Próg wyborczy w wyborach parlamentarnych 2027. Ile procent trzeba zdobyć, żeby wejść do Sejmu?

W wyborach parlamentarnych można otrzymać setki tysięcy głosów i nie zdobyć ani jednego mandatu. W wyborach do Sejmu zwykły komitet musi zdobyć co najmniej 5 proc. ważnych głosów w kraju, a koalicyjny komitet wyborczy 8 proc. Wyjaśniamy, co dzieje się z głosami poniżej progu, dlaczego Zjednoczona Lewica z wynikiem 7,55 proc. nie weszła do Sejmu w 2015 roku, jak próg łączy się z metodą d’Hondta oraz dlaczego kilka dziesiątych punktu procentowego może mieć ogromne znaczenie w wyborach parlamentarnych 2027.

.Czy 4,99 proc. i 5,01 proc. głosów mogą oznaczać dwa całkowicie różne rezultaty wyborów? W przypadku zwykłego komitetu wyborczego odpowiedź brzmi: tak. Lista znajdująca się minimalnie poniżej ustawowego progu nie uczestniczy w podziale mandatów, podczas gdy po jego przekroczeniu jej głosy zaczynają być uwzględniane w 41 okręgach wyborczych.

Nie oznacza to oczywiście, że głosy oddane na komitet znajdujący się poniżej progu stają się nieważne. Zostały prawidłowo oddane, są policzone i znajdą się w oficjalnym wyniku wyborów. Nie są jednak brane pod uwagę przy rozdzielaniu mandatów pomiędzy listy w okręgach.

Ta różnica jest jednym z najważniejszych elementów, które trzeba rozumieć, czytając przed wyborami parlamentarnymi 2027 sondaże i prognozy mandatowe. Wynik 4,8 proc. nie jest z punktu widzenia podziału mandatów niemal tym samym co 5,2 proc. W pobliżu ustawowego progu niewielka różnica poparcia może spowodować bardzo dużą różnicę w składzie przyszłego Sejmu.

Próg wyborczy 5 procent. Kogo dotyczy?

Zgodnie z obowiązującym Kodeksem wyborczym w podziale mandatów w okręgach uwzględnia się listy kandydatów na posłów tych komitetów wyborczych, które otrzymały co najmniej 5 proc. ważnie oddanych głosów w skali całego kraju. Regułę tę zapisuje art. 196 Kodeksu wyborczego.

Najważniejsze są tutaj trzy elementy. Po pierwsze, mowa o głosach ważnych. Po drugie, próg liczony jest w skali kraju, a nie oddzielnie w każdym z 41 okręgów. Po trzecie, samo przekroczenie 5 proc. nie przydziela automatycznie żadnej określonej liczby mandatów, lecz jedynie otwiera listom komitetu możliwość uczestniczenia w ich podziale.

Możliwa jest więc sytuacja, w której komitet otrzymuje w konkretnym okręgu bardzo dobry wynik, ale w całym kraju nie przekracza progu. W takim przypadku jego lista z tego okręgu również nie bierze udziału w podziale mandatów. Ogólnopolski warunek jest sprawdzany przed zastosowaniem mechanizmu przeliczania głosów na mandaty w poszczególnych okręgach.

I odwrotnie: komitet, który przekroczył próg krajowy, nie ma zagwarantowanego mandatu w każdym okręgu. W jednym może zdobyć ich kilka, w innym żadnego. Decydują już o tym lokalny układ głosów, liczba mandatów przypisanych do okręgu oraz metoda d’Hondta.

Dlaczego koalicja potrzebuje 8 procent?

Kodeks wyborczy przewiduje wyższy próg dla koalicyjnych komitetów wyborczych. Ich listy mogą uczestniczyć w podziale mandatów dopiero wtedy, gdy w skali kraju otrzymają co najmniej 8 proc. ważnie oddanych głosów.

Różnica pomiędzy 5 i 8 proc. ma znaczenie nie tylko prawne, lecz również strategiczne. Partie rozważające wspólny start muszą zdecydować, w jakiej formule chcą wystąpić przed wyborcami. Formalne utworzenie koalicyjnego komitetu oznacza wyższy próg wejścia do podziału mandatów.

Nie należy jednak utożsamiać każdej politycznej koalicji czy „wspólnej listy” z koalicyjnym komitetem wyborczym. Kilka środowisk politycznych może porozumieć się i umieścić swoich kandydatów na listach jednego zwykłego komitetu. Jeżeli z prawnego punktu widzenia nie jest to koalicyjny komitet wyborczy, sam fakt udziału polityków kilku ugrupowań na jednej liście nie podnosi automatycznie progu do 8 proc.

Język polityki i język Kodeksu wyborczego nie są więc tutaj identyczne. Politycy mogą mówić o „koalicji”, „bloku” czy „wspólnym projekcie”, ale dla ustalenia progu wyborczego decydująca jest prawna forma komitetu, pod którego listą startują kandydaci.

Przed wyborami 2027 będzie to szczególnie ważne przy interpretowaniu informacji o możliwych porozumieniach partii. Sam komunikat, że kilka ugrupowań wystartuje razem, nie odpowiada jeszcze na pytanie, czy ich listę będzie obowiązywał próg 5 czy 8 proc.

Rok 2015 pokazuje, jak ogromna może być różnica między 5 i 8 procent

Najbardziej czytelnym przykładem działania tego mechanizmu pozostają wybory parlamentarne z 2015 r. Koalicyjny Komitet Wyborczy Zjednoczona Lewica SLD+TR+PPS+UP+Zieloni otrzymał 1 147 102 głosy, czyli 7,55 proc. wszystkich ważnie oddanych głosów.

Był to wynik zdecydowanie wyższy niż 5 proc., ale Zjednoczona Lewica startowała jako koalicyjny komitet wyborczy, dlatego obowiązywał ją próg 8 proc. W konsekwencji ponad 1,1 mln oddanych na nią głosów nie uczestniczyło w podziale mandatów i komitet nie otrzymał żadnego miejsca w Sejmie.

Dla porównania Polskie Stronnictwo Ludowe uzyskało w tych samych wyborach 5,13 proc. głosów i zdobyło 16 mandatów. PSL startowało jako zwykły komitet, dlatego przekroczyło obowiązujący je próg 5 proc. Oficjalne wyniki PKW pokazują więc niezwykle wyraźnie, że wyższy procent głosów może prowadzić do zerowej reprezentacji, jeśli właściwy dla danego komitetu próg był jeszcze wyższy.

W wyborach tych Prawo i Sprawiedliwość uzyskało 37,58 proc. głosów i 235 mandatów, Platforma Obywatelska 24,09 proc. i 138 mandatów, Kukiz’15 8,81 proc. i 42 mandaty, a Nowoczesna 7,60 proc. i 28 mandatów. KORWiN z wynikiem 4,76 proc. również znalazł się poza podziałem mandatów, tym razem z powodu nieprzekroczenia zwykłego progu 5 proc.

Łącznie głosy oddane na listy, które nie weszły do standardowego podziału mandatów, miały istotny wpływ na strukturę przyszłego Sejmu. Nie można jednak powiedzieć, że zostały one „przekazane” zwycięzcy. To częsty, lecz nieprecyzyjny skrót.

Co dzieje się z głosem oddanym na partię poniżej progu?

Głos pozostaje głosem ważnym. Jest policzony, wchodzi do oficjalnej statystyki wyborów i wpływa na procentowy wynik komitetu. Nie zostaje jednak wykorzystany przy rozdzielaniu mandatów pomiędzy listy, jeśli komitet nie spełnił ustawowego progu.

To bardzo istotna różnica. Głosy na komitet znajdujący się poniżej progu nie są formalnie rozdzielane pomiędzy pozostałe partie. Nie istnieje operacja, w której np. 100 tys. głosów na jedną listę jest przepisywanych konkurentom.

Skutek matematyczny jest jednak taki, że przy podziale 460 mandatów uczestniczy mniejsza pula komitetów. Partie znajdujące się powyżej progów dzielą między siebie wszystkie mandaty przypadające w poszczególnych okręgach, nawet jeśli łącznie uzyskały wyraźnie mniej niż 100 proc. wszystkich ważnych głosów w kraju.

Dlatego w debacie publicznej używa się czasem określenia „głosy zmarnowane”. Jest ono intuicyjne, ale powinno być stosowane ostrożnie. Głos nie jest nieważny i nie znika z wyniku wyborów; po prostu nie uczestniczy w procesie przeliczania głosów na mandaty.

Próg wyborczy działa przed metodą d’Hondta

To jedna z najważniejszych zasad dla zrozumienia wyborów parlamentarnych.

Najpierw ustala się, które komitety spełniły warunki umożliwiające udział w podziale mandatów. Dopiero później w każdym okręgu głosy list zakwalifikowanych do podziału są przeliczane metodą d’Hondta.

Nie jest więc prawdą, że metoda d’Hondta sama „wyrzuca” partie poniżej 5 proc. Za próg odpowiada odrębna regulacja Kodeksu wyborczego. D’Hondt zaczyna działać dopiero po ustaleniu list, które w ogóle mogą uczestniczyć w podziale miejsc.

To rozróżnienie pozwala zrozumieć, dlaczego dwa niemal identyczne wyniki procentowe mogą prowadzić do zupełnie innej arytmetyki. Komitet z wynikiem 4,99 proc. nie uczestniczy w podziale mandatów, natomiast komitet mający nieco ponad 5 proc. może zdobywać miejsca w tych okręgach, w których jego wynik jest wystarczająco silny.

W przypadku koalicyjnego komitetu wyborczego analogiczna granica przebiega przy 8 proc.

Czy 4,99 procent naprawdę oznacza zero mandatów?

Jeżeli mówimy o zwykłym komitecie objętym progiem 5 proc. i rzeczywisty ogólnopolski wynik wynosi mniej niż 5 proc. ważnych głosów, jego listy nie uczestniczą w podziale mandatów do Sejmu. Oznacza to brak mandatów uzyskiwanych w zwykłym mechanizmie proporcjonalnym.

Warto jednak pamiętać, że w medialnych prezentacjach wyniki często są zaokrąglane do jednego lub dwóch miejsc po przecinku. O tym, czy komitet przekroczył próg, nie decyduje graficzne zaokrąglenie pokazywane na ekranie telewizora, lecz rzeczywista relacja liczby oddanych na niego głosów do liczby wszystkich ważnych głosów w skali kraju.

Dlatego podczas wieczoru wyborczego szczególnie przy wyniku oscylującym wokół 5 albo 8 proc. sondaż exit poll nie przesądza jeszcze o wejściu danego komitetu do podziału mandatów. Różnica kilku dziesiątych punktu procentowego może mieścić się w błędzie badania, a ostateczny próg zostanie rozstrzygnięty dopiero na podstawie rzeczywiście policzonych głosów.

Właśnie dlatego jedna z najbardziej istotnych informacji w noc wyborczą może dotyczyć nie tego, czy największa partia ma 34 czy 35 proc., lecz tego, czy jedna z mniejszych list znajduje się ostatecznie powyżej czy poniżej progu.

Próg liczy się w całej Polsce, mandaty rozdziela się w okręgach

Może to wydawać się sprzeczne, ale właśnie tak skonstruowany jest system.

Próg 5 albo 8 proc. jest ustalany na poziomie ogólnokrajowym. Kiedy wiadomo już, które komitety go przekroczyły, mandaty nie są rozdzielane na podstawie jednego ogólnopolskiego wyniku, lecz osobno w 41 okręgach wyborczych.

Oznacza to, że dwa komitety mające podobny wynik krajowy mogą ostatecznie uzyskać różną liczbę mandatów. Znaczenie ma geograficzna struktura poparcia, liczba mandatów przypisanych poszczególnym okręgom oraz to, jak głosy rozkładają się pomiędzy konkurentów.

To również tłumaczy, dlaczego nie da się wiarygodnie przeliczyć sondażu ogólnopolskiego na mandaty prostą tabelą procentową. Próg jest tylko pierwszym filtrem. Po jego przejściu zaczyna działać logika 41 odrębnych okręgów.

Istnieje również „naturalny próg wyborczy”

Obok ustawowych 5 i 8 proc. politolodzy i analitycy używają pojęcia naturalnego albo efektywnego progu wyborczego. Nie jest on zapisany jako konkretna liczba w Kodeksie. Wynika z matematyki podziału ograniczonej liczby mandatów w konkretnym okręgu.

Jeżeli w okręgu do obsadzenia jest relatywnie niewiele miejsc, lista może potrzebować znacznie wyższego poparcia niż kilka procent, aby zdobyć choć jeden mandat. W dużym okręgu, gdzie mandatów jest więcej, wejście do podziału może być łatwiejsze.

Dlatego przekroczenie 5 proc. w kraju nie oznacza, że lista automatycznie dostanie mandat wszędzie tam, gdzie również osiągnęła 5 proc. W konkretnym okręgu może się okazać, że wszystkie dostępne mandaty przypadną listom mającym wyższe ilorazy d’Hondta.

Ustawowy próg odpowiada więc na pytanie: czy komitet w ogóle może uczestniczyć w podziale mandatów? Naturalny próg odpowiada na inne pytanie: jak silny musi być w konkretnym okręgu, aby faktycznie zdobyć miejsce?

To jeden z powodów, dla których strategie wyborcze partii obejmują nie tylko walkę o wynik ogólnokrajowy, ale również bardzo dokładną analizę poszczególnych okręgów.

1993 rok. Pierwsza wielka lekcja progów wyborczych

Jednym z najważniejszych momentów w historii polskiego systemu wyborczego były wybory do Sejmu z 19 września 1993 r. Były to pierwsze wybory parlamentarne po wprowadzeniu nowej ordynacji ustanawiającej między innymi progi 5 proc. dla komitetów i 8 proc. dla koalicji oraz metodę d’Hondta.

Według późniejszych analiz Krajowego Biura Wyborczego aż 34,35 proc. głosów przypadło w tych wyborach na ugrupowania, które nie przekroczyły właściwych dla siebie progów. System z 1993 r. różnił się w kilku aspektach od obecnego, między innymi funkcjonowaniem listy ogólnopolskiej, dlatego nie należy mechanicznie przenosić wszystkich jego elementów na wybory 2027. Skala głosów pozostających poza podziałem pokazuje jednak znaczenie samego mechanizmu progowego.

Porozumienie Centrum otrzymało wtedy 4,42 proc., Kongres Liberalno-Demokratyczny 3,99 proc., a NSZZ „Solidarność” 4,90 proc. i nie przekroczyły zwykłego progu. Z kolei Katolicki Komitet Wyborczy „Ojczyzna” zdobył 6,37 proc., lecz obowiązywał go wyższy próg właściwy dla koalicji.

Efektem było zdecydowane ograniczenie liczby ugrupowań reprezentowanych w Sejmie w porównaniu ze skrajnie rozdrobnionym parlamentem wybranym w 1991 r. Progi stały się od tego momentu jednym z najważniejszych trwałych elementów polskiej ordynacji.

Historia 1993 r. pokazuje również szerszą funkcję progów. Nie tylko decydują one o losie pojedynczej partii, lecz mogą wpływać na cały system partyjny, zachęcając mniejsze ugrupowania do łączenia się, tworzenia porozumień albo koncentrowania poparcia przed wyborami.

Dlaczego wprowadzono próg wyborczy?

System proporcjonalny może bardzo dokładnie odzwierciedlać różnorodność poglądów społeczeństwa, ale przy całkowitym braku barier może również prowadzić do powstania parlamentu składającego się z bardzo wielu małych ugrupowań. W Polsce doświadczenie silnie rozdrobnionego Sejmu wybranego w 1991 r. było jednym z ważnych elementów debaty prowadzącej do zmiany prawa wyborczego.

Próg ma więc dwie konkurujące funkcje. Z jednej strony ogranicza reprezentację środowisk posiadających niewielkie poparcie ogólnokrajowe. Z drugiej ma sprzyjać tworzeniu bardziej stabilnej struktury parlamentarnej i ograniczać nadmierne rozdrobnienie Sejmu.

Nie istnieje przy tym jedna „idealna” wysokość progu wynikająca z zasad demokracji. Każda granica tworzy kompromis pomiędzy szerokością reprezentacji i możliwością budowania większości. W Polsce ustawodawca przyjął 5 proc. dla zwykłych list i 8 proc. dla formalnych koalicji.

Wybory 1993 i 2015 pokazują dwie strony tego rozwiązania. Próg może znacząco ograniczyć fragmentację parlamentu, ale w szczególnych konfiguracjach może również spowodować, że bardzo duża liczba prawidłowo oddanych głosów nie będzie reprezentowana przez mandaty.

Wyjątek dla mniejszości narodowych

Kodeks wyborczy przewiduje szczególne rozwiązanie dotyczące komitetów utworzonych przez wyborców zrzeszonych w zarejestrowanych organizacjach mniejszości narodowych. Mogą one skorzystać ze zwolnienia z warunku 5 proc., jeżeli spełnią wymagania określone w art. 197 Kodeksu.

Komitet musi złożyć Państwowej Komisji Wyborczej odpowiednie oświadczenie najpóźniej w piątym dniu przed dniem wyborów i przedstawić dokument właściwego organu statutowego organizacji potwierdzający utworzenie komitetu przez wyborców będących jej członkami.

Najbardziej znanym praktycznym przykładem korzystania z tego rozwiązania jest reprezentacja Mniejszości Niemieckiej. W wyborach 2015 r. komitet Mniejszości Niemieckiej uzyskał w skali kraju zaledwie 0,18 proc. głosów, ale dzięki szczególnemu statusowi mógł uczestniczyć w podziale mandatów i zdobył jeden mandat.

Wyjątek nie oznacza jednak automatycznego przyznania miejsca w Sejmie. Zwolnienie dotyczy krajowego progu ustawowego, natomiast w konkretnym okręgu lista nadal musi uzyskać liczbę głosów wystarczającą do zdobycia mandatu.

Czy próg 5 procent obowiązuje w wyborach do Senatu?

Nie. Zasada 5 i 8 proc. opisana w art. 196 dotyczy podziału mandatów do Sejmu.

Senatorowie wybierani są w jednomandatowych okręgach wyborczych. Mandat otrzymuje kandydat, który uzyskał najwięcej ważnie oddanych głosów w danym okręgu. Nie ma więc najpierw ogólnokrajowego sprawdzania, czy jego partia zdobyła 5 proc.

Możliwa jest zatem sytuacja, w której środowisko polityczne nie przekracza progu do Sejmu, ale jego kandydat odnosi zwycięstwo w wyborach do Senatu. Są to dwa różne systemy wyborcze przeprowadzane tego samego dnia.

Różnica ta pokazuje, dlaczego wspólne określenie „wybory parlamentarne” obejmuje w rzeczywistości dwa odmienne mechanizmy wyboru dwóch izb parlamentu.

Dlaczego próg będzie tak ważny w sondażach przed wyborami 2027?

Im bliżej wyborów, tym większą uwagę będą przyciągały partie znajdujące się w pobliżu 5 albo 8 proc. Nie chodzi wyłącznie o pytanie, czy dana formacja znajdzie się w Sejmie. Jej wejście albo pozostanie poza podziałem może zmienić liczbę mandatów przypadających wszystkim pozostałym ugrupowaniom.

Jeżeli kilka procent ważnych głosów zostanie oddanych na komitet pozostający poniżej progu, liczba głosów uczestniczących w faktycznym podziale miejsc maleje. Wtedy ugrupowania znajdujące się powyżej progu mogą uzyskać procent mandatów wyższy od ich procentu wszystkich ważnych głosów.

Dlatego sondaż pokazujący partię na poziomie 4,9 proc. i sondaż dający jej 5,3 proc. mogą generować bardzo odmienne symulacje mandatowe. Nie oznacza to jednak, że z pojedynczego badania można wyciągnąć pewny wniosek o przyszłym składzie Sejmu. W pobliżu progu szczególnie ważne są błąd statystyczny, metoda badania, wielkość próby oraz późniejszy rzeczywisty wynik w 41 okręgach.

Przed 2027 r. warto więc oddzielać sondaż poparcia od prognozy mandatów. Pierwszy mówi, jak odpowiedziała badana grupa, drugi wymaga szeregu dodatkowych założeń dotyczących progów, okręgów i rozkładu głosów.

Próg wyborczy nie jest prognozą tego, kto będzie rządził

Przekroczenie 5 proc. oznacza udział list w podziale mandatów, a nie udział w przyszłym rządzie. Partia może wejść do Sejmu i pozostać w opozycji, może uczestniczyć w koalicji albo wspierać mniejszościowy gabinet bez formalnego wejścia do rządu.

Dopiero po rozdzieleniu wszystkich 460 mandatów można odpowiedzieć na pytanie o możliwe większości parlamentarne. Najważniejszą polityczną liczbą staje się wtedy 231, choć poszczególne procedury konstytucyjne posługują się różnymi rodzajami większości.

Próg jest więc tylko jednym z kolejnych etapów bardzo długiego procesu. Najpierw wyborcy głosują. Następnie Państwowa Komisja Wyborcza ustala, które komitety spełniają warunki ustawowe, później głosy są przeliczane na mandaty w okręgach, a dopiero po ustaleniu pełnego składu Sejmu zaczyna się polityczny proces budowania większości i rządu.

Debata „Wszystko co Najważniejsze”. Czy głos oddany poniżej progu naprawdę jest głosem straconym?

Określenie „głos stracony” albo „zmarnowany” jest często używane podczas kampanii wyborczych jako argument mający przekonać wyborców mniejszych ugrupowań do głosowania na większe partie. Z prawnego punktu widzenia jest ono jednak nieprecyzyjne. Każdy prawidłowo oddany głos jest ważny i zostaje uwzględniony w oficjalnym wyniku.

Realna różnica pojawia się dopiero przy podziale mandatów. Jeśli komitet nie przekroczy progu, jego głosy nie są uwzględniane w matematycznym rozdziale miejsc w Sejmie. Z punktu widzenia reprezentacji parlamentarnej nie prowadzą więc do uzyskania mandatów.

Nie oznacza to jednak, że głos nie ma żadnego politycznego znaczenia. Oficjalny wynik pokazuje rzeczywistą skalę poparcia dla danego środowiska, może wpływać na jego przyszłą pozycję polityczną, finansowanie związane z wynikiem wyborczym zgodnie z odrębnymi przepisami czy decyzje podejmowane przed kolejnymi wyborami.

Warto więc bardzo ostrożnie używać argumentu o „marnowaniu głosu”. Mechanizm progów można i należy wyjaśniać matematycznie oraz prawnie, natomiast decyzja o tym, na kogo oddać głos, pozostaje decyzją wyborcy.

Próg wyborczy 2027 może zdecydować o większości w Sejmie

Wyniki wyborów 2015 pokazują, że pytanie o przekroczenie progu przez jedną lub kilka list może mieć konsekwencje daleko wykraczające poza los tych ugrupowań. Zjednoczona Lewica uzyskała 7,55 proc. i nie weszła do podziału mandatów, KORWiN otrzymał 4,76 proc. i również pozostał poza Sejmem, natomiast PiS z 37,58 proc. głosów uzyskało 235 mandatów.

Nie można na tej podstawie mechanicznie twierdzić, że określona partia zdobyła większość „dzięki” jednej konkretnej liście pozostającej poniżej progu. Wynik był efektem całego układu głosów, 41 okręgów i działania metody d’Hondta. Nie ulega jednak wątpliwości, że liczba głosów wyłączonych z podziału mandatów wpływa na jego rezultaty.

Podobne zjawisko może wystąpić w 2027 r. Jeżeli wszystkie większe ugrupowania wyraźnie przekroczą właściwe progi, podział będzie wyglądał inaczej niż w scenariuszu, w którym jedna lub kilka list znajdzie się minimalnie poniżej granicy 5 albo 8 proc.

Z tego powodu informacje o partiach znajdujących się wokół progu będą jednymi z najważniejszych danych ostatnich tygodni kampanii. Dla czytelnika najważniejsze powinno jednak pozostać rozumienie mechanizmu, a nie traktowanie każdego pojedynczego sondażu jako prognozy końcowego składu parlamentu.

Od głosu wyborcy do 231 mandatów

Cała Biblioteka Wyborcza dotycząca wyborów parlamentarnych 2027 układa się w tym miejscu w spójną sekwencję. Najpierw komitety muszą powstać i zarejestrować listy kandydatów. Następnie wyborcy oddają głosy, komisje je liczą, a PKW ustala rezultat w skali kraju.

Dopiero wtedy sprawdza się, które listy przekroczyły właściwy próg wyborczy. Następnym krokiem jest metoda d’Hondta i podział mandatów w okręgach, a dopiero z sumy tych mandatów powstaje polityczna arytmetyka nowego Sejmu.

Dlatego próg 5 albo 8 proc. nie jest drobnym technicznym szczegółem ordynacji. Znajduje się dokładnie pomiędzy decyzją wyborców a strukturą przyszłej władzy.

W wyborach parlamentarnych 2027 kilka dziesiątych punktu procentowego może więc nie tylko zdecydować o obecności jednej partii w Sejmie. Może zmienić sposób podziału dziesiątek mandatów pomiędzy pozostałe ugrupowania i w konsekwencji wpłynąć na to, jakie większości będą możliwe po wyborach.

A to oznacza, że aby rozumieć wynik wyborów, nie wystarczy wiedzieć, kto dostał najwięcej głosów. Trzeba również wiedzieć, które głosy uczestniczą później w podziale mandatów.

Najważniejsze pytania

Jaki jest próg wyborczy do Sejmu?

Dla zwykłych komitetów wyborczych wynosi co najmniej 5 proc. ważnie oddanych głosów w skali całego kraju. Dopiero po przekroczeniu tej granicy ich listy uczestniczą w podziale mandatów w okręgach.

Jaki próg obowiązuje koalicję?

Formalny koalicyjny komitet wyborczy musi otrzymać co najmniej 8 proc. ważnie oddanych głosów w skali kraju. Nie każda polityczna „wspólna lista” jest jednak w sensie Kodeksu koalicyjnym komitetem wyborczym.

Czy partia z wynikiem 4,99 proc. dostanie mandaty?

Jeżeli jest zwykłym komitetem podlegającym progowi 5 proc. i rzeczywiście otrzyma mniej niż 5 proc. ważnych głosów w skali kraju, jej listy nie uczestniczą w podziale mandatów. Wynik widoczny w mediach może być jednak zaokrąglony, dlatego decydują oficjalne liczby głosów.

Czy głosy na partię poniżej progu są nieważne?

Nie. Są ważnymi głosami i zostają policzone. Nie uczestniczą jedynie w podziale mandatów, jeżeli komitet nie przekroczył właściwego dla siebie progu.

Czy głosy poniżej progu są przekazywane największej partii?

Nie. Prawo nie przenosi ich na żadnego konkurenta. Ponieważ jednak listy poniżej progu są pomijane przy podziale mandatów, pozostałe komitety dzielą wszystkie miejsca pomiędzy siebie.

Czy próg 5 proc. liczy się w każdym okręgu osobno?

Nie. Próg ustawowy ustala się w skali całego kraju. Po jego przekroczeniu mandaty są natomiast rozdzielane osobno w poszczególnych okręgach.

Czy przekroczenie 5 proc. gwarantuje mandat w każdym okręgu?

Nie. Lista może uczestniczyć w podziale, ale to, czy faktycznie otrzyma mandat w konkretnym okręgu, zależy od liczby głosów, wyników konkurencji, liczby mandatów w okręgu oraz działania metody d’Hondta.

Co to jest naturalny próg wyborczy?

To nieformalna granica wynikająca z liczby mandatów dostępnych w konkretnym okręgu i rozkładu głosów. Nie jest wpisana do Kodeksu jako stały procent i może różnić się pomiędzy okręgami.

Czy mniejszości narodowe muszą przekraczać 5 proc.?

Kodeks pozwala określonym komitetom utworzonym przez wyborców zrzeszonych w zarejestrowanych organizacjach mniejszości narodowych skorzystać ze zwolnienia z tego warunku po spełnieniu procedury z art. 197. Zwolnienie nie oznacza automatycznego mandatu.

Czy próg wyborczy obowiązuje w wyborach do Senatu?

Nie w formule 5 i 8 proc. Senatorowie wybierani są w jednomandatowych okręgach i mandat otrzymuje kandydat z największą liczbą głosów w danym okręgu.

Dlaczego Zjednoczona Lewica nie weszła do Sejmu w 2015 roku?

Startowała jako koalicyjny komitet wyborczy, dla którego próg wynosił 8 proc. Zdobyła 7,55 proc. głosów, czyli ponad 1,1 mln, ale nie została uwzględniona w podziale mandatów.

Oprac. Karolina Gądek