Czy człowiek może zrozumieć cały Wszechświat?

Od początku historii człowiek próbował zrozumieć świat, który go otacza. Najpierw obserwował zmiany pór roku, ruch Słońca i gwiazd. Później budował pierwsze mapy nieba. Tworzył matematykę, rozwijał filozofię i naukę. Każde pokolenie poszerzało granice wiedzy odziedziczonej po poprzednikach. Z czasem człowiek nauczył się przewidywać zaćmienia, obliczać ruch planet, badać skład gwiazd i rekonstruować historię Wszechświata.

.Dziś potrafimy obserwować galaktyki, których światło rozpoczęło podróż miliardy lat temu. Analizujemy fale grawitacyjne powstające podczas zderzeń czarnych dziur. Odkrywamy planety krążące wokół odległych gwiazd. Wysyłamy sondy poza granice Układu Słonecznego.

Nigdy wcześniej ludzkość nie wiedziała tak wiele o kosmosie. I nigdy wcześniej tak wyraźnie nie widziała, jak ogromna część rzeczywistości pozostaje nieznana. To prowadzi do pytania, które należy do najważniejszych pytań współczesnej nauki: czy człowiek może kiedyś zrozumieć cały Wszechświat?

Nie chodzi wyłącznie o zdobywanie kolejnych informacji. Chodzi o granice ludzkiego poznania. O możliwość stworzenia pełnego obrazu rzeczywistości. O pytanie, czy istnieją tajemnice, które pozostaną poza naszym zasięgiem niezależnie od rozwoju nauki.

Historia nieustannego przekraczania granic

Każda epoka była przekonana, że znajduje się blisko końca wielkich odkryć. W XIX wieku wielu uczonych uważało, że podstawowe prawa natury są już znane i pozostaje jedynie doprecyzowanie szczegółów. Kilka dekad później pojawiła się teoria względności i mechanika kwantowa, które całkowicie zmieniły obraz rzeczywistości.

Podobna sytuacja powtarzała się wielokrotnie. Każde wielkie odkrycie rozwiązywało pewne zagadki, ale jednocześnie tworzyło nowe.

Poznanie nie przypomina wspinaczki na pojedynczy szczyt. Bardziej przypomina wejście na kolejne wzgórze, z którego widać następne pasma górskie ciągnące się aż po horyzont.

Prof. Michał Kleiber wielokrotnie podkreślał na łamach „Wszystko co Najważniejsze”, że rozwój nauki nie polega na prostym gromadzeniu wiedzy. Każdy postęp ujawnia nowe obszary niewiedzy. Im bardziej zaawansowane stają się badania, tym więcej pojawia się pytań wymagających odpowiedzi.

Kosmologia dostarcza tego najlepszych przykładów. Wiemy, że Wszechświat się rozszerza. Nie wiemy dokładnie, czym jest ciemna energia. Wiemy, że galaktyki zachowują się tak, jakby zawierały ogromne ilości niewidzialnej materii. Nie wiemy, czym dokładnie jest ciemna materia. Potrafimy opisywać historię kosmosu od bardzo wczesnych etapów jego istnienia. Nie wiemy jednak, co dokładnie wydarzyło się w pierwszych chwilach po Wielkim Wybuchu.

Wiedza i niewiedza rozwijają się równocześnie.

Stanisław Lem i granice rozumu

Niewielu polskich myślicieli poświęciło tyle uwagi problemowi granic poznania co Stanisław Lem. W tekstach publikowanych na łamach „Wszystko co Najważniejsze” wielokrotnie przypominano, że Lem nie był jedynie autorem literatury science fiction. Był jednym z najważniejszych intelektualistów XX wieku zajmujących się pytaniem o możliwości ludzkiego rozumu.

Interesowało go nie tylko to, czego człowiek jeszcze nie wie. Interesowało go również to, czy istnieją rzeczy, których człowiek nigdy nie będzie mógł zrozumieć.

W „Solaris” naukowcy przez dziesięciolecia badają niezwykły ocean pokrywający powierzchnię planety. Gromadzą ogromne ilości danych. Tworzą biblioteki analiz i teorii. Mimo to nie są w stanie odpowiedzieć na najważniejsze pytanie.

Czym właściwie jest badany przez nich fenomen? W „Głosie Pana” ludzkość otrzymuje sygnał pochodzący z kosmosu. Problemem nie jest brak informacji. Problemem staje się interpretacja. Lem sugerował, że granice poznania mogą wynikać nie tylko z ograniczeń technologii. Mogą wynikać z ograniczeń samego człowieka. Z biologii. Z języka. Ze sposobu myślenia ukształtowanego przez ewolucję na jednej planecie.

To jedna z najbardziej fascynujących hipotez współczesnej refleksji o nauce.

Kosmos większy niż wyobraźnia

W ostatnich dekadach astronomia pokazała, że rzeczywistość jest znacznie bardziej niezwykła, niż przypuszczano jeszcze sto lat temu. Odkryto tysiące egzoplanet. Potwierdzono istnienie fal grawitacyjnych. Zaobserwowano czarne dziury. Zidentyfikowano zjawiska, których nie przewidywały wcześniejsze modele.

Jednocześnie pojawiły się nowe pytania. Czy istnieją inne wszechświaty? Czy czas jest fundamentalną cechą rzeczywistości? Czy możliwe jest połączenie teorii względności i mechaniki kwantowej? Czy świadomość jest zjawiskiem wyjątkowym czy powszechnym?

Każde z tych pytań mogłoby stać się tematem całego życia badacza. A mimo to stanowią jedynie fragment większej układanki. Im dalej człowiek dociera w poznawaniu kosmosu, tym bardziej uświadamia sobie skalę własnej niewiedzy.

Najważniejsze odkrycie może dotyczyć nas samych

Być może najciekawszą konsekwencją współczesnej astronomii nie jest odkrywanie kolejnych galaktyk. Być może najważniejsze jest coś innego. Zrozumienie własnych ograniczeń.

Przez wieki człowiek uważał się za centrum rzeczywistości. Współczesna nauka pokazała, że nie zajmujemy szczególnego miejsca ani w galaktyce, ani prawdopodobnie w całym kosmosie. Jednocześnie właśnie człowiek jest jedyną znaną nam istotą zdolną zadawać pytania o naturę Wszechświata.

To niezwykły paradoks. Jesteśmy niewielką częścią kosmosu. A jednak próbujemy zrozumieć całość. Być może nigdy nie uda się stworzyć pełnego obrazu rzeczywistości. Być może pewne tajemnice pozostaną nierozwiązane.

Nie oznaczałoby to jednak porażki nauki. Przeciwnie. Największą siłą nauki nie jest dostarczanie ostatecznych odpowiedzi. Największą siłą nauki jest nieustanne poszerzanie granic tego, co człowiek może zrozumieć. I właśnie dlatego pytanie o możliwość poznania całego Wszechświata pozostanie jednym z najważniejszych pytań przyszłości.

Nawet jeśli odpowiedź nigdy nie będzie całkowicie jednoznaczna.

Andrzej F. Litwiński