80 lat UNESCO. Polska i jej dziedzictwo na światowych listach

80 lat temu, 4 listopada 1946 roku wszedł w życie Akt Konstytucyjny Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury – UNESCO. Organizację tę powołano po II wojnie światowej, by krzewić ideę pokoju i współpracę w sferze kultury i nauki. Dziś należą do niej 194 państwa.

Polska jest jej członkiem od 1946 roku

UNESCO obchodzi w 2026 roku 80. rocznicę wejścia w życie Aktu Konstytucyjnego organizacji. Dokument zaczął obowiązywać 4 listopada 1946 roku. Rok wcześniej świętowano 80-lecie jego podpisania.

UNESCO powstała po II wojnie światowej jako wyspecjalizowana agenda ONZ, stawiając sobie za cel zapobieżenie kolejnej wojnie poprzez krzewienie „solidarności intelektualnej i moralnej”, pogłębianie współpracy między krajami w dziedzinie kultury, oświaty i nauki.

Promowanie dostępu do edukacji i ochrona dziedzictwa międzynarodowego to najbardziej znane sfery działalności UNESCO. Powszechnie znanym programem jest Lista Światowego Dziedzictwa. Wpisane na tę listę UNESCO obiekty wyróżnia „najwyższa powszechna wartość”. Tworzone są w jej ramach rejestry, opracowania i bazy danych o dziedzictwie zagrożonym i utraconym.

Na liście Światowego Dziedzictwa UNESCO znajduje się dziś 18 polskich obiektów. To m.in.: średniowieczne Stare Miasto w Toruniu, niemiecki nazistowski obóz zagłady Auschwitz-Birkenau, kopalnie soli w Wieliczce i Bochni, Puszcza Białowieska. Najnowszym obiektem jest – od lipca 2026 r. – modernistyczne centrum miejskie Gdyni.

Program Pamięć Świata

UNESCO prowadzi też program Pamięć Świata służący zachowaniu, ratowaniu i udostępnianiu dziedzictwa dokumentacyjnego. Na liście obiektów o światowym znaczeniu historycznym lub cywilizacyjnym prowadzonej w ramach tego programu jest dziś 19 polskich obiektów dziedzictwa dokumentacyjnego. To, m.in. rękopis „De revolutionibus” Mikołaja Kopernika, rękopisy Fryderyka Chopina, tablice Postulatów Gdańskich z sierpnia 1980 roku. To także archiwa, m.in.: Instytutu Literackiego w Paryżu, Biura Odbudowy Stolicy oraz getta warszawskiego (Archiwum Ringelbluma).

Do sposobów, w jakie UNESCO współpracuje z państwami członkowskim należą również sfery wykraczające poza ściśle rozumianą kulturę: promowanie bioróżnorodności, tworzenie odpowiedzi na sztuczną inteligencję (AI), zapewnianie dostępu do wiarygodnej informacji. Już w 2021 roku państwa członkowskie UNESCO przyjęły rekomendacje dotyczące etyki AI. Były to pierwsze globalne standardy w tej dziedzinie.

Ideały UNESCO starają się szerzyć jej ambasadorowie dobrej woli – znane osobistości, które wykorzystują do tego swój talent lub sławę. Siedziba UNESCO mieści się w Paryżu. Pierwszym dyrektorem generalnym organizacji był biolog i pisarz Julian Huxley. Obecnie jest nim Egipcjanin Khaled El-Enany (od listopada 2025 r.), i jest on pierwszą osobą z kraju arabskiego na czele organizacji. 

PAP/NZ