Podręcznik do historii od 2027 roku. Co będzie potrzebne w pierwszej klasie?

Pierwsza klasa liceum i technikum od 2027 roku ma rozpocząć naukę historii od warsztatu badacza, pracy ze źródłami oraz starożytności. Wyjaśniamy, co rzeczywiście zapisano w projekcie IBE, czy obejmuje też dzieje Polski i na co uważać przy wyborze podręcznika.
.Uczeń, który rozpocznie liceum lub technikum we wrześniu 2027 roku, nie powinien jeszcze kupować podręcznika do historii na podstawie samego oznaczenia „klasa pierwsza”. Instytut Badań Edukacyjnych opublikował projekt nowych wymagań dla tego przedmiotu, ale ostateczna podstawa programowa i szkolny wybór książek są dopiero przed nami. Wiadomo już natomiast, jak eksperci proponują ułożyć pierwszy rok nauki. Ma on łączyć warsztat historyka i historię obecną w życiu społecznym z poznawaniem najdawniejszych cywilizacji.
To jedna z konkretnych odpowiedzi na pytanie, jak mogą wyglądać podręczniki do nowej podstawy programowej od 2027 roku. W przypadku historii ważny będzie nie tylko wykaz tematów, lecz także sposób pracy ze źródłem, mapą i spornymi interpretacjami przeszłości. Czy książka ma już taki układ i czy szkoła z niej skorzysta? Na razie nie można tego przesądzić.
Co projekt IBE przewiduje na pierwszy rok historii?
Opublikowany w październiku 2026 roku projekt podstawy historii dla liceum i technikum nazywa pierwszą klasę „rokiem bazowym”. Do realizacji w tym roku przypisuje sześć pierwszych działów zakresu podstawowego oraz jedno doświadczenie edukacyjne. Nie jest to jedynie ogólna deklaracja o reformie: dokument oznacza poszczególne wymagania przeznaczone właśnie dla pierwszoklasistów.
Pierwsze trzy działy dotyczą historii jako nauki, warsztatu badacza i obecności przeszłości we współczesnym życiu. Uczeń ma rozumieć, czym jest źródło historyczne, dlaczego historycy różnie wyznaczają granice epok i jak korzystają z archiwów, bibliotek, muzeów oraz zasobów internetowych. Ma też rozpoznawać ślady pamięci w swojej miejscowości i odróżniać fakt od komentarza, oceny lub manipulacji.
Kolejne trzy działy obejmują pradzieje i starożytny Wschód, Grecję oraz Rzym. Projekt wymienia między innymi rewolucję neolityczną, cywilizacje wielkich rzek, ustrój Aten i Sparty, przemiany republiki rzymskiej oraz rozwój chrześcijaństwa. Praca z mapą i źródłami jest wpisana w wiele z tych wymagań. Pełny projekt historii można sprawdzić w dokumencie Instytutu Badań Edukacyjnych.
Ważne rozróżnienie: to projekt opracowany przez ekspertów, a nie obowiązujące już rozporządzenie ani spis podręczników. Ministerstwo Edukacji Narodowej ma przeanalizować propozycje i przygotować przepisy do konsultacji. O tym, co publikacja projektów oznacza dla wydawców i terminów przygotowania książek, pisaliśmy osobno w tekście o projektach podstaw programowych na 2027 rok.
Czy w pierwszej klasie nie będzie historii Polski i dziejów najnowszych?
Taki wniosek byłby błędny. Projekt proponuje, by główny ciąg chronologiczny pierwszego roku obejmował pradzieje i starożytność, lecz już w dziale „Historia w praktyce” każe uczniowi pracować ze źródłami dotyczącymi XIX–XXI wieku. Wskazuje też historię regionu, miejsca pamięci, rocznice i znaczenie wiedzy historycznej dla wspólnoty.
W dalszych działach projektu są wymagania dotyczące dziejów Polski, od pierwszych Piastów po współczesność. Oznaczenie sześciu początkowych działów jako materiału roku bazowego nie jest więc równoznaczne z wykreśleniem historii ojczystej z całego cyklu. Oznacza przede wszystkim propozycję innego rozłożenia treści w czasie. W dokumencie wskazano również, że zagadnienia dotyczące okresu po II wojnie światowej warto realizować w ostatnim roku nauki.
Rodzic przeglądający przyszłą książkę powinien zatem pytać, do którego roku i do której podstawy ją przygotowano. Obecność rozdziału o starożytności nie dowodzi jeszcze zgodności z nowymi wymaganiami. Nieobecność szczegółowego wykładu o XX wieku w pierwszym tomie również sama w sobie nie świadczy, że temat zniknął z programu.
Po czym poznać książkę wspierającą naukę historii?
Projekt IBE kładzie nacisk na myślenie historyczne: umieszczanie wydarzeń w czasie i przestrzeni, rozpoznawanie przyczyn oraz skutków, krytyczną analizę przekazów i budowanie uzasadnionej opowieści o przeszłości. Podręcznik, który ma pomóc zrealizować takie cele, nie może sprowadzać się do osi czasu i zestawu dat do zapamiętania.
Warto zobaczyć, czy uczeń dostaje mapy z pytaniami wymagającymi odczytania zmian, teksty i ilustracje źródłowe z podanym pochodzeniem oraz zadania, w których musi porównać dwa świadectwa. Przydatne są ćwiczenia pokazujące różnicę między ustalonym faktem a interpretacją, a także takie, które łączą przykład lokalny z szerszą historią Polski i świata. Nie chodzi o eliminowanie faktografii: bez wiedzy o epoce źródło pozostanie dla ucznia niezrozumiałe.
To są kryteria oceny przyszłych materiałów wyprowadzone z projektu, nie ogłoszenie, że określona seria została już dopuszczona. Książka może zawierać wartościowe dodatkowe treści, a nauczyciel może korzystać również z atlasów, archiwów cyfrowych czy własnych materiałów. O jakości nauki zdecyduje sposób wykorzystania tych narzędzi, nie sama liczba stron podręcznika.
Do tej rozmowy o jakości książki warto dołączyć głos prof. Wojciecha Roszkowskiego. W eseju „Jak uczyć historii?” przypomina on, że daty i nazwiska są ważne jako część opowieści o ludziach i wydarzeniach, a zainteresowanie młodzieży może budzić także stawianie pytań, na które nie ma prostych odpowiedzi. Jego uwagi, napisane kilka lat przed obecnym projektem IBE, pomagają zapytać, czy przyszły podręcznik pozwoli uczniowi zrozumieć znaczenie wydarzeń, czy poprzestanie na katalogu wiadomości.
Jedno doświadczenie edukacyjne. Czy potrzebny będzie osobny zeszyt ćwiczeń?
Według projektu w roku bazowym każdy uczeń ma uczestniczyć w co najmniej jednym doświadczeniu edukacyjnym z historii. Przykłady obejmują przygotowanie opowieści o przodku lub ważnej postaci z regionu na podstawie samodzielnie znalezionych źródeł, stworzenie trasy zwiedzania, zaplanowanie wycieczki historycznej albo przedstawienie zabytków starożytnych cywilizacji z wykorzystaniem zasobów bibliotecznych i cyfrowych.
Żaden z tych przykładów nie oznacza automatycznie konieczności zakupu oddzielnego zeszytu projektowego, płatnej platformy lub pakietu ćwiczeń. Projekt opisuje to, czego uczeń ma doświadczyć podczas pracy, a nie konkretny produkt handlowy. Formę realizacji i dobór materiałów ustali szkoła w ramach obowiązujących później przepisów.
Także prawdziwa wycieczka nie jest jedyną możliwą drogą. W projekcie przewidziano wariant wirtualny, a autorską trasę można przygotować w formie cyfrowej lub analogowej. Dla rodzica istotne będzie rozdzielenie obowiązkowego celu edukacyjnego od ewentualnych kosztów wybranej przez szkołę formy działania.
Zakres podstawowy czy rozszerzony?
Projekt historii rozróżnia zakres podstawowy i rozszerzony. Rozszerzenie ma pogłębiać rozumienie procesów dziejowych, analizę źródeł i umiejętność tworzenia wieloaspektowej narracji. Nie jest tylko dopiskiem z większą liczbą dat do tej samej książki. Dokument wskazuje, że wymagania rozszerzone należy łączyć z podstawowymi w spójny sposób.
Z samego projektu nie wynika jednak, że we wrześniu 2027 roku każdy uczeń będzie musiał kupić dwa tomy historii albo że w każdym liceum i technikum zajęcia rozszerzone ruszą według identycznego planu. O organizacji nauki i wyborze materiałów zdecydują ostateczne regulacje oraz szkoła. Jeżeli oddział ma profil z rozszerzoną historią, przyszły uczeń powinien sprawdzić dokładne oznaczenie książki na szkolnej liście: klasę, zakres, część serii i wydanie.
W technikum historia jest przedmiotem kształcenia ogólnego, ale jej podręcznika nie należy mylić z książkami do przedmiotów zawodowych. Projekt IBE, na którym opiera się ten artykuł, jest wspólny dla liceum i technikum. Oddzielne dokumenty przygotowano dla szkół branżowych, dlatego niniejszych wskazówek o sześciu działach roku bazowego nie należy automatycznie przenosić na branżową szkołę I stopnia.
Czy można odkupić podręcznik do historii od starszego ucznia?
Może być przydatny jako dodatkowa lektura lub zbiór źródeł, lecz nie należy z góry uznawać go za właściwą książkę dla pierwszego rocznika nowej podstawy. Starszy uczeń rozpoczynał szkołę według wcześniejszych zasad. Nawet gdy tytuł serii i okładka będą podobne, układ treści, zakres ćwiczeń, część tomu i numer dopuszczenia mogą być inne.
Szczególnie myląca byłaby prosta rada: „historia starożytna jest taka sama, więc książkę można kupić bez sprawdzania”. Daty i wydarzenia nie zmieniają się wraz z reformą, ale zmieniać się może zestaw wymagań, proporcja między opowieścią a pracą ze źródłami oraz miejsce danego zagadnienia w cyklu. O możliwości wykorzystania starszego egzemplarza najlepiej porozmawiać z nauczycielem po ogłoszeniu szkolnego zestawu.
Nie kupujmy również z wyprzedzeniem repetytorium do nowej matury z historii. Pierwszy rocznik liceum objęty nową podstawą ma zdawać maturę w 2031 roku, a uczniowie technikum – rok później. Podręcznik do pierwszej klasy i materiał przygotowujący do ostatecznej formuły egzaminu to różne rzeczy; o szczegółowych zadaniach będzie można mówić po opublikowaniu dokumentów egzaminacyjnych.
Kiedy sprawdzić tytuł i kupić właściwy podręcznik?
Najpierw musi zostać przyjęta ostateczna podstawa programowa. Następnie wydawcy przygotują książki, które będą mogły przejść procedurę dopuszczenia. Ministerstwo Edukacji Narodowej wyjaśnia, że dopuszczone podręczniki są wpisywane do urzędowego wykazu, a nauczyciel może pracować także z innymi materiałami lub nie wskazywać podręcznika. Zasady te opisuje strona MEN poświęcona podręcznikom.
Wykaz MEN odpowie na pytanie, czy konkretna książka została dopuszczona do użytku szkolnego. Nie odpowie natomiast za rodzica na pytanie, którą z kilku dopuszczonych pozycji wybrała jego szkoła. Numer ewidencyjny, wydanie i właściwą część trzeba będzie porównać ze szkolną listą dla danego oddziału. Sposób sprawdzania statusu książki wyjaśnia nasz przewodnik po wykazie podręczników MEN.
Najbezpieczniejsza kolejność dla rodziny jest prosta: poczekać na listę szkoły, sprawdzić zgodność wpisu i dopiero potem zamówić książkę. Szkolny komunikat może ukazać się innym razem w różnych placówkach; nie ma jednej ogólnopolskiej listy zakupów dla wszystkich klas pierwszych. Kwestie terminu i zawartości szkolnych wykazów omawiamy w artykule o liście podręczników na rok 2027/2028.
Historia pierwszej klasy ma być początkiem dłuższej drogi przez dzieje Polski i świata. Na podstawie projektu IBE można już ocenić zamysł roku bazowego: solidny warsztat, rozumienie obecności historii wokół nas oraz starożytność. Na wskazanie konkretnego podręcznika trzeba jeszcze poczekać. To szkoła, po przyjęciu ostatecznych wymagań, poda książkę odpowiednią dla ucznia, oddziału i zakresu nauki.
Karolina Jaszowiecka




