Anne CARSON po polsku. Dwie polskie nagrody przed Noblem

Anne Carson po polsku można czytać od lat, a jej związki z naszym krajem obejmują przekłady, dwie prestiżowe nagrody i spotkanie z polską publicznością w Warszawie. Zanim otrzymała literackiego Nobla, została uhonorowana Nagrodą im. Wisławy Szymborskiej wspólnie z Maciejem Topolskim oraz Międzynarodową Nagrodą Literacką im. Zbigniewa Herberta. Polscy czytelnicy mają do dyspozycji między innymi „Słodko-gorzki eros”, „Autobiografię czerwonego”, „Piękno męża” i „Dekreację”.

Polska doceniła Anne Carson przed Noblem

Literacki Nobel dla Anne Carson zwrócił uwagę na autorkę, której twórczość była już wcześniej tłumaczona i nagradzana w Polsce. W 2024 roku wyróżniono „Autobiografię czerwonego” w przekładzie Macieja Topolskiego, rok później poetka przyjechała do Warszawy, aby odebrać Nagrodę Herberta. Sam noblowski werdykt, jego uzasadnienie oraz sylwetkę laureatki przedstawiamy w materiale „Literacka Nagroda Nobla 2026”, natomiast polski rozdział jej literackiej obecności zaczął się znacznie wcześniej.

Nagroda im. Wisławy Szymborskiej za najlepsze tłumaczenie tomu poetyckiego na język polski trafiła w 2024 roku zarówno do Macieja Topolskiego, jak i do Anne Carson, autorki „Autobiografii czerwonego”. Książka ukazała się w Ossolineum w 2022 roku, a wyróżnienie obejmowało tomy przełożone na polski w latach 2022–2023. Każdemu z laureatów przyznano statuetkę i 50 tys. złotych, co podkreślało równoległe uznanie dla oryginalnego dzieła oraz pracy tłumacza. Carson nie przyjechała wówczas na galę, przesłała jednak nagranie z podziękowaniami i własną lekturą fragmentu książki.

Kolejny polski przystanek miał już charakter osobistego spotkania, ponieważ 11 czerwca 2025 roku Carson odebrała w warszawskim Pałacu Rzeczypospolitej Międzynarodową Nagrodę Literacką im. Zbigniewa Herberta. Wyróżnienie przyznawane od 2013 roku honoruje dokonania nawiązujące do wartości bliskich autorowi „Pana Cogito”, między innymi niezależności myślenia, godności człowieka i szacunku dla dziedzictwa kulturowego. Laureat otrzymuje statuetkę oraz 50 tys. dolarów, a o wyborze decyduje międzynarodowe jury. O tamtym rozstrzygnięciu pisaliśmy już w tekście „Anne Carson laureatką Nagrody Herberta 2025”.

Po ogłoszeniu Nobla Krystyna Dąbrowska ujawniła, że to właśnie ona zgłosiła Carson do Nagrody Herberta. „Mogę już ujawnić, że to ja zgłosiłam jej kandydaturę do Nagrody Herberta, więc tym bardziej się cieszę, że teraz dostała Nagrodę Nobla” – powiedziała. Dąbrowska, należąca do jury polskiego wyróżnienia, przyznała zarazem, że noblowski werdykt sprawił jej ogromną radość i był dla niej zaskoczeniem. Przypomniała wcześniejsze głosy, według których Nobel dla Louise Glück miał zmniejszać szanse kolejnej poetki tworzącej po angielsku, a tegoroczna decyzja pokazała zawodność takiego rozumowania.

Warszawska wizyta pozwoliła także zobaczyć Carson poza jej książkami i literacką legendą. Dąbrowska opowiadała, że wbrew zasłyszanym opiniom o chłodzie i wyniosłości autorka okazała się bezpośrednia, zainteresowana innymi i powściągliwie ciepła. „Jest osobą zabawną, ciekawą innych, nienadętą” – wspominała, zwracając również uwagę na oryginalne krawaty, których wzory bywają komentarzem do twórczości lub rzeczywistości politycznej. Carson spędziła kilka dni w Warszawie z mężem Robertem Currie, z którym tworzy performanse poetyckie.

Anne Carson po polsku. Książki i ich tłumacze

„Słodko-gorzki eros. Esej” w przekładzie Renaty Lis ukazał się w Polsce już w 2020 roku nakładem wydawnictwa Sic!, natomiast w 2025 roku opublikowało go Ossolineum. To ważne rozróżnienie, ponieważ nowsza edycja nie była początkiem polskiej obecności tej książki. Carson bada w niej naturę pragnienia, które wiąże się jednocześnie z przyciąganiem, brakiem i oddaleniem, sięgając między innymi do Safony oraz Platona. Polski przekład daje więc dostęp do eseistyki noblistki, w której znajomość antyku staje się sposobem rozumienia doświadczeń wciąż bliskich współczesnemu człowiekowi.

„Autobiografia czerwonego. Powieść wierszem”, przełożona przez Macieja Topolskiego i wydana przez Ossolineum w 2022 roku, pokazuje inny wymiar tego pisarstwa. Carson wraca do antycznej opowieści o Gerionie i Heraklesie, ale przesuwa uwagę ku wrażliwości, odmienności i doświadczeniu źle ulokowanej miłości. Powieść wierszem przekracza zwyczajowe granice gatunków, a jej polskie wydanie opatrzyła posłowiem Julia Fiedorczuk. Właśnie ta książka przyniosła autorce i tłumaczowi Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej, czyniąc przekład jednym z najważniejszych polskich punktów odniesienia dla twórczości Carson.

„Piękno męża” w tłumaczeniu Olgi Kubińskiej ukazało się w 2022 roku w wydawnictwie Słowa na Wybiegu. To opowieść o miłości i rozpadzie związku, zbudowana z 29 części określonych jako tanga. Osobiste doświadczenie łączy się tutaj z odniesieniami do literatury i sztuki, wśród których ważne miejsce zajmują utwory Johna Keatsa. Dla polskiego czytelnika jest to możliwość poznania Carson poprzez historię relacji, w której erudycja towarzyszy emocjom i pracy poetyckiego języka.

„Dekreacja. Wiersze, eseje, opera” ukazała się w Ossolineum w grudniu 2024 roku, również w przekładzie Macieja Topolskiego, z posłowiem Grzegorza Jankowicza. Już podtytuł wskazuje, jak szeroki zakres form obejmuje ta książka, zestawiająca poezję z esejem, dialogiem i operą poetycką. Carson podejmuje w niej próbę przekroczenia własnego „ja”, odwołując się między innymi do myśli Simone Weil. W polskiej bibliografii noblistki tom ten szczególnie wyraźnie pokazuje, dlaczego jej twórczości nie można zamknąć w jednym określeniu gatunkowym.

Polska obecność Carson jest zatem także historią pracy tłumaczy, wydawców i autorów posłowi, którzy przybliżali jej książki przed noblowskim rozgłosem. Renata Lis, Olga Kubińska i Maciej Topolski odpowiadają za przekłady wymienionych tomów, zaś posłowia Julii Fiedorczuk i Grzegorza Jankowicza uzupełniają polskie wydania o komentarze do pisarstwa łączącego współczesną wrażliwość z lekturą dawnych tekstów.

Antyk łączy Anne Carson ze Zbigniewem Herbertem

Polski związek Carson z Herbertem nie ogranicza się do nazwy nagrody, ponieważ oboje budowali swoją poezję w rozmowie z antykiem. Dąbrowska zaznacza jednak, że u Herberta związki te miały często charakter filozoficzny i etyczny, podczas gdy Carson korzysta z klasycznej tradycji w sposób bardziej figlarny i postmodernistyczny. „Ani Herbert, ani Carson nie mogliby bez antyku istnieć jako poeci” – podkreśliła w rozmowie z mediami. To pokrewieństwo zainteresowań, przy odmienności języka i metody, pomaga zrozumieć znaczenie warszawskiego wyróżnienia.

W ocenie Dąbrowskiej szczególny talent Carson polega na przywracaniu starożytności bezpośredniej, emocjonalnej aktualności. „Potrafi odświeżyć całą sferę kultury antycznej, greckiej, łacińskiej. Sprawia, że to wszystko, co nam się kojarzy z zakurzonymi bibliotecznymi półkami, nagle staje się żywe, aktualne, dotyka naszych emocji” – powiedziała. Zwróciła także uwagę, że Carson swobodnie łączy poezję, esej, dramat i opowiadanie, nie obawiając się, że wiersz nie pomieści jakiegoś doświadczenia. Jak ujęła to Dąbrowska, autorka „wszystkie gatunki literackie zmienia w poezję”.

Inną perspektywę polskiej recepcji przedstawia prof. Agnieszka Rzepa, kierująca Pracownią Literatury Kanadyjskiej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza. „Anne Carson od dekad jest pisarką, którą czytają inni pisarze. Odnoszą się do jej twórczości, która stanowi dla nich inspirację” – powiedziała. Podkreśliła piękno języka, liryzm i delikatny dowcip, ale również wymagania, jakie te książki stawiają odbiorcy gotowemu śledzić liczne aluzje literackie i filozoficzne.

Wypowiedzi obu polskich rozmówców pokazują zarazem różne oceny zasięgu tej twórczości. Dąbrowska uważa, że Carson dawno wyszła z niszy poetyckiej i ma ogromne grono czytelników, natomiast prof. Rzepa akcentuje jej znaczenie dla innych autorów oraz słabszą obecność w szerokiej świadomości odbiorców. Polskie przekłady, Nagroda Szymborskiej i Nagroda Herberta pokazują jednak, że zainteresowanie jej pisarstwem w Polsce poprzedzało decyzję Akademii Szwedzkiej. Tegoroczny Nobel kieruje więc nowych czytelników również ku książkom, które już wcześniej znalazły swoje miejsce w polszczyźnie.

PAP / KJ