Starożytna biżuteria z kosmicznego żelaza. Nosili ją greccy władcy doby epoki brązu
W starożytnej Grecji doby epoki brązu na długo przed wynalezieniem stosownych technologii metalurgicznych znane było żelazo. Miało ono jednak wówczas pochodzenie kosmiczne. I tak greccy władcy z czasów epoki brązu nosili biżuterie wykonaną z meteorytów – wynika z najnowszego badania przeprowadzonego przez francusko-grecki zespół naukowców.
Starożytna biżuteria z kosmicznego żelaza
Na wiele stuleci przed upowszechnieniem się technologii wytopu żelaza greccy mieszkańcy świata egejskiego nosili pierścienie, które były wykonywane z kosmicznego żelaza. Badania artefaktów pochodzących z obszaru całej Grecji wskazują, że przedstawiciele elit mykeńskich i minojskich najprawdopodobniej wykonywali ozdoby z żelaza pochodzącego z meteorytów. Niezwykle rzadki surowiec był wykorzystywany przede wszystkim do produkcji prestiżowych pierścieni, które nosili przedstawiciele najbogatszych warstw mykeńskiego i minojskiego społeczeństwa doby epoki brązu.
Analizę, która doprowadziła do takich wniosków, przeprowadzili Matthieu Gounel, francuski astrofizyk i geochemik związany z francuskim Narodowym Muzeum Historii Naturalnej, oraz grecki archeolog Eleni Mantsurani z Narodowego Uniwersytetu im. Kapodistriasa w Atenach. Badanie objęło 91 starożytnych przedmiotów wykonanych z żelaza, które odkryto wcześniej na 33 greckich stanowiskach archeologicznych. Zabytki znajdują się obecnie w zbiorach 19 różnych instytucji muzealnych.
Nikiel zdradził kosmiczne pochodzenie żelaza
Do określenia składu metalu naukowcy zastosowali przenośną fluorescencję rentgenowską. Ta metoda naukowa pozwala zbadać cenny zabytek bez wycinania z niego próbek czy naruszania jego struktury. Szczególne znaczenie miało wykrycie obecności niklu w poszczególnych przedmiotach, ponieważ jego wysokie stężenie jest charakterystyczne dla wielu meteorytów żelaznych. Materiał pochodzenia kosmicznego może również zawierać kamacyt, czyli naturalny stop żelaza i niklu tworzący się wewnątrz asteroid i innych ciał Układu Słonecznego.
Podwyższony poziom niklu stwierdzono w trzynastu badanych przedmiotach. Wszystkie należały do tej samej kategorii zabytków: były pierścieniami albo zachowanymi częściami pierścieni. W przypadku dziewięciu obiektów badacze ocenili meteorytowe pochodzenie metalu jako najbardziej prawdopodobne, a kolejny przedmiot również wykazywał bardzo mocne przesłanki wskazujące na takie źródło surowca. Trzy pozostałe zabytki wymagają dalszych analiz, zanim będzie można przesądzić ich pochodzenie.
Pierścienie należały do egejskich elit
Miejsce odnalezienia ozdób wiele mówi o ich znaczeniu. Większość pierścieni bogatych w nikiel pochodziła z monumentalnych grobowców tolosowych oraz komorowych znajdujących się w ważnych centrach kultury mykeńskiej, między innymi w Mykenach, Dendrze, Vathyo i Kakovatos. Były to miejsca pochówku osób zajmujących wysoką pozycję społeczną. Odmienny przypadek stanowi odkrycie z minojskiego sanktuarium Anemospilia na Krecie, gdzie żelazną obrączkę znaleziono na palcu mężczyzny interpretowanego jako przedstawiciel elity kapłańskiej.
Niektóre z tych przedmiotów miały bardzo wyszukany charakter. Żelazo zestawiano ze złotem, srebrem lub brązem, podkreślając w ten sposób wyjątkowość ozdoby. Część pierścieni mogła jednocześnie służyć jako pieczęcie, a więc pełnić funkcję nie tylko dekoracyjną, lecz także reprezentacyjną lub administracyjną. Nagromadzenie podobnych zabytków w kontekście elitarnych pochówków sugeruje, że żelazo meteorytowe było oznaką prestiżu, władzy albo szczególnego statusu właściciela.
Meteorytowe żelazo było niezwykle cenne
Wyjątkowa wartość tego materiału wynikała również z ograniczeń technologicznych epoki brązu. Produkcja metalu z rud żelaza wymagała opanowania znacznie bardziej zaawansowanych procesów niż obróbka brązu. Meteoryty dostarczały natomiast żelaza występującego już w formie metalicznej, które można było poddawać obróbce bez wcześniejszego przeprowadzania pełnego procesu redukcji rudy. Jednocześnie sam dostęp do meteorytowego surowca musiał być bardzo ograniczony, co dodatkowo zwiększało jego cenę i znaczenie.
Nie wiadomo, gdzie greccy mieszkańcy świata egejskiego zdobywali materiał potrzebny do produkcji takich ozdób. Warunki klimatyczne Grecji nie sprzyjają długotrwałemu zachowaniu meteorytów, ponieważ stosunkowo duża wilgotność przyspiesza korozję żelaza. Dodatkowo znaczna część obiektów kosmicznych spadających nad regionem mogła trafiać do morza. Jedna z hipotez zakłada więc sprowadzanie tego surowca z bardziej suchych obszarów, na przykład z Egiptu. Intensywne kontakty handlowe między Egiptem a kulturami Morza Egejskiego czyniłyby taki transfer możliwym, ale jak dotąd nie odkryto dowodów pozwalających bezpośrednio połączyć greckie pierścienie z konkretnym egipskim źródłem.
Koniec epoki kosmicznego żelaza
Zwyczaj wykonywania elitarnych pierścieni z żelaza meteorytowego zanikł wraz ze schyłkiem świata mykeńskich pałaców i rozwojem produkcji żelaza z rud. Przedmioty datowane na okres submykeński oraz protogeometryczny wykonano już z konwencjonalnego metalu i nie wykazują charakterystycznej zawartości niklu. Przyczyną tej zmiany mogło być zerwanie dawnych sieci wymiany handlowej, upadek dotychczasowych struktur elit społecznych albo rosnąca dostępność zwykłego żelaza. Materiał, który wcześniej wyróżniał się niezwykłą rzadkością i być może także symbolicznym związkiem z niebem, stopniowo stawał się elementem codziennej technologii.
Marcin Jarzębski
