Światowy Dzień Filozofii

Światowy Dzień Filozofii

Sztuczna inteligencja, zmiany klimatu, migracje i zdrowie publiczne wyznaczają tematykę tegorocznego Światowego Dnia Filozofii, obchodzonego 19 listopada. UNESCO zaprasza do namysłu nad możliwością współistnienia w świecie kryzysów. Badania pokazują, jak konkretne są stojące za tym pytaniem problemy: od wpływu algorytmów na pracę i przekonania człowieka po nierówny dostęp do leczenia i nierówno rozłożone skutki ocieplenia. Łączy je kwestia odpowiedzialności za decyzje, których konsekwencje ponoszą również inni.

.Światowy Dzień Filozofii przypada w trzeci czwartek listopada. W 2026 roku główne wydarzenie UNESCO odbędzie się 19 listopada w Paryżu. Wykład „Living the Earth Together”, czyli „Wspólne zamieszkiwanie Ziemi”, wygłosi senegalski filozof Souleymane Bachir Diagne. Następnie zaplanowano dyskusję przy okrągłym stole, z udziałem przedstawicieli studentów uczestniczących wcześniej w warsztatach. Cztery wskazane obszary mają pomóc powiązać refleksję filozoficzną z decyzjami podejmowanymi przez państwa, instytucje i obywateli. Dobór tematów pozwala dostrzec wspólny problem. Możemy doskonalić narzędzia przewidywania pogody, diagnozowania chorób czy automatyzacji pracy, a jednocześnie pozostawać w sporze o sprawiedliwy podział korzyści i kosztów. Wiedza o skuteczności rozwiązania wymaga uzupełnienia o ocenę jego celu, dopuszczalnych środków i konsekwencji dla człowieka. Właśnie tutaj zaczyna się praca filozofii: przy ustalaniu, co uznajemy za dobro wspólne, czyje interesy bierzemy pod uwagę i jak uzasadniamy ograniczenia nakładane na innych.

Wykład Souleymane Bachir Diagne’a

.Diagne, emerytowany profesor Uniwersytetu Columbia, proponuje uniwersalizm budowany w spotkaniu kultur i języków. W takim ujęciu wspólne człowieczeństwo jest zadaniem wymagającym wzajemnego przekładu doświadczeń. Różnorodność tradycji może służyć wypracowaniu zasad, które pozwalają współdziałać mimo odmiennych przekonań. To propozycja szczególnie istotna tam, gdzie skutki decyzji przekraczają granice państw, a instytucje odpowiedzialne za ich podejmowanie pozostają przede wszystkim narodowe. Jednym z najtrudniejszych pól tej odpowiedzialności jest sztuczna inteligencja. W dyskusji o niej warto oddzielić pytanie o świadomość maszyny od pytania o skutki jej używania. John Searle w opublikowanym w 1980 roku eseju „Minds, Brains, and Programs” argumentował, że wykonywanie reguł operowania symbolami samo w sobie nie wystarcza do rozumienia ich znaczenia. Temu służył eksperyment myślowy znany jako chiński pokój. Był to argument w sporze filozoficznym, a nie wynik badania rozstrzygającego możliwości wszystkich przyszłych systemów AI. David Chalmers w analizie z 2023 roku oceniał z kolei świadomość ówczesnych dużych modeli językowych jako mało prawdopodobną, wskazując zarazem, że możliwość jej pojawienia się u następców takich modeli należy traktować poważnie.

Na rozstrzygnięcie tego sporu nie mogą jednak czekać pracownicy, nauczyciele, pacjenci ani wyborcy. Wspólne badanie Międzynarodowej Organizacji Pracy i polskiego NASK, ogłoszone w maju 2025 roku, wykazało, że około 25 proc. światowego zatrudnienia przypada na zawody w pewnym stopniu podatne na wpływ generatywnej AI. W państwach o wysokich dochodach odsetek ten wynosił 34 proc. Autorzy analizowali zadania wykonywane w poszczególnych zawodach. Ich wyniki opisują potencjał technologiczny, a nie prognozowaną liczbę zwolnień. Za bardziej prawdopodobną uznali zmianę sposobu wykonywania wielu prac niż całkowite zastąpienie ludzi. Z tej diagnozy wynika pytanie o warunki takiej zmiany. Wzrost wydajności może oznaczać krótszą pracę, lepszą jakość usług i wyższe wynagrodzenia. Może też służyć zwiększaniu tempa pracy i kontroli nad zatrudnionymi. Wybór między tymi możliwościami zależy od decyzji organizacyjnych, negocjacji i przyjętych zasad. Sam rozwój technologii nie ustanawia sprawiedliwego podziału jej korzyści.

W kogo zmienia AI?

.Osobnym wyzwaniem jest wpływ AI na ludzkie przekonania. W badaniu opublikowanym w 2025 roku w „Nature Human Behaviour” zespół Francesca Salviego analizował krótkie debaty z udziałem 900 osób. Uczestnicy rozmawiali z człowiekiem albo z GPT-4; w części warunków rozmówca otrzymywał informacje społeczno-demograficzne o uczestniku. Model korzystający z takich danych był skuteczniejszy w przekonywaniu niż człowiek w podstawowym wariancie porównawczym. Eksperyment dotyczył określonego modelu i kontrolowanych warunków, więc jego wyników nie można automatycznie przenosić na wszystkie rozmowy internetowe.

Wniosek etyczny z tego badania dotyczy autonomii odbiorcy: system może skutecznie wpływać na człowieka niezależnie od tego, jak rozstrzygniemy spór o jego świadomość. Dlatego znaczenie mają jawność celu komunikacji, wiedza o wykorzystaniu danych osobowych i możliwość rozpoznania, z kim prowadzimy rozmowę. Perswazja jest częścią życia społecznego. Problem pojawia się wtedy, gdy przewaga informacyjna jednej strony utrudnia drugiej świadomą ocenę wywieranego na nią wpływu.

Zmiany klimatu rozszerzają odpowiedzialność również na ludzi, którzy dopiero się urodzą. Według opublikowanego w marcu 2026 roku raportu Światowej Organizacji Meteorologicznej średnia globalna temperatura przy powierzchni Ziemi w 2025 roku była o około 1,43 st. C wyższa niż średnia z lat 1850–1900. Lata 2015–2025 stanowiły jedenaście najcieplejszych lat w historii pomiarów. Dane te opisują długotrwałą zmianę warunków, w których będą funkcjonować gospodarki i społeczeństwa. Jej skutki rozkładają się bardzo nierówno. W raporcie syntetycznym z 2023 roku Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu, IPCC, oszacował, że około 3,3–3,6 mld ludzi żyje w warunkach wysokiej podatności na zmiany klimatu. W latach 2010–2020 śmiertelność związana z powodziami, suszami i burzami była piętnastokrotnie wyższa w regionach o wysokiej podatności niż w regionach o bardzo niskiej podatności. O zagrożeniu decyduje więc również zdolność do ochrony mieszkańców: jakość infrastruktury, dostęp do wody, opieki zdrowotnej i systemów ostrzegania.

Hans Jonas i powinność ochrony ludzkości

.Filozoficzne podstawy myślenia o takich obowiązkach rozwijał Hans Jonas. W wydanej w 1979 roku „Zasadzie odpowiedzialności” wiązał potęgę techniki z powinnością ochrony przyszłości ludzkiego życia. Działania zdolne przekształcać warunki istnienia kolejnych vpokoleń wymagają odpowiednio szerokiego horyzontu moralnego. Odpowiedzialność obejmuje w tym ujęciu zarówno jednostki, jak i przedsiębiorstwa oraz państwa. Przełożenie tej zasady na politykę wymaga uwzględnienia dwóch perspektyw jednocześnie: ochrony przyszłych pokoleń oraz sytuacji ludzi żyjących dzisiaj. Koszty transformacji energetycznej, remontów budynków czy zmiany transportu mogą być szczególnie dotkliwe dla gospodarstw o niskich dochodach. Uzasadnienie celu klimatycznego powinno więc iść w parze z uzasadnieniem sposobu finansowania zmian. Sprawiedliwa polityka musi wyjaśniać, kto i dlaczego ma ponosić określone obciążenia oraz jakie wsparcie otrzyma.

Podobnej precyzji wymaga rozmowa o migracjach. Według szacunków Departamentu Spraw Gospodarczych i Społecznych ONZ w 2024 roku na świecie było około 304 mln migrantów międzynarodowych, czyli 3,7 proc. globalnej populacji. To szacunek liczby osób mieszkających poza krajem pochodzenia, a nie liczby wyjazdów w ciągu jednego roku. Obejmuje ludzi o bardzo różnych doświadczeniach: pracowników, studentów, osoby łączące się z rodziną i część osób poszukujących ochrony.

ONZ i UNHCR o filozoficznych wyzwaniach migracji

.Odrębną perspektywę przedstawia UNHCR. Na koniec 2025 roku 117,8 mln osób pozostawało przymusowo przesiedlonych z powodu prześladowań, konfliktów, przemocy, naruszeń praw człowieka lub wydarzeń poważnie zakłócających porządek publiczny. W tej grupie około 68,7 mln stanowili ludzie przesiedleni w granicach własnego państwa wskutek konfliktów lub przemocy. Nie są to zatem wyłącznie osoby przekraczające granice, a tym bardziej osoby zmierzające do Europy. Statystyk ONZ i UNHCR nie należy sumować: opisują częściowo pokrywające się kategorie, według różnych kryteriów i dla różnych momentów.

Filozofia polityki pomaga uporządkować obowiązki, które w tej debacie bywają przedstawiane oddzielnie. Państwo odpowiada za bezpieczeństwo i zdolność instytucji do działania. Osoba przybywająca z zewnątrz zachowuje godność, a jej sytuacja wymaga rzetelnego rozpoznania. Społeczność przyjmująca potrzebuje mieszkań, szkół i sprawnych usług publicznych. Trwała polityka migracyjna wymaga określenia, jak te zobowiązania pogodzić. Sam język zagrożenia albo samo odwołanie do gościnności pozostawiają bez odpowiedzi pytania o praktyczną organizację wspólnego życia. Równie wyraźnie związek między zasadami a instytucjami widać w ochronie zdrowia. W raporcie WHO i Banku Światowego z 2025 roku oszacowano, że w 2023 roku około 4,6 mld ludzi nie było w pełni objętych podstawowymi świadczeniami zdrowotnymi. Nie oznacza to, że wszyscy byli całkowicie pozbawieni leczenia; wskaźnik opisuje niepełne zabezpieczenie potrzeb. Z kolei w 2022 roku około 2,1 mld osób doświadczało trudności finansowych związanych z wydatkami na zdrowie ponoszonymi bezpośrednio z własnej kieszeni.

Norman Daniels w książce „Just Health” uzasadnia szczególne znaczenie moralne zdrowia jego związkiem z szansami życiowymi. Choroba może ograniczać możliwość nauki, pracy, uczestniczenia w życiu społecznym i realizowania własnych planów. Ochrona zdrowia służy zatem także zabezpieczaniu możliwości korzystania z wolności. Daniels stawia przy tym pytanie o sprawiedliwe podejmowanie decyzji wtedy, gdy wszystkich potrzeb nie da się zaspokoić. To problem obecny w każdym systemie dysponującym ograniczonym budżetem. Wybór między finansowaniem profilaktyki, podstawowej opieki a kosztownymi terapiami wymaga kryteriów, które można publicznie wyjaśnić i poddać ocenie. Narzędzia analityczne pomagają szacować skutki różnych rozwiązań, ale wybór tego, co uznamy za sprawiedliwe, pozostaje odpowiedzialnością ludzi. Podobnie należy oceniać zastosowania AI w medycynie: obok skuteczności trzeba rozważać możliwość zakwestionowania decyzji, ochronę pacjenta i odpowiedzialność za błąd.

Komunikacja jest kluczem

.Wspólnym warunkiem rozwiązywania tych sporów jest zdolność do rozmowy. Badania nad polaryzacją pokazują, że można wpływać na stosunek do przeciwników politycznych. W eksperymencie opublikowanym w „Science” w 2024 roku zespół Jana Voelkela przetestował 25 interwencji na próbie 32 059 zwolenników amerykańskich Demokratów i Republikanów. Aż 23 interwencje istotnie zmniejszały mierzoną w badaniu wrogość partyjną. Do najskuteczniejszych należały prezentowanie budzących sympatię osób o innych poglądach oraz podkreślanie wspólnych tożsamości. Ograniczenie wrogości nie przekładało się jednak automatycznie na wszystkie postawy związane z demokracją, a eksperyment nie dowodzi trwałej zmiany zachowań całego społeczeństwa.

Dla debaty publicznej płynie stąd ostrożny wniosek: sposób przedstawiania człowieka po drugiej stronie sporu ma znaczenie. Potrzebne są zarazem umiejętności rozpoznawania błędnych argumentów, oddzielania faktów od ocen i sprawdzania własnych założeń. Znajomość chwytów erystycznych może pomagać wykrywać manipulację. Nie zastąpi jednak gotowości do przyjęcia mocnego argumentu również wtedy, gdy formułuje go ktoś, z kim zwykle się nie zgadzamy.

Tak rozumiana praktyka filozofii znajduje odzwierciedlenie także w polskich obchodach. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie zaplanował wydarzenia na 18–20 listopada, w tym dyskusje o humanistyce, edukacji i wartościach w erze AI. W Krakowie Uniwersytet Ignatianum organizuje 20 listopada warsztaty poświęcone m.in. wolnej woli, etyce, krytycznemu myśleniu i filozofii umysłu. Tematy te można odnieść do codziennych wyborów ucznia, nauczyciela, pracownika czy użytkownika mediów. Pytanie o współistnienie w świecie kryzysów staje się konkretne, gdy odnosimy je do decyzji: zasad wdrażania AI w zakładzie pracy, podziału kosztów transformacji, dostępu do leczenia czy organizacji przyjmowania migrantów. Filozofia wymaga, by decyzje te miały uzasadnienie zrozumiałe także dla ludzi, których obciążają. Rozwój wiedzy i techniki zwiększa zakres naszych możliwości. Wraz z nim rośnie potrzeba odpowiedzi na pytanie, za co jesteśmy gotowi wziąć odpowiedzialność.

PAP / Jarosław Kowalski

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 18 listopada 2026