przekazywaniu narodowego dziedzictwa kolejnym pokoleniom.
Ważnym obszarem polityki odznaczeniowej pozostaje także działalność społeczna i humanitarna. Państwo honoruje strażaków, ratowników medycznych, honorowych krwiodawców, lekarzy, wolontariuszy i działaczy organizacji społecznych. Szczególny wymiar mają odznaczenia przyznawane pośmiertnie osobom, które oddały życie, niosąc pomoc innym, jak uczynił to druh Ochotniczej Straży Pożarnej z Sierakowic na Kaszubach Krystian Dułak. Wyróżnianie ich to sygnał, że współczesny patriotyzm oznacza również gotowość do służby drugiemu człowiekowi i odpowiedzialność za wspólnotę lokalną.
Coraz większą rolę odgrywa także honorowanie Polaków żyjących poza granicami kraju. Działacze organizacji polonijnych, nauczyciele polskich szkół, animatorzy kultury oraz osoby dbające o zachowanie języka polskiego i narodowej tradycji stają się naturalnymi ambasadorami Polski na świecie. Państwo poprzez odznaczenia wzmacnia ich więź z ojczyzną oraz podkreśla znaczenie Polonii dla budowania międzynarodowego wizerunku Polski. Ten kierunek polityki odznaczeniowej pozostaje mi szczególnie bliski, ponieważ poza nadzorem nad Biurem Odznaczeń i Nominacji koordynuję również prace Biura do Spraw Polonii w Kancelarii Prezydenta RP.
.Przykładem takiej działalności jest doktor Helena Pyz, wieloletnia misjonarka i lekarka pracująca w Indiach wśród osób chorych na trąd oraz społeczności wykluczonych społecznie. Jej działalność medyczna i humanitarna stała się symbolem bezinteresownej służby drugiemu człowiekowi, a zarazem świadectwem polskiej obecności i solidarności na świecie.
Podobny wymiar ma działalność Jima Mazurkiewicza, naukowca, przedsiębiorcy i działacza polonijnego od lat zaangażowanego w rozwój relacji polsko-amerykańskich. Poprzez działalność edukacyjną, społeczną i gospodarczą promuje on polską historię oraz wzmacnia obecność Polski w środowiskach akademickich i biznesowych Stanów Zjednoczonych. Tego rodzaju osoby pełnią rolę nieformalnych ambasadorów Polski, budując trwałe więzi między Polską a środowiskami polonijnymi na świecie.
W najbliższych latach można spodziewać się dalszego rozwijania tego kierunku polityki odznaczeniowej, zwłaszcza w kontekście działalności nowo powołanej Rady do Spraw Polonii przy Prezydencie RP. Szczególne znaczenie będzie miało honorowanie osób promujących polską kulturę, historię i naukę poza granicami kraju oraz działających na rzecz wzmacniania więzi między Polską a środowiskami polonijnymi.
Coraz częściej podkreśla się również potrzebę szerszego doceniania kobiet działających w nauce, kulturze, biznesie oraz organizacjach społecznych. Współczesna polityka odznaczeniowa ma w większym stopniu dostrzegać kobiety, które łączą aktywność zawodową z działalnością społeczną i osiągają sukcesy o znaczeniu krajowym oraz międzynarodowym. Polki są wykształcone i przedsiębiorcze, mogą pochwalić się osiągnięciami na skalę światową w takich dziedzinach jak nauka, najnowsze technologie, biznes czy kultura. Ponadto swoją wrażliwość społeczną coraz częściej przekuwają na realne działania, kierując fundacjami i innymi organizacjami pożytku społecznego. Wiele z nich godzi pracę zawodową z macierzyństwem. Oparte na wieloletniej pracy osiągnięcia choreografki Zofii Czechlewskiej w promowaniu polskiego folkloru wyróżniono Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. To samo odznaczenie otrzymała matka przełożona Klasztoru Mniszek Klarysek od Wieczystej Adoracji w Kłodzku s. Maria Rafaela za zasługi w działalności charytatywnej.
Nie można również pominąć znaczenia najbardziej powszechnych odznaczeń państwowych, takich jak Medale za Długoletnią Służbę czy Medale za Długoletnie Pożycie Małżeńskie. Blisko trzy czwarte spośród ponad 64 tys. wyróżnień nadanych przez Pana Prezydenta od chwili objęcia urzędu stanowią właśnie te odznaczenia, a kolejne kilkanaście procent stanowią Medale za Długoletnią Służbę. Udział nagradzanych za długoletnie pożycie w ogólnej liczbie wyróżnionych przez Pana Prezydenta wciąż rośnie, a kadencja Prezydenta Nawrockiego przypada dokładnie pół wieku po rekordowej pod względem liczby zawartych małżeństw pięciolatce 1975–1979. Choć tym medalom nie towarzyszy tak duży rozgłos medialny jak najwyższym orderom państwowym, przypominają one, że fundamentem silnego państwa jest codzienna odpowiedzialność, uczciwość i wytrwałość milionów obywateli.
Wartościowym zjawiskiem jest także przyznawanie odznaczeń państwowych osobom młodym. Tego rodzaju decyzje mają wyjątkowy wymiar symboliczny, ponieważ pokazują, że służba państwu, działalność społeczna czy wybitne osiągnięcia nie są zarezerwowane wyłącznie dla osób z wieloletnim dorobkiem zawodowym lub publicznym. Uhonorowanie młodych osób ma ogromną siłę inspiracyjną. Dla ich rówieśników staje się sygnałem, że warto angażować się w sprawy wspólnoty, rozwijać swoje talenty i podejmować działania wykraczające poza indywidualne korzyści.
Dobrym przykładem było nadanie Srebrnego Krzyża Zasługi Kornelii Wieczorek za „zasługi w dziedzinie wynalazczości, za aktywność naukową i społeczną”. W ten sposób docenione zostało nowatorstwo projektu „RHIZOBIOTIC – innowacyjny i ekologiczny nawóz kontrolujący stężenie etylenu w roślinach”. Jest to osiągnięcie godne podziwu, biorąc pod uwagę wiek i możliwości tej młodej kobiety, która wciąż jest uczennicą liceum. Jednocześnie odznaczenie Kornelii Wieczorek wzbudziło liczne kontrowersje i falę hejtu w mediach społecznościowych. Kancelaria Prezydenta RP wyraziła sprzeciw wobec tego rodzaju ataków, podkreślając w specjalnym oświadczeniu, że krytyka nie może przekraczać granic szacunku wobec młodej osoby angażującej się w działalność naukową. W obronie uczennicy stanęła również dyrekcja szkoły, publikując zestawienie jej osiągnięć naukowych, konkursowych i społecznych, które potwierdzały zasadność przyznanego wyróżnienia.
Odznaczenia państwowe niemal zawsze poddawane są szerokiej ocenie opinii publicznej, często bardzo emocjonalnej i w dużej mierze subiektywnej. Wynika to z samej natury tych wyróżnień. Ordery i medale państwowe nie są bowiem wyłącznie prywatnym aktem uznania wobec konkretnej osoby, lecz symbolem nadawanym w imieniu całej wspólnoty narodowej. Każda decyzja Prezydenta RP staje się więc przedmiotem społecznej interpretacji, dyskusji, a niekiedy także sporów dotyczących tego, jakie postawy i dokonania zasługują na szczególne uhonorowanie. To właśnie dlatego proces przyznawania odznaczeń wiąże się z dużą odpowiedzialnością symboliczną. Ocena jednego wyróżnienia może być dla części opinii publicznej oczywistym wyrazem sprawiedliwości i wdzięczności ze strony państwa, dla innych natomiast decyzją budzącą wątpliwości lub pytania o kryteria wyboru.
Istotnym, choć znacznie rzadziej omawianym elementem polityki odznaczeniowej Prezydenta RP jest możliwość pozbawienia orderów i odznaczeń państwowych. Instytucja ta służy ochronie prestiżu najwyższych wyróżnień Rzeczypospolitej i pozwala reagować, gdy osoba odznaczona dopuściła się zachowań czyniących ją niegodną dalszego posiadania orderu lub odznaczenia. Zgodnie z obowiązującymi przepisami może to nastąpić zarówno wtedy, gdy nadanie odznaczenia było wynikiem wprowadzenia w błąd organów państwowych, jak i wówczas, gdy już po jego otrzymaniu odznaczony dopuścił się działań godzących w wartości, które dane wyróżnienie symbolizuje. Ustawodawca pozostawił prezydentowi szeroki zakres oceny, ponieważ nie sposób stworzyć zamkniętego katalogu czynów prowadzących do utraty honorowego wyróżnienia. W praktyce mogą to być zarówno poważne przestępstwa skutkujące utratą zaufania publicznego, działania sprzeczne z interesem państwa, jak i postępowanie podważające autorytet osoby wcześniej uznanej za wzór określonych postaw obywatelskich, społecznych czy moralnych. Pozbawienie orderu lub odznaczenia ma więc charakter wyjątkowy i stanowi nie tylko formalną decyzję administracyjną, lecz także symboliczny wyraz dezaprobaty państwa wobec poczynań uznanych za niegodne najwyższych wyróżnień Rzeczypospolitej.
W ostatnim czasie szczególne zainteresowanie opinii publicznej wzbudziła zapowiedź Prezydenta RP Karola Nawrockiego dotycząca podjęcia, podczas posiedzenia Kapituły Orderu Orła Białego, dyskusji nad zasadnością pozostawienia najwyższego polskiego odznaczenia państwowego Prezydentowi Ukrainy Wołodymyrowi Zełenskiemu. Pan Prezydent zareagował w ten sposób na decyzję władz Ukrainy o nadaniu jednemu z pododdziałów wojsk specjalnych nazwy „Bohaterów UPA”, co wywołało szeroką dyskusję zarówno w Polsce, jak i na Ukrainie. Odwoływanie się do spuścizny UPA pozostaje dla wielu Polaków głęboko bolesne i budzi zdecydowany sprzeciw ze względu na odpowiedzialność tej formacji za zbrodnię ludobójstwa dokonaną na ludności polskiej. Gloryfikowanie organizacji mającej krew dziesiątek tysięcy obywateli II Rzeczypospolitej na rękach trudno pogodzić z ideą budowania relacji opartych na wzajemnym szacunku i prawdzie historycznej. Kawalerowie najwyższego polskiego orderu nie powinni traktować Polski instrumentalnie ani wykonywać wobec nas wrogich gestów. Za taki z pewnością należy uznać ostatnią decyzję Prezydenta Zełenskiego.
.Niezależnie od ostatecznych rozstrzygnięć sprawa pokazuje, że polityka odznaczeniowa nie ogranicza się wyłącznie do honorowania zasłużonych osób, lecz obejmuje również troskę o autorytet i znaczenie najwyższych wyróżnień państwowych w zmieniających się realiach politycznych, społecznych i historycznych.
