Tajemniczy petroglif z Hiszpanii. „To jedyne takie dzieło w Europie”

Archeolodzy prowadzący badania na terenie stanowiska Santa María Madalena de Adai w Galicji, w północno-zachodniej Hiszpanii, przeprowadzili analizę tajemniczego petroglifa, który od lat stanowił zagadkę dla badaczy. Zdaniem kierującej badaniami prof. Pilar Prieto zabytek przedstawia najprawdopodobniej plan prehistorycznej chaty.

Tajemniczy petroglif z Hiszpanii

Jak podkreśliła naukowiec ten tajemniczy petroglif z Galicji jest jedynym znanym tego typu dziełem pochodzącym z czasów prehistorycznych (dokładnie z okresu wczesnej epoki brązu) w Europie.

Czwarta kampania archeologiczna na stanowisku Santa María Madalena de Adai w prowincji Lugo rozpoczęła się 31 sierpnia 2026 r. i potrwa do 18 września 2026 r. Zespół archeologów koncentruje się w swoich badaniach na obszarze, na którym występują zarówno petroglify, jak i kurhany oraz schronienia skalne.

Pracami wykopaliskowymi zespołu archeologów kieruje prof. Pilar Prieto z Uniwersytetu w Santiago de Compostela, związana również z ośrodkiem CISPAC (czyli z Międzyuczelnianego Centrum Badań Krajobrazów Kulturowych Atlantyku w A Coruna). Badacze próbują ustalić, czy poszczególne zabytki i naturalne elementy terenu tworzyły w pradziejach wspólną przestrzeń o znaczeniu rytualnym lub symbolicznym.

Najważniejszym obiektem badań w 2026 r. w tym miejscu pozostaje ryt wyryty w skale, który archeolodzy interpretują jako przedstawienie rzutu prehistorycznego budynku. Powierzchnia odwzorowanej w kamieniu konstrukcji wynosi około 40 metrów kwadratowych.

Prof. Prieto podkreśla wyjątkowość tego zabytku na tle innych znanych europejskich petroglifów. Analiza przedstawienia może pomóc w ustaleniu, jakie znaczenie pradziejowe społeczności przypisywały przestrzeni mieszkalnej i architekturze domostw.

Czym są petroglify?

Petroglify to obrazy wyryte w skale. Ryty te mogą być głębokie oraz nadawać obrazowi głębi, ale mogą one być również ledwie muśnięciem skały, zadrapaniem jej górnej warstwy. Tego typu obrazy skalne powstają od dziesiątków tysięcy lat i są tworzone do dnia współczesnego przez ludzi. Jeżeli na kamieniu jeden z czytelników tego tekstu wyryje przykładowo liść, płomień, trójkąt, uśmiechniętą twarz lub serce to będzie to współczesny petroglif.

Niezwykłe ryty w Penas do Caldeiro

Jednym z głównych obszarów prowadzonych obecnie prac jest Penas do Caldeiro, gdzie badacze analizują dwa schronienia skalne. Każde z nich zawiera odmienne ślady działalności człowieka.

W miejscu nazywanym Pena Travesa znajduje się ryt naskalny złożony z licznych zagłębień przypominających niewielkie miseczki. Zostały one wykonane na górnej powierzchni skały i układają się w rozbudowaną kompozycję.

Tego rodzaju niewielkie zagłębienia, określane przez archeologów jako cazoletas, należą do najbardziej rozpowszechnionych motywów sztuki naskalnej w tej części Galicji. W analizie petroglifów z południowo-zachodniej części prowincji Lugo stanowiły one zdecydowanie najliczniejszą kategorię badanych rytów. Ich datowanie nie zawsze jest jednak proste, ponieważ podobne formy wykonywano przez bardzo długi okres.

Jeszcze większe zainteresowanie archeologów wzbudza drugie ze schronień. Znajdujący się tam duży petroglif ma, według obecnej interpretacji, przedstawiać zarys podstawy prehistorycznej chaty. Rozmiar przedstawienia oraz jego nietypowa forma sprawiają, że wyróżnia się ono spośród innych znanych zabytków sztuki naskalnej. Badacze liczą, że pozwoli ono lepiej zrozumieć związek pomiędzy przestrzenią domową a sferą symboliczną w społecznościach pradziejowych.

Ile lat liczy zagadkowy petroglif z Santa María Madalena de Adai w Galicji?

Na ten moment nie ma jeszcze pewnego, bezpośredniego datowania samego petroglifu. To ważne rozróżnienie: tegoroczna kampania w Penas do Caldeiro ma właśnie pomóc doprecyzować jego chronologię, m.in. poprzez pobranie próbek i badanie otoczenia rytu.

Najbezpieczniej napisać, że petroglif prawdopodobnie pochodzi z epoki brązu, najpewniej z późnej epoki brązu, czyli orientacyjnie z II–I tysiąclecia p.n.e. W publikacji naukowej poświęconej Pena Fita/Adai stanowisko zostało właśnie osadzone w kontekście II i I tysiąclecia p.n.e., a jego interpretację powiązano z fundamentami prehistorycznej drewnianej konstrukcji typu „longhouse”.

Najnowsze wypowiedzi zespołu Pilar Prieto są jednak ostrożniejsze. Badacze zakładają, że pobliskie ryty skalne mogły powstać w późnej epoce brązu, kiedy funkcjonował także Corro dos Mouros. Ten ostatni obiekt został już datowany metodą radiowęglową na około XIII w. p.n.e., ale tej daty nie można automatycznie przypisać petroglifowi.

Zabytki tworzą jeden archeologiczny krajobraz

Petroglif nie jest badany jako samodzielny obiekt. Archeolodzy analizują go w powiązaniu z innymi stanowiskami znajdującymi się w jego otoczeniu, w tym z kurhanami, schronieniami skalnymi i pozostałą sztuką naskalną.

Znaczenie całego obszaru może wynikać właśnie z nagromadzenia różnych typów zabytków na stosunkowo niewielkiej przestrzeni. Dzięki temu możliwe staje się badanie sposobu, w jaki pradziejowi mieszkańcy regionu korzystali z terenu i wyróżniali miejsca uznawane przez nich za szczególne.

Tegoroczna kampania stanowi rozwinięcie badań prowadzonych w latach 2023–2025 w pobliskim Corro dos Mouros. Wraz z rozszerzaniem zasięgu prac odkrywane są kolejne stanowiska, których wcześniej nie uwzględniano w dokumentacji archeologicznej.

W czasie najnowszych badań do katalogu zabytków dodano sześć nowych kopców kamiennych oraz dwa kolejne petroglify. Odkrycia te zwiększają liczbę znanych pozostałości pradziejowych skupionych wokół Adai.

Święty krajobraz wokół Adai

Zespół badawczy chce odtworzyć nie tylko funkcję pojedynczych stanowisk, lecz także zależności pomiędzy nimi. Istotne jest więc określenie relacji łączących miejsca pochówku, przestrzenie zamieszkania, sztukę naskalną i charakterystyczne elementy naturalnego krajobrazu.

Nagromadzenie takich obiektów może pomóc w rekonstrukcji sposobów przemieszczania się dawnych społeczności po tym terenie. Badania mają również odpowiedzieć na pytanie, dlaczego niektórym skałom i miejscom przypisywano szczególne znaczenie. Prof. Pilar Prieto określa okolice Adai mianem prehistorycznego „świętego krajobrazu”. Dalsze prace mają pomóc w ustaleniu, jak poszczególne elementy tej przestrzeni były ze sobą powiązane.

Badania geofizyczne pod koniec września

Po zakończeniu obecnej kampanii wykopaliskowej naukowcy zamierzają przeprowadzić badania geofizyczne. Mają one rozpocząć się pod koniec września 2026 r. Za ich sprawą będzie możliwe rozpoznanie tego, co może znajdować się pod powierzchnią ziemi.

Zastosowanie metod nieinwazyjnych umożliwi wskazanie potencjalnych pozostałości konstrukcji bez konieczności natychmiastowego prowadzenia wykopalisk. Zarejestrowane anomalie mogą wyznaczyć miejsca przeznaczone do dokładniejszego przebadania w przyszłości.

Geofizyka ma również pomóc w sprawdzeniu, czy pomiędzy znanymi już stanowiskami zachowały się dodatkowe ślady działalności człowieka. W ten sposób badacze będą mogli lepiej określić przestrzenne związki pomiędzy poszczególnymi elementami kompleksu. Wyniki całego projektu mogą dostarczyć pełniejszego obrazu przemian zachodzących w krajobrazie Adai oraz sposobów jego wykorzystywania przez pradziejowe społeczności.

Marcin Jarzębski