Dlaczego dawna fotografia pozwala na nowo zobaczyć owady?

Fotografia owadów na szkle pozwala zatrzymać wzrok na świecie, który zwykle mijamy bez zastanowienia. Nowa wystawa Enza Lucii w paryskim Deyrolle łączy przyrodniczą obserwację z rzemiosłem fotograficznym wywodzącym się z XIX wieku. Stawia przy tym pytanie o naszą zdolność do zachwytu w czasach, gdy tak łatwo wykonać obraz, a tak trudno poświęcić mu uwagę.

.Owada można zauważyć i niemal natychmiast przestać oglądać. Wystarczy rozpoznać motyla, muchę albo chrząszcza, aby uznać, że wiemy już dostatecznie dużo o tym, co znalazło się przed naszymi oczami. I to już koniec, zanim zdążymy przyjrzeć się budowie skrzydła, proporcjom ciała czy sposobowi ułożenia odnóży. Fotografia może ten odruch przerwać, wyodrębniając z codziennego otoczenia istotę, której wcześniej poświęcaliśmy zaledwie chwilę.

Właśnie tak można odczytać zapowiedź wystawy „Memoria Entomologica”, którą Deyrolle w Paryżu przygotowało na okres od 13 listopada 2026 roku do 7 stycznia 2027 roku. Ekspozycja obejmuje dwadzieścia oryginalnych fotografii Enza Lucii wykonanych na szklanych płytach techniką mokrego kolodionu. Autor jest pasjonatem entomologii i kolekcjonerem, od blisko dziesięciu lat pracującym z tą dawną metodą. Wybór tematu spotyka się tu z wyborem sposobu pracy: drobny organizm otrzymuje portret wymagający starannego przygotowania materialnego obrazu.

Takie spotkanie fotografii i przyrodoznawstwa ma szczególny sens w miejscu, którego historia od 1831 roku wiąże się z poznawaniem natury i przekazywaniem wiedzy o niej. W Deyrolle sztuka może ponownie postawić pytanie należące do podstaw obserwacji: co właściwie znajduje się przed nami? Dopiero za nim przychodzą nazwy, objaśnienia i porównania. W przypadku owadów ta kolejność pozwala na chwilę zawiesić przyzwyczajenia, które podpowiadają nam, czym warto się zainteresować.

Fotografia owadów na szkle i czas potrzebny obrazowi

Mokry kolodion należy do metod, w których wykonanie zdjęcia pozostaje blisko związane z ręcznym przygotowaniem jego podłoża. Fotograf pokrywa szklaną płytę odpowiednią warstwą, uczula ją w roztworze azotanu srebra, a następnie naświetla i wywołuje, zanim zdąży ona wyschnąć. Jak objaśnia amerykańskie National Archives w opracowaniu o szklanych materiałach fotograficznych, czas ma w tej procedurze zasadnicze znaczenie. Gotowy obraz jest rezultatem pracy z powierzchnią, światłem i odczynnikami, której kolejne etapy muszą zostać ze sobą zgrane.

Metodę ogłosił w 1851 roku Frederick Scott Archer, a w swoich czasach stanowiła ona istotne przyspieszenie rozwoju fotografii. National Museums Scotland przypomina, że pozwalała na krótsze ekspozycje niż wcześniejsze dagerotypy i kalotypy, zapewniając zarazem bardzo szczegółowy obraz. Dzisiejsze skojarzenie dawnej fotografii z powolnością dotyczy więc przede wszystkim całej organizacji pracy, szczególnie wyraźnej w porównaniu z gotowością aparatu w telefonie. Każda płyta wymaga przygotowania, a decyzja o wykonaniu zdjęcia pociąga za sobą szereg czynności, których współczesny użytkownik aparatu zazwyczaj już nie widzi.

Przedstawienie owada istnieje na kruchej płycie, którą trzeba ostrożnie przechowywać i przenosić. Szklana płyta przypomina, że obraz ma własny ciężar, powierzchnię i historię wykonania. Wystawę Lucii można zatem potraktować również jako zaproszenie do namysłu nad pracą, która poprzedza chwilę oglądania.

Poznanie zaczyna się od dostrzeżenia różnicy

Historia przyrodoznawstwa dostarcza pięknego przykładu takiej cierpliwości w twórczości Marii Sibylli Merian. Urodzona w 1647 roku artystka i badaczka obserwowała przemiany owadów, hodowała gąsienice i przedstawiała je wraz z roślinami, z którymi były związane. W 1705 roku opublikowała w Amsterdamie „Metamorphosis insectorum Surinamensium”, dzieło zawierające sześćdziesiąt ręcznie kolorowanych rycin. Rijksmuseum, opisując jej dorobek, pokazuje ścisły związek artystycznego warsztatu z obserwowaniem życia organizmów.

Pracy precyzja rysunku pozwala zachować to, co w przelotnym spojrzeniu łatwo się ze sobą zlewa. Trzeba rozróżnić kolejne formy rozwoju, dostrzec związek zwierzęcia z rośliną, porównać szczegóły i zdecydować, które z nich warto utrwalić. Piękno ilustracji może przyciągnąć czytelnika, a następnie podtrzymać jego zainteresowanie opisanym światem. Między estetycznym doświadczeniem a wiedzą powstaje wówczas relacja, w której jedno otwiera drogę do drugiego.

Lucia pracuje w innej epoce i za pomocą innego narzędzia, lecz jego wystawa pozwala wrócić do tego związku. Fotograficzny portret owada wyodrębnia organizm, nadając mu w obrazie rangę samodzielnego tematu. Drobne stworzenie wypełnia uwagę odbiorcy na podobnych prawach, na jakich potrafią ją wypełnić twarz, budowla czy krajobraz. Zmienia się hierarchia zainteresowania, a wraz z nią ujawnia się bogactwo tego, co wcześniej pozostawało na marginesie.

O zależności widzenia od wiedzy i wcześniejszych doświadczeń pisała na łamach „Wszystko co Najważniejsze” Anna Białoszewska w eseju „Kto mi powiedział, co widzę w sztuce”. Zwracała uwagę zarówno na pomoc, jakiej może udzielić objaśnienie dzieła, jak i na możliwość podporządkowania własnego oglądu gotowej interpretacji. Przy fotografiach przyrodniczych ta refleksja zyskuje bardzo konkretny wymiar: nazwa gatunku może otworzyć dalsze pytania, ale może też zakończyć zainteresowanie. Uważne patrzenie polegałoby na tym, by po otrzymaniu odpowiedzi umieć jeszcze raz wrócić do samego obrazu.

Piękno drobnych istot

Ważnym pytaniem pozostaje również to, którym zwierzętom jesteśmy skłonni oddawać swoją uwagę. Przedstawienie efektownego ptaka albo wielkiego ssaka łatwo znajduje uzasadnienie w naszym wyobrażeniu przyrody, podczas gdy drobne organizmy wymagają często dodatkowego wysiłku ciekawości. Fotografia może zmieniać te proporcje, wydobywając formy trudne do zauważenia w codziennym spotkaniu. Wtedy zainteresowanie zaczyna się od szczegółu, który wcześniej nie mieścił się w naszym sposobie oglądania świata.

Na łamach „Wszystko co Najważniejsze” problem związku estetyki z zainteresowaniem przyrodą pojawił się przy opisie projektu StorkLens Survey. Naukowcy zwracali się w nim do odbiorców o ocenę zdjęć wykonywanych przez kamery umieszczone na bocianach, badając to, co przyciąga ludzkie zainteresowanie. Zwracali przy tym uwagę, że estetyczne preferencje mogą mieć znaczenie dla społecznego zainteresowania ochroną gatunków. Przy wystawie owadów warto zachować to pytanie: ile z przyrody zauważamy dlatego, że już wcześniej nauczyliśmy się uznawać ją za atrakcyjną?

Prof. Piotr Czauderna w tekście „Dlaczego potrzebujemy sztuki?” wiąże potrzebę piękna z ludzkim poszukiwaniem harmonii i sensu, przywołując myśl Rogera Scrutona o jego wartości samej w sobie. Ta perspektywa pozwala zapytać, czy potrafimy pozostawić zachwyt bez natychmiastowego dopisywania mu praktycznej korzyści. Owad oglądany na fotografii może zainteresować nas swoją budową, a później skłonić do poznawania biologii. Możemy również zatrzymać się przy jego formie i uznać samo to spotkanie za warte poświęconego czasu.

„Memoria Entomologica” można odczytać jako propozycję ćwiczenia, którego ciąg dalszy odbywa się poza galerią. Po obejrzeniu fotografii inaczej spojrzymy być może na stworzenie siedzące na liściu, na jego ruch, ułożenie ciała i sposób zajmowania własnej niewielkiej przestrzeni. Doświadczenie sztuki nabiera wtedy trwałości dzięki zmianie codziennego zachowania wzroku. Pozostawia po sobie gotowość, by kolejnemu spotkaniu z przyrodą dać trochę więcej czasu.

Karolina Jaszowiecka