Czy ewolucja człowieka nadal trwa?

Wiele osób wyobraża sobie ewolucję jako proces należący do odległej przeszłości. Kojarzy się z dinozaurami, pierwszymi rybami wychodzącymi na ląd albo z odległymi przodkami człowieka przemierzającymi afrykańskie sawanny setki tysięcy lat temu.

.W takim ujęciu ewolucja jest historią, którą można zamknąć w podręczniku. Najpierw pojawiają się pierwsze organizmy. Później zwierzęta. Następnie ssaki, naczelne i człowiek. Na końcu opowieści znajduje się współczesny Homo sapiens, który osiągnął punkt docelowy swojej historii.

Nauka pokazuje jednak coś zupełnie innego. Ewolucja nie zatrzymała się wraz z pojawieniem się człowieka. Nie zakończyła się wraz z rozwojem rolnictwa. Nie zniknęła po rewolucji przemysłowej. Trwa nadal.

Pytanie nie brzmi więc, czy człowiek nadal ewoluuje. Pytanie brzmi, jak wygląda ewolucja gatunku, który po raz pierwszy w historii życia zaczął świadomie zmieniać własne środowisko.

Ewolucja nie zna końca

Jednym z najczęstszych nieporozumień dotyczących ewolucji jest przekonanie, że posiada ona określony cel. Tymczasem ewolucja nie zmierza ku doskonałości. Nie planuje przyszłości. Nie tworzy organizmów idealnych. Jest nieustannym procesem dostosowywania się do zmieniających się warunków.

Jeżeli środowisko się zmienia, zmieniają się również organizmy. Dotyczy to wszystkich gatunków, także człowieka. Problem polega na tym, że w przypadku Homo sapiens środowisko przestało być wyłącznie dziełem natury. Coraz częściej jest dziełem samego człowieka.

Przez większość historii życia organizmy musiały dostosowywać się do zmian klimatu, dostępności pożywienia czy konkurencji innych gatunków. Człowiek po raz pierwszy stworzył sytuację, w której ogromna część środowiska została przekształcona przez własną cywilizację. Miasta, rolnictwo, medycyna, transport i technologia stały się nowymi elementami krajobrazu ewolucyjnego. To wydarzenie bez precedensu w historii życia.

Człowiek zmienił zasady gry

Przez setki tysięcy lat głównymi czynnikami wpływającymi na przetrwanie były warunki naturalne. Dzisiaj ogromną część tych zagrożeń ograniczyła cywilizacja. Ludzie żyją dłużej. Znacznie więcej dzieci dożywa dorosłości. Choroby, które jeszcze niedawno były śmiertelne, coraz częściej stają się uleczalne.

Na pierwszy rzut oka mogłoby się więc wydawać, że ewolucja została zatrzymana. W rzeczywistości sytuacja jest bardziej skomplikowana. Zmieniły się nie same mechanizmy ewolucji, lecz środowisko, w którym działają.

Pojawiły się nowe wyzwania związane z dietą, stylem życia, gęstością zaludnienia czy globalnymi migracjami. Nigdy wcześniej ludzie nie przemieszczali się na taką skalę. Nigdy wcześniej populacje z różnych części świata nie mieszały się tak intensywnie. To również jest część historii ewolucji. Nie przypomina ona już jednak prostego obrazu walki o przetrwanie na sawannie.

Ewolucja kultury szybsza niż ewolucja biologii

Największą zmianą może być jednak coś innego. Po raz pierwszy w historii życia pojawił się gatunek zdolny przekazywać wiedzę szybciej niż geny. Biologia działa w rytmie pokoleń. Kultura może zmieniać się w ciągu miesięcy lub lat.

Przez większość historii życia nowe rozwiązania pojawiały się wyłącznie poprzez zmiany biologiczne. Człowiek zaczął rozwiązywać wiele problemów za pomocą wiedzy, technologii i organizacji społecznej. Kiedy pojawia się chłód, budujemy domy.Kiedy pojawia się choroba, tworzymy leki. Kiedy pojawia się głód, rozwijamy rolnictwo.

W efekcie coraz większą rolę w naszej historii odgrywa ewolucja kulturowa. Nie zastępuje ona biologii. Zaczyna jednak działać szybciej. To właśnie dlatego dzieje człowieka coraz trudniej opisywać wyłącznie za pomocą klasycznej biologii ewolucyjnej.

Po raz pierwszy możemy wpływać na własną przyszłość

Przez miliardy lat życie podlegało procesom ewolucyjnym bez świadomości ich istnienia. Człowiek zmienił tę sytuację.

Po raz pierwszy organizm żywy nie tylko rozumie mechanizmy ewolucji, ale zaczyna uzyskiwać możliwość wpływania na własną biologiczną przyszłość. Rozwój genetyki, biologii molekularnej i medycyny otwiera perspektywy, które jeszcze niedawno należały do literatury science fiction.

Nie oznacza to końca ewolucji. Wręcz przeciwnie. Może oznaczać początek zupełnie nowego etapu historii życia. Po raz pierwszy ewolucja zaczyna spotykać się ze świadomym wyborem. To wydarzenie bez precedensu nie tylko w historii człowieka, ale być może w historii całego życia na Ziemi.

Historia, która nadal trwa

Od początku tego cyklu śledziliśmy drogę prowadzącą od pierwszych komórek na młodej planecie do pojawienia się inteligencji zdolnej badać własne pochodzenie.

Historia ta nie zakończyła się wraz z narodzinami Homo sapiens. Nie zakończyła się również wraz z powstaniem cywilizacji. Życie nadal się zmienia. Zmieniają się środowiska, technologie i społeczeństwa. Zmienia się także człowiek. Być może za tysiące lub dziesiątki tysięcy lat nasi potomkowie będą różnić się od nas bardziej, niż my różnimy się od pierwszych rolników.

Nie wiemy, jak będzie wyglądała ta przyszłość. Wiemy jednak, że historia ewolucji nie należy wyłącznie do przeszłości. Jesteśmy jej częścią również dziś.

Grzegorz Kim