Rocznice najważniejsze [13-19 kwietnia]

Przypominamy o rocznicach niektórych z najważniejszych wydarzeń w historii Polski, jakie miały miejsce w dniach od 13 do 19 kwietnia.

13 kwietnia

1603 – Wojska Rzeczypospolitej pod dowództwem hetmana Jana Karola Chodkiewicza zdobyły bronioną przez Szwedów twierdzę Dorpat w Inflantach.

1692 – Zmarł Samuel Kmicic, chorąży orszański i pułkownik wojsk litewskich w czasie wojny ze Szwedami. Był pierwowzorem jednego z głównych bohaterów powieści „Potop” Henryka Sienkiewicza.

1742 – W Dublinie odbyło się premierowe wykonanie oratorium „Mesjasz” Georga Friedricha Händla, jednej z najważniejszych i najbardziej znanych kompozycji w dziejach muzyki.

1773 – Zmarł Jakub Fontana, jeden z najlepszych polskich architektów doby klasycyzmu. Autor i współautor takich dzieł jak Pałac Branickich w Białymstoku, a w Warszawie: Pałac Branickich przy Miodowej, fasada Kościoła Świętego Krzyża, wnętrza Zamku Królewskiego, Pałac Paca przy Miodowej.

1800 – Zmarł Kazimierz Poniatowski, starszy brat ostatniego króla Polski, bohater licznych skandali (m.in. za sprawą należącego do niego domu publicznego przy Krakowskim Przedmieściu), założyciel Parku na Książęcem w okolicy dzisiejszego Muzeum Narodowego.

1881 – Zmarł Karol Scheibler, łódzki „król bawełny”, przemysłowiec niemieckiego pochodzenia. Na nim Reymont wzorował postać Hermana Bucholca w „Ziemi obiecanej”.

1883 – Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego Zygmunt Wróblewski i Karol Olszewski jako pierwsi na świecie dokonali skroplenia azotu.

1891 – Urodził się Tadeusz Kuchar, obrońca Lwowa w 1918 r. i oficer w wojnie polsko-bolszewickiej, utalentowany sportowiec (podobnie jak jego bracia), z sukcesami m.in. w lekkoatletyce, piłce nożnej (w „Pogoni” Lwów i jako trener reprezentacji), pływaniu i łyżwiarstwie.

1893 – Urodziła się Maja Berezowska; malarka, ilustratorka; autorka cyklu karykatur Adolfa Hitlera opublikowanych we Francji w 1934 r.; w 1942 r. aresztowana w Warszawie przez gestapo; więziona na Pawiaku i w KL Ravensbrück.

1906 – Urodził się Samuel Beckett, jeden z najważniejszych dramaturgów XX wieku (m.in. „Czekając na Godota” i „Końcówka”), laureat Literackiej Nagrody Nobla.

1909 – We Lwowie urodził się Stanisław Ulam, matematyk, absolwent Politechniki Lwowskiej; od 1936 r. w USA; wykładowca m.in. Uniwersytetu Harvarda, profesor Uniwersytetu Wisconsin w Madison; od 1943 r. pracował w ośrodku badań jądrowych w Los Alamos, współtwórca pierwszej amerykańskiej bomby wodorowej.

1923 – Ferdinand Foch został mianowany marszałkiem Polski.

1930 – W Łodzi rozpoczęło działalność Muzeum Sztuki, kolekcjonujące przede wszystkim sztukę awangardową; podstawą jego zbiorów jest kolekcja sztuki nowoczesnej grupy „a.r.”, gromadzona z inicjatywy Władysława Strzemińskiego.

1938 – Zmarł Robert Oszek, jedna z najbarwniejszych postaci III powstania śląskiego – dowódca oddziału szturmowego sformowanego z byłych żołnierzy niemieckiej marynarki wojennej. Wcześniej, w czasie I wojny światowej dowodził niemieckim torpedowcem, a w wojnie polsko-bolszewickiej był jednym z organizatorów Flotylli Pińskiej.

1938 – Urodził się Andrzej Dąbrowski, wokalista jazzowy, piosenkarz, perkusista, kompozytor.

1940 – Urodził się Piotr Figiel, kompozytor, aranżer, pianista; autor piosenek „Dwadzieścia lat, a może mniej”, „Powrócisz tu”.

1942 – Urodził się Waldemar Marszałek, zawodnik sportów motorowodnych, wielokrotny mistrz świata i Europy.

1947 – Rozpoczęła się „bitwa o handel” – obradujące w Warszawie plenum KC PPR wyznaczyło główne kierunki reformy handlu wewnętrznego w Polsce, zmierzające do wprowadzenia modelu gospodarki opartego na wzorach sowieckich.

1957 – Kościołowi Mariackiemu w Krakowie, po 10-letniej konserwacji, przekazano rewindykowany z Niemiec ołtarz Wita Stwosza.

1967 – W Warszawie w Sali Kongresowej odbyły się dwa koncerty The Rolling Stones.

1970 – „Houston, mieliśmy problem” (Houston, we’ve had a problem) – najsłynniejsze słowa w dziejach misji kosmicznych. Padły z ust kapitana lecącej w stronę Księżyca rakiety Apollo 13. Eksplozja zbiornika z tlenem zmusiła astronautów do zmiany planu lotu, ale całej załodze udało się wrócić na Ziemię.

1972 – Zmarł Feliks Młynarski, ekonomista, współtwórca Banku Polskiego SA; w czasie II wojny światowej, za zgodą rządu RP na uchodźstwie, pełnił funkcję prezesa Banku Emisyjnego w Krakowie, emitującego pieniądze dla Generalnego Gubernatorstwa, tzw. młynarki.

1986 – Jan Paweł II jako pierwszy papież odwiedził synagogę; w rzymskiej Synagodze Większej spotkał się z naczelnym rabinem Rzymu Elio Toaffem.

1990 – Związek Radziecki przyznał się do odpowiedzialności za zbrodnię katyńską; w komunikacie rządowej agencji TASS oficjalnie potwierdzono, że polscy jeńcy wojenni zostali rozstrzelani wiosną 1940 r. przez NKWD.

1990 – Prezydent ZSRR Michaił Gorbaczow przekazał prezydentowi Wojciechowi Jaruzelskiemu kopie archiwalnych dokumentów z listami polskich jeńców wysłanych w kwietniu i maju 1940 r. z obozu w Kozielsku do Smoleńska i z obozu w Ostaszkowie do Kalinina (obecny Twer), a także wykaz akt ewidencyjnych jeńców wojennych, których wywieziono z obozu NKWD w Starobielsku.

2007 – W Konstancinie zmarł Andrzej Kurylewicz, kompozytor, pianista, trębacz, puzonista, dyrygent, jeden z pionierów muzyki jazzowej w Polsce.

2008 – W Warszawie zmarł Jerzy Krasowski, aktor, reżyser teatralny; w latach 1983-90 dyrektor Teatru Narodowego w Warszawie.

2015 – W Lubece zmarł Günter Grass, niemiecki pisarz urodzony w Gdańsku, rzeźbiarz, rysownik; autor powieści „Blaszany bębenek”, „Psie lata”, „Wróżby kumaka”; laureat Literackiej Nagrody Nobla w 1999 r.

2020 – W Nowym Jorku zmarł major Jerzy Główczewski, pilot Dywizjonu 308 „Krakowskiego”, ostatni żyjący polski pilot myśliwca z II wojny światowej. Wykonał sto lotów bojowych. Po wojnie architekt. Autor wspomnień „Wojak z przypadku” (2003), „Optymista mimo wszystko” (2004) i „Ostatni pilot myśliwca” (2017).

2025 – Zmarł Mario Vargas Llosa, jeden z najważniejszych pisarzy swojej epoki, autor m.in. powieści „Rozmowa w katedrze”, laureat Literackiej Nagrody Nobla.

14 kwietnia

966 – Prawdopodobna data chrztu księcia Mieszka I; historycy nie są zgodni, gdzie się odbył. Wymienia się Ostrów Lednicki, Poznań, Gniezno oraz Ratyzbonę.

1430 – Grupa rycerzy-raubritterów (rabusiów) pochodzących z Czech, Moraw i Śląska napadła na Klasztor Paulinów na Jasnej Górze, zabijając kilku zakonników, łupiąc część kosztowności i uszkadzając obraz Matki Boskiej Częstochowskiej.

1570 – W Sandomierzu przedstawiciele protestanckich wyznań – kalwini, luteranie i bracia czescy – podpisali porozumienie dotyczące współdziałania wobec kontrreformacji.

1810 – Książę Fryderyk August (panujący w założonym przez Napoleona Księstwie Warszawskim) powołał Rządową Dyrekcję Teatru.

1861 – Urodził się Stefan Szolc-Rogoziński, podróżnik, etnograf, badacz Afryki, przede wszystkim Kamerunu.

1865 – W wyniku zamachu ciężko ranny został (a następnego dnia zmarł) prezydent Stanów Zjednoczonych Abraham Lincoln.

1889 – Urodził się Walery Goetel, geolog, ekolog i paleontolog; badacz budowy geologicznej Tatr; w latach 1939-51 rektor Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie.

1912 – W nocy z 14 na 15 kwietnia z górą lodową na Atlantyku zderzył się i zatonął „Titanic” – statek pasażerski płynący do Nowego Jorku. W katastrofie zginęło ponad 1,4 tys. pasażerów i członków załogi.

1916 – Urodził się Wojciech Żukrowski, prozaik, poeta, eseista; autor „Kamiennych tablic”, „Skąpanych w ogniu”, opowiadań wojennych „Z kraju milczenia”, a także książek dla dzieci.

1917 – W Warszawie zmarł Ludwik Zamenhof, lekarz, twórca języka esperanto.

1924 – Reforma walutowa rządu Władysława Grabskiego; prezydent RP wydał rozporządzenie o zmianie ustroju pieniężnego; ustalono w nim m.in. relację marki polskiej do nowej waluty – złotego: 1 800 000 marek polskich za 1 złotego.

1927 – Oficerska Szkoła Lotnictwa została przeniesiona z Grudziądza do Dęblina.

1929 – Powstał rząd Kazimierza Świtalskiego, pierwszy z tzw. rządów pułkowników. Prawie połowa zasiadających w nim ministrów była wojskowymi, wśród nich oprócz premiera np. Felicjan Sławoj-Składkowski i sprawujący faktyczną władzę Józef Piłsudski.

1934 – Powstał Obóz Narodowo-Radykalny, zrzeszał wywodzących się z endecji działaczy o poglądach skrajnie prawicowych i faszystowskich. Po trzech miesiącach został zdelegalizowany przez władze, a czołowi jego przedstawiciele trafili do obozu w Berezie Kartuskiej.

1935 – Urodził się Andrzej Gwiazda, jeden z założycieli Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża; w sierpniu 1980 r. członek Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Stoczni Gdańskiej, współautor 21 Postulatów Sierpniowych; współzałożyciel „Solidarności”.

1940 – We wsi Józefów Duży niedaleko Kocka Niemcy rozstrzelali ponad 160 mieszkańców okolicznych wsi.

1941 – Urodziła się Pola Raksa, aktorka; Marusia w serialu „Czterej pancerni i pies”, grała też w filmach „Szatan z siódmej klasy”, „Panienka z okienka”, „Popioły”, „Pogoń za Adamem”, „Aria dla atlety” i „Uprowadzenie Agaty”.

1950 – W Warszawie zawarte zostało porozumienie państwo – Kościół. Rząd obiecał m.in., że nie będzie przeszkadzał w publicznym okazywaniu kultu, a Episkopat miał wezwać duchowieństwo, aby uczyło wiernych poszanowania władzy państwowej i prawa.

1953 – Wacław Kostek-Biernacki, w II RP piłsudczyk i znany z sadyzmu wobec więźniów komendant twierdzy brzeskiej, a potem obozu w Berezie Kartuskiej został skazany na śmierć za „faszyzowanie kraju”. Wyroku nie wykonano, Kostek-Biernacki wyszedł z więzienia w 1955 r. z powodu złego stanu zdrowia.

1966 – Początek kościelnych obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski.

1986 – Premiera filmu „Dziewczęta z Nowolipek” w reżyserii Barbary Sass.

1985 – W Krakowie ogłoszono deklarację założycielską Ruchu „Wolność i Pokój” (WiP).

1988 – W Warszawie odbyło się spotkanie założycielskie reaktywowanego Białoruskiego Zrzeszenia Studentów.

2013 – Zmarł Andrzej Garlicki, historyk, badacz dziejów II RP i biograf Piłsudskiego, autor takich książek jak „U źródeł obozu belwederskiego”, „Przewrót majowy”, „Od maja do Brześcia”, „Od Brześcia do maja”.

2024 – Zmarł Zbigniew Mikołejko, poeta i filozof, autor takich książek jak „Żywoty świętych poprawione” i „Między zbawieniem a Smoleńskiem”.

15 kwietnia

1452 – Urodził się Leonardo da Vinci – jeden z najwybitniejszych artystów w dziejach ludzkości. Był również uczonym i wynalazcą.

1515 – Zmarł Mikołaj Kamieniecki, hetman wielki koronny, wojewoda krakowski, autor wielu reform wojskowych; w 1512 r. wspólnie z hetmanem Konstantym Ostrogskim rozgromił Tatarów w bitwie pod Wiśniowcem.

1658 – Zmarł Andrzej Leszczyński, arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski od 1653 roku.

1786 – Urodził się Walerian Łukasiński, najsławniejszy polski więzień twierdzy szlisselburskiej. Spędził w niej 38 lat (od wybuchu powstania listopadowego aż do śmierci w 1868 r.), a osiem poprzednich lat siedział za murami innych więzień. Aresztowany został w 1822 r. za zorganizowanie antycarskiego Narodowego Towarzystwa Patriotycznego.

1865 – Urodziła się Olga Boznańska, jedna z najbardziej cenionych polskich malarek, przedstawicielka impresjonizmu, wybitna artystka okresu Młodej Polski.

1879 – Urodził się Zygmunt Słomiński, prezydent Warszawy w latach 1927-1934. W czasie II wojny światowej został aresztowany przez Gestapo, uwięziony na Pawiaku i rozstrzelany.

1886 – Urodził się Tadeusz Kutrzeba, w kampanii wrześniowej wsławił się jako dowódca Armii „Poznań” w bitwie nad Bzurą.

1888 – Urodził się Tadeusz Pruszkowski, żołnierz Legionów Polskich, malarz, pedagog, profesor ASP w Warszawie; zastrzelony przez Niemców w 1942 r. podczas próby ucieczki z konwoju na Pawiak.

1889 – Urodził się Kalman Szapiro, cadyk, ostatni rabin w getcie warszawskim przed jego likwidacją przez władze niemieckie w 1943 r.

1915 – Urodził się Eugenius Szyr – „wieczny” minister. Zasiadał w prawie wszystkich rządach – od Osóbki-Morawskiego i Cyrankiewicza aż do Jaruzelskiego (głównie w resortach gospodarczych, a przez 12,5 roku jako wicepremier). W młodości walczył w brygadach międzynarodowych przeciwko puczowi gen. Franco, a później w armii Berlinga. Był przez ponad 20 lat posłem i członkiem kierownictwa PZPR.

1915 – Urodził się Jan Zumbach – as polskiego lotnictwa wojskowego. Wsławił się w bitwie o Anglię jako pilot Dywizjonu 303. Od maja do grudnia 1942 r. był dowódcą tej formacji. W latach 60. był najemnikiem w Afryce, zmarł we Francji, pochowano go na Powązkach.

1922 – Sejm RP ratyfikował traktat ryski kończący wojnę polsko-bolszewicką.

1926 – Urodził się Michael Smuss, izraelski artysta rodem z Gdańska (wtedy Wolnego Miasta). Wziął udział w powstaniu w getcie warszawskim, przeszedł przez kilka obozów koncentracyjnych. Emigrował do USA, a stamtąd do Izraela, gdzie zmarł w październiku 2025 r.

1927 – Zmarł Feliks Perl, działacz socjalistyczny, publicysta, jeden z głównych teoretyków PPS; w latach 1915-27 redaktor naczelny „Robotnika”.

1934 – Urodził się Andrzej Kopiczyński, aktor, sławny dzięki roli inżyniera Karwowskiego w serialu „Czterdziestolatek”.

1938 – Urodził się arcybiskup Sawa (Michał Hrycuniak), od 1998 r. zwierzchnik Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

1939 – Odbył się ogólnopolski zjazd założycielski Stronnictwa Demokratycznego.

1945 – W Krakowie ukazał się pierwszy numer tygodnika „Przekrój”.

1963 – W Oświęcimiu urodziła się Beata Szydło, premier polskiego rządu w latach 2015-2017.

1970 – Jeden z największych sukcesów polskiego klubu piłkarskiego: W półfinale Pucharu Zdobywców Pucharów Górnik Zabrze zremisował na Stadionie Śląskim w Chorzowie z AS Roma 2:2. O awansie Górnika do finału zdecydowało losowanie po trzecim meczu, zakończonym ponownie remisem, rozegranym 22 kwietnia w Strasburgu.

1972 – Rozpoczęła się budowa Huty Katowice.

1983 – Początek budowy pierwszej linii warszawskiego metra.

1999 – Podpisano akt założycielski Sojuszu Lewicy Demokratycznej (SLD).

2000 – Komendant Główny Policji powołał Centralne Biuro Śledcze (CBŚ).

2002 – Zmarł Szymon Kobyliński, grafik, rysownik, karykaturzysta, eseista i dziennikarz.

2007 – Zmarł Jerzy Janicki, pisarz, dramaturg, współautor powieści radiowych „Matysiakowie” i „W Jezioranach”; autor scenariuszy filmowych do seriali „Polskie drogi”, „Ballada o Januszku” i „Dom”.

2010 – Prezydent RP Lech Kaczyński otrzymał pośmiertnie tytuł Honorowego Obywatela m.st. Warszawy.

2013 – Zamach terrorystyczny na trasie biegu maratońskiego w Bostonie. Zginęły trzy osoby (a później też policjant w trakcie obławy na terrorystów), 264 zostały ranne.

2019 – Pożar katedry Notre-Dame w Paryżu.

2024 – Zmarła prof. Jadwiga Staniszkis, socjolożka i publicystka, autorka takich książek jak „Samoograniczająca się rewolucja”, „Postkomunizm” i „Władza globalizacji”.

16 kwietnia

1792 – Ignacy Wyssogota Zakrzewski został wybrany na pierwszego prezydenta Warszawy.

1888 – Zmarł Zygmunt Wróblewski, fizyk, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego; w 1883 r. wraz z prof. Karolem Olszewskim dokonał pierwszego w dziejach skroplenia tlenu i azotu.

1895 – Urodził się Czesław Kaczmarek, biskup kielecki w latach 1938-1963, w czasach stalinowskich więziony.

1908 – Urodził się Wojciech Kołaczkowski, pilot, w czasie II wojny światowej jeden z dowódców słynnego Dywizjonu 303.

1911 – Urodził się Marian Gołębiewski, w czasie II wojny światowej cichociemny i oficer AK, a zaraz potem jeden z dowódców Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, w latach 1946-56 i ponownie po 1970 r. więziony.

1923 – Urodziła się Alina Janowska, w czasie wojny wzięła udział w Powstaniu Warszawskim, po wojnie aktorka (w takich filmach jak „Zakazane piosenki”, „Skarb”, „Podróż za jeden uśmiech”, „Wojna domowa”).

1923 – Urodził się Andrzej Romocki „Morro”, w czasie II wojny światowej członek Szarych Szeregów, kapitan Armii Krajowej; dowódca 2 kompanii „Rudy” batalionu „Zośka”; poległ w Powstaniu Warszawskim.

1927 – Polskie Radio po raz pierwszy transmitowało odegranie hejnału z wieży mariackiej w Krakowie.

1936 – „Krwawy czwartek” we Lwowie – w czasie pogrzebu uczestnika demonstracji bezrobotnych, zastrzelonego dwa dni wcześniej przez policję, doszło do gwałtownych starć z siłami porządkowymi; od policyjnych kul zginęło 31 uczestników konduktu, kolejnych 18 zmarło na skutek ran.

1940 – Urodził się Krzysztof Kumor, aktor, prezes ZASP w latach 2006-10.

1943 – Do Katynia przybyła Komisja Techniczna Polskiego Czerwonego Krzyża, która pracowała przy ekshumacjach do 9 czerwca 1943 r.

1944 – Ukraińscy kolaboranci służący w 4 Pułku Policji SS dokonali masakry od 250 do 862 Polaków w Chodaczkowie Wielkim w województwie tarnopolskim.

1945 – Armia Czerwona rozpoczęła ofensywę na Berlin; w rejonie Siekierek żołnierze 1 Armii Wojska Polskiego pod dowództwem gen. Stanisława Popławskiego sforsowali Odrę, biorąc udział w operacji berlińskiej.

1945 – Należący do radzieckiej floty wojennej okręt podwodny L-3 zatopił niemiecki statek transportowy „Goya” przewożący oprócz żołnierzy wielu uchodźców z Gdańska i Prus Wschodnich; zginęło co najmniej 6 tys. osób.

1946 – Urodził się Maciej Wojtyszko, reżyser, dramatopisarz i scenarzysta.

1947 – Na terenie dawnego obozu KL Auschwitz-Birkenau został powieszony były komendant Rudolf Hoess.

1952 – Sąd Wojewódzki w Warszawie skazał na karę śmierci gen. Augusta Emila Fieldorfa „Nila”, organizatora i szefa Kedywu Komendy Głównej AK, jednego z najbardziej zasłużonych żołnierzy Armii Krajowej i polskiego podziemia niepodległościowego; egzekucję wykonano 24 lutego 1953 roku.

1957 – Rozporządzeniem Rady Ministrów utworzony został Wielkopolski Park Narodowy.

1964 – Urodził się Piotr Gąsowski, aktor, artysta kabaretowy.

1966 – W Gnieźnie i Poznaniu odbyły się centralne uroczystości państwowe związane z obchodami Tysiąclecia Państwa Polskiego.

1967 – Na terenie byłego niemieckiego obozu zagłady Auschwitz-Birkenau odsłonięto pomnik ku czci ofiar nazistowskiego ludobójstwa; podczas uroczystości odbyło się prawykonanie „Dies irae” Krzysztofa Pendereckiego.

1973 – Samolot Ił 62 „Mikołaj Kopernik” odbył pierwszy w historii Polskich Linii Lotniczych „LOT” rejs transoceaniczny do Nowego Jorku.

1979 – Premiera filmu „Zmory” w reżyserii Wojciecha Marczewskiego, nagrodzonego Nagrodą Główną Jury na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni.

1985 – Zmarł Tadeusz Bartosik, aktor, wystąpił m.in. w filmach „Zezowate szczęście”, „Historia współczesna”, a także w serialach „Stawka większa niż życie” i „Doktor Murek”.

1991 – Inauguracja działalności Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie.

1997 – W Paryżu zmarł Roland Topor, urodzony w rodzinie polskich Żydów, francuski malarz, rysownik, scenarzysta, powieściopisarz, dramaturg i aktor.

2003 – W Atenach podpisano traktat dotyczący wejścia do Unii Europejskiej dziesięciu nowych państw, w tym Polski.

2010 – Polska strefa powietrzna została niemal całkowicie zamknięta z powodu chmury pyłów wulkanicznych powstałej po erupcji islandzkiego wulkanu Eyjafjallajökull. Wydarzenie to uniemożliwiło przybycie niemal wszystkich delegacji zagranicznych na pogrzeb pary prezydenckiej w Krakowie.

2012 – Zmarł Marian Biskup, historyk, badacz dziejów Pomorza, zakonu krzyżackiego i Torunia.

17 kwietnia

1330 – Na zamku wyszehradzkim węgierski arystokrata Felicjan Zach usiłował dokonać zamachu na rodzinę królewską, raniąc króla Karola Roberta i królową Elżbietę Łokietkównę, po czym zginął z ręki jednego z dworzan.

1594 – Papież Klemens VIII kanonizował misjonarza dominikańskiego Jacka Odrowąża.

1794 – Powstanie kościuszkowskie; w Warszawie wybuchła insurekcja, wojska rosyjskie stacjonujące w stolicy zostały pobite i wyparte z miasta; wśród dowódców stołecznych walk wyróżnił się radny i szewc Jan Kiliński.

1848 – Władze austriackie uwłaszczyły chłopów w Galicji.

1850 – Zmarł gen. Jan Krukowiecki, uczestnik wojen napoleońskich, prezes Rządu Narodowego w czasie powstania listopadowego.

1865 – Urodziła się Urszula Ledóchowska, założycielka Zgromadzenia Sióstr Urszulanek Serca Jezusa Konającego (urszulanek szarych); kanonizowana w 2003 r. przez papieża Jana Pawła II.

1888 – Urodził się Józef Retinger, polityk, znawca literatury i sztuki; w czasie II wojny światowej osobisty doradca polityczny gen. Władysława Sikorskiego, emisariusz, wykorzystywany do najtajniejszych misji.

1900 – Józef Piłsudski został przewieziony z więzienia w Łodzi i osadzony przez Rosjan w więzieniu na Cytadeli Warszawskiej (X Pawilon), gdzie rozpoczęto śledztwo w sprawie jego działalności niepodległościowej w PPS.

1904 – Urodził się Franciszek Dąbrowski, zastępca dowódcy obrony Westerplatte we wrześniu 1939 roku.

1925 – Urodził się Jan Romocki „Bonawentura”, podharcmistrz, podporucznik Armii Krajowej; zginął w czasie Powstania Warszawskiego.

1938 – Papież Pius XI kanonizował Andrzeja Bobolę, jezuitę i misjonarza, zamordowanego w 1657 r. przez Kozaków w czasie rzezi w Janowie Poleskim.

1942 – W nocy z 17 na 18 kwietnia gestapo na ulicach warszawskiego getta zamordowało 52 osoby; była to pierwsza zorganizowana akcja terroru na terenie dzielnicy zamkniętej.

1944 – W obozie jenieckim Murnau zmarł Czesław Fijałkowski, generał WP; w kampanii wrześniowej był dowódcą Grupy Operacyjnej „Narew”.

1947 – Rejonowy Sąd Wojskowy w Warszawie skazał na więzienie Kazimierza Bagińskiego (działacza Mikołajczykowskiego PSL-u, sądzonego wcześniej w Procesie Moskiewskim) oraz trzech innych działaczy ruchu ludowego za redagowanie rzekomo nielegalnego biuletynu PSL.

1951 – Urodził się Paweł Śpiewak, socjolog, historyk idei, profesor Uniwersytetu Warszawskiego; w latach 2011-2020 dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego.

1952 – Urodził się Robert Gliński, reżyser, autor filmów „Wszystko, co najważniejsze”, „Cześć, Tereska”, „Wróżby kumaka” i „Kamienie na szaniec”.

1955 – Urodził się Jan Borysewicz, lider zespołu Lady Pank, kompozytor, gitarzysta, wokalista i autor tekstów.

1979 – W nocy z 17 na 18 kwietnia nieznani sprawcy za pomocą ładunku wybuchowego uszkodzili Pomnik Lenina w Nowej Hucie.

1981 – Zmarł Ludwik Sempoliński, aktor, śpiewak, reżyser, wystąpił w filmach „Pan Twardowski”, „Piętro wyżej”, „Paweł i Gaweł”, „Żołnierz królowej Madagaskaru”, „Skarb” i „Irena do domu!”.

1988 – Relikwie świętego Andrzeja Boboli zostały złożone w nowo wybudowanym sanktuarium na warszawskim Mokotowie.

1989 – Sąd Wojewódzki w Warszawie ponownie – dzięki umowie zawartej przy Okrągłym Stole – zarejestrował NSZZ „Solidarność”.

1990 – W Warszawie zmarł Witold Łokuciewski, pułkownik WP, as myśliwski, pilot Dywizjonu 303, uczestnik bitwy o Anglię; w 1942 r. zestrzelony nad Francją, trafił do niemieckiej niewoli; po wojnie ostatni dowódca Dywizjonu 303 (1946).

1995 – Wybuch gazu w dziesięciopiętrowym bloku mieszkalnym w Gdańsku. Zginęły 22 osoby. Przyczyną zdarzenia było celowe rozszczelnienie instalacji gazowej przez jednego z lokatorów.

2005 – W Warszawie zmarł Rajmund Kaczyński – oficer Wojska Polskiego, uczestnik Powstania Warszawskiego, inżynier, wykładowca Politechniki Warszawskiej; ojciec polityków – Lecha i Jarosława Kaczyńskich.

2017 – We Wrocławiu zmarł arcybiskup Jeremiasz, ordynariusz prawosławnej diecezji wrocławsko-szczecińskiej, w przeszłości m.in. wieloletni przewodniczący Polskiej Rady Ekumenicznej.

2018 – Zmarł Stanisław Likiernik, żołnierz Kedywu Armii Krajowej, uczestnik wielu akcji likwidacyjnych i sabotażowo-dywersyjnych oraz Powstania Warszawskiego.

18 kwietnia

1025 – Podczas Świąt Wielkanocnych w Gnieźnie odbyła się koronacja królewska Bolesława Chrobrego.

1518 – Na Wawelu odbyła się koronacja Bony Sforzy na królową Polski i jej zaślubiny z królem Zygmuntem I Starym.

1791 – Sejm Wielki uchwalił prawo „o miastach królewskich”, zgodnie z którym obywatele miast uzyskali prawo nietykalności osobistej i majątkowej oraz możliwość głosowania w Sejmie w sprawach miast, handlu i rzemiosła.

1792 – Na polecenie Sejmu Wielkiego dokonano ostatniej lustracji zbiorów Skarbca Koronnego na Wawelu. Zgromadzone pamiątki dziejów Polski przez cztery kolejne dni były prezentowane zwiedzającym.

1854 – Zmarł Józef Elsner, kompozytor, pedagog, nauczyciel Fryderyka Chopina.

1869 – Na łamach warszawskiego „Przeglądu Tygodniowego Życia Społecznego, Literatury i Sztuk Pięknych” ukazał się debiut literacki Henryka Sienkiewicza – recenzja teatralna z występu Wincentego Rapackiego.

1892 – Urodził się Bolesław Bierut, w latach 1944-1956 najważniejsza osoba w strukturach władzy, był m.in. prezydentem i premierem i stał na czele mającej monopol na władzę PZPR.

1916 – Urodził się Witold Kula, historyk, badacz dziejów społeczno-gospodarczych Polski.

1919 – W Poznaniu założone zostało Muzeum Wielkopolskie, w 1950 r. przekształcone w Muzeum Narodowe.

1922 – Tzw. Litwa Środkowa z miastem Wilnem została przyłączona do Polski; w związku tym Litwini przenieśli stolicę do Kowna.

1926 – Polskie Radio rozpoczęło regularną emisję programu.

1927 – Urodził się Tadeusz Mazowiecki, w latach 1989-1990 pierwszy po II wojnie światowej niekomunistyczny premier w Polsce, wcześniej działacz opozycji demokratycznej, redaktor naczelny „Tygodnika Solidarność”; uczestnik obrad Okrągłego Stołu.

1934 – W Warszawie założono Instytut Fryderyka Chopina, od 1950 r. działający pod nazwą Towarzystwa im. Fryderyka Chopina.

1938 – Urodził się Tomasz Łubieński, pisarz, publicysta, dramaturg, eseista i tłumacz; autor m.in. książek „M jak Mickiewicz” i „Bić się czy nie bić”.

1940 – Urodził się Janusz Kochanowski, prawnik, Rzecznik Praw Obywatelskich w latach 2006-10; zginął 10 kwietnia 2010 r. w katastrofie smoleńskiej .

1944 – Na Wołyniu w walce z Niemcami poległ ppłk Jan Kiwerski „Oliwa”, dowódca 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej.

1944 – W Bydgoszczy urodził się Jan Rulewski, działacz opozycji demokratycznej, więzień polityczny; w 1980 r. członek Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność”, od 1981 r. w Tymczasowym Prezydium KKP, członek Komisji Krajowej; przewodniczący Zarządu Regionu Bydgoskiego NSZZ „S” (1981); w stanie wojennym Internowany, a następnie aresztowany i oskarżony o „próbę obalenia przemocą ustroju PRL”; uwolniony na mocy amnestii w 1984 r.; poseł na Sejm w latach 1991-2001, od 2007 r. senator RP.

1945 – W Piskorowicach koło Leżajska oddziały Narodowej Organizacji Wojskowej, podległe Józefowi Zadzierskiemu ps. „Wołyniak”, zamordowały około sto osób narodowości ukraińskiej.

1947 – Urodził się Jerzy Stuhr, aktor, reżyser, pedagog, rektor PWST w Krakowie (1990-96 i 2002-08); znany z takich filmów jak „Amator”, „Wodzirej”, „Seksmisja”, „Kingsajz”, „Obywatel Piszczyk”, „Deja vu”, „Spis cudzołożnic”, „Historie miłosne”, „Kiler”, „Duże zwierzę”, „Habemus Papam – mamy papieża” i „Obywatel”.

1948 – Zmarł Wincenty Pstrowski, górnik zabrzańskiej kopalni, inicjator „socjalistycznego współzawodnictwa pracy”, które polegało na śrubowaniu norm wydajności.

1952 – W Warszawie w Alei Szucha, gdzie w latach 1939-44 mieściła się siedziba gestapo, otwarto Mauzoleum Walki i Męczeństwa.

1975 – Urodził się Marek Dyjak, polski kompozytor i wokalista, wykonawca poezji śpiewanej i jazzu.

1984 – W Wilnie odsłonięto Pomnik Adama Mickiewicza.

1986 – Józef Szaniawski, dziennikarz PAP i „Interpressu”, współpracownik Radia Wolna Europa, oskarżony przez władze o szpiegostwo wojskowe, został skazany na 10 lat więzienia, konfiskatę mienia oraz grzywnę.

1989 – W czasie spotkania Lecha Wałęsy i gen. Czesława Kiszczaka podjęto decyzję o powołaniu Komisji Porozumiewawczej mającej czuwać nad wykonywaniem porozumień zawartych przy Okrągłym Stole.

1990 – Premiera filmu „Deja vu” w reżyserii Juliusza Machulskiego.

1993 – Papież Jan Paweł II dokonał beatyfikacji siostry Faustyny Kowalskiej, zakonnicy ze Zgromadzenia Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia.

2010 – W Krakowie odbyły się uroczystości pogrzebowe prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego i jego żony Marii, którzy zginęli w katastrofie samolotu pod Smoleńskiem.

2017 – W Łodzi zmarł Oleg Zakirow, były funkcjonariusz KGB w stopniu majora, który na własną rękę prowadził śledztwo w sprawie zbrodni katyńskiej. Dotarł do bezpośrednich świadków i wykonawców, spisywał i przechowywał ich zeznania. Szykanowany przez władze w 1998 roku wraz z żoną i córką wyemigrował do Polski.

2021 – Zmarł Stefan Bratkowski, dziennikarz, publicysta, działacz opozycji antykomunistycznej i jeden z uczestników Okrągłego Stołu.

19 kwietnia

1773 – W Warszawie rozpoczął obrady sejm rozbiorowy, którego celem było zatwierdzenie decyzji zaborców o podziale Rzeczypospolitej; podczas obrad protestowali niektórzy posłowie, m.in. Tadeusz Rejtan, którego rozpaczliwy gest uwiecznił Jan Matejko na słynnym obrazie z 1866 roku.

1809 – Bitwa pod Raszynem; wojska austriackie miały dwukrotną przewagę liczebną nad wojskami polskimi dowodzonymi przez księcia Józefa Poniatowskiego, ale bitwa pozostała nierozstrzygnięta.

1809 – W bitwie pod Raszynem zginął Cyprian Godebski, działacz niepodległościowy, poeta, powieściopisarz, publicysta, żołnierz Legionów Polskich we Włoszech i armii Księstwa Warszawskiego.

1899 – W Warszawie zmarł Stanisław Kierbedź, inżynier, budowniczy mostów stalowych, m.in. Mostu Aleksandrowskiego w Warszawie.

1920 – W Chorzowie urodził się Kazimierz Smoleń, więzień niemieckich obozów koncentracyjnych, m.in. KL Auschwitz; współtwórca i wieloletni dyrektor Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau.

1934 – Urodził się Jan Kobuszewski, aktor, artysta kabaretowy, związany z warszawskim Teatrem Kwadrat; znany m.in. z występów w kabaretach: Dudek, Kabarecie Starszych Panów i w Kabarecie Olgi Lipińskiej, a także z ról w filmach Stanisława Barei.

1936 – Na Placu Krasińskich w Warszawie odsłonięto Pomnik Jana Kilińskiego; w 1959 r. został przeniesiony na Podwale.

1942 – W przeddzień urodzin Adolfa Hitlera członkowie konspiracyjnej Organizacji Małego Sabotażu „Wawer” rozwiesili w Warszawie około 2 tys. rysunków swastyki powieszonej na szubienicy.

1943 – Ostra reakcja Moskwy na propozycję prowadzenia przez Międzynarodowy Czerwony Krzyż dochodzenia w sprawie zbrodni katyńskiej; dziennik „Prawda” opublikował artykuł zatytułowany „Polscy pomocnicy Hitlera”, w którym oskarżył Polaków o kolaborację z Niemcami.

1943 – W getcie warszawskim wybuchło trwające miesiąc powstanie; według raportów gen. Stroopa w getcie znajdowało się podczas powstania ponad 56 tys. Żydów. Około 6 tys. zginęło na miejscu w walce, na skutek pożarów i zaczadzenia. 7 tys. Żydów Niemcy zamordowali na terenie getta, tyle samo wysłali do obozu zagłady w Treblince. Pozostała grupa ok. 36 tys. została wysłana do innych obozów, przede wszystkim do Auschwitz i Majdanka; teren getta został zrównany z ziemią.

1943 – Urodził się Edward Dwurnik, malarz, grafik.

1945 – Początek walk 2 Armii Wojska Polskiego (dowodzonej przez gen. Karola Świerczewskiego) w bitwie pod Budziszynem.

1945 – Rząd RP w Londynie rozwiązał organizację „Nie” i powołał na jej miejsce Delegaturę Sił Zbrojnych na Kraj w Likwidacji z płk. Janem Rzepeckim na czele.

1945 – W niemieckim obozie koncentracyjnym Ravensbrück zmarła Halina Krahelska, działaczka społeczna, powieściopisarka i publicystka.

1948 – W Warszawie odsłonięto Pomnik Bohaterów Getta.

1949 – W Londynie otwarto Instytut Kultury Polskiej.

1949 – Urodził się Antoni Libera, prozaik, eseista, reżyser teatralny, tłumacz.

1950 – Sejm uchwalił ustawę o socjalistycznej dyscyplinie pracy.

1950 – Powołano Urząd ds. Wyznań.

1953 – W Warszawie urodził się Andrzej Pągowski, grafik, plakacista.

1983 – Zmarł Jerzy Andrzejewski, prozaik, publicysta, od 1976 r. członek Komitetu Obrony Robotników, a następnie KSS „KOR”; redaktor niezależnego „Zapisu” (1977); autor powieści „Popiół i diament”, „Ciemności kryją ziemię”, „Bramy raju” i „Miazga”.

1988 – Zmarł Jonasz Kofta, poeta, dramaturg, satyryk, piosenkarz; autor tekstów do piosenek „Pamiętajcie o ogrodach”, „Jej portret”, „Wakacje z blondynką”, „Autobusy zapłakane deszczem” i „Samba przed rozstaniem”.

1990 – W gdańskiej Hali Olivia rozpoczął się drugi (a pierwszy od upadku PRL) zjazd „Solidarności”; na przewodniczącego związku ponownie wybrany został Lech Wałęsa.

1997 – W Warszawie zmarła Maria Wittek, członkini Polskiej Organizacji Wojskowej, komendant Przysposobienia Wojskowego Kobiet i Wojskowej Służby Kobiet, pierwsza Polka mianowana na stopień generała Wojska Polskiego.

2007 – W Princeton zmarł astronom prof. Bohdan Paczyński; w latach 80. XX wieku zaproponował, aby do poszukiwania planet lub innych nieświecących obiektów odległych od Ziemi wykorzystywać zjawisko tzw. mikrosoczewkowania grawitacyjnego.

2019 – W wypadku samochodowym w Monachium zginęła Maria Wachowiak, aktorka i reżyserka, artystka scen warszawskich – Teatru Narodowego i Teatru Dramatycznego oraz łódzkiego Teatru Powszechnego, znana z roli Lidki z „Pożegnań” Wojciecha Jerzego Hasa oraz „Szklanej góry” i seriali telewizyjnych „Wielka miłość Balzaka” i „Układ krążenia”.

2026. Nowy rok i nowe wyzwania [PODCAST]

.W najnowszym podcaście historycznym Przystanku Historia na „Wszystko co Najważniejsze” tematem są wydarzenia historyczne 2026 roku. W rozmowie z red. Pawłem Lekkim mówi o nich dr Rafał Kościański, rzecznik Instytutu Pamięci Narodowej.

ok 2026 wzorem lat minionych również obfituje w wiele ważnych, okrągłych rocznic – między innymi przewrotu majowego z 1926 roku, Poznańskiego Czerwca z 1956 roku i robotniczych protestów w Ursusie i Radomiu w roku 1976.

Rok 2026 został także ogłoszony przez Sejm RP rokiem Ignacego Daszyńskiego – jednego z Ojców Niepodległości, socjalisty i patrioty, premiera polskiego rządu.

Decyzją Kolegium IPN rozpoczęła się również procedura wyboru prezesa Instytutu Pamięci Narodowej.

.O tych wszystkich wydarzeniach i wyzwaniach stojących przed Instytutem Pamięci Narodowej w 2026 roku mówi nasz gość, dr Rafał Kościański, rzecznik IPN.

PAP/MJ