25 filmów francuskich, bez których nie sposób zrozumieć Francji

Nie wszystkie francuskie filmy, które przeszły do historii kina, weszły zarazem do codziennego języka Francuzów, nie wszystkie też potrafiły połączyć uznanie krytyków z masową widownią. Te dwadzieścia pięć tytułów zrobiło jednak coś więcej niż tylko zdobyło nagrody lub pobiło rekordy frekwencji: zbudowały wspólny zasób obrazów, postaci, melodii i powiedzeń, do którego Francuzi odwołują się nieraz bez podawania źródła. Bez nich trudno zrozumieć francuski stosunek do wojny, państwa, klasy społecznej, prowincji, Paryża, miłości, szkoły, rodziny, imigracji i śmiechu, który bardzo często służy nad Sekwaną jako najpoważniejszy sposób mówienia o sprawach bolesnych.
Te filmy zna każdy Francuz. Od Wielkiej iluzji do Nietykalnych
Nie jest to ranking dwudziestu pięciu filmów „najlepszych”, bo taka lista wyglądałaby inaczej, znalazłoby się na niej więcej dzieł przełomowych formalnie, a mniej komedii powtarzanych od dziesięcioleci w telewizji.
Nasze zestawienie to raczej mapa kodu kulturowego, a więc filmy, których sceny rozpoznaje się po jednym kadrze, melodii albo sposobie mówienia, nawet jeżeli młodszy widz nie obejrzał jeszcze każdego z nich od początku do końca.
Określenie „film francuski” odnosi się tu do dzieła należącego do historii i obiegu francuskiej kinematografii; część klasyki, jak znaczna część europejskiego kina, powstawała również z udziałem partnerów koprodukcyjnych.
Francja przedwojenna, okupacja i pamięć
1. La Grande Illusion (Wielka iluzja)

1937, reżyseria Jean Renoir, scenariusz Jean Renoir i Charles Spaak, zdjęcia Christian Matras, w rolach głównych Jean Gabin, Pierre Fresnay, Erich von Stroheim i Marcel Dalio, dramat wojenny, 113 minut.
.Podczas I wojny światowej francuscy lotnicy trafiają do niemieckich obozów jenieckich i próbują ucieczki, lecz Renoira interesuje znacznie więcej niż mechanika wojennej przygody. Arystokrata de Boeldieu łatwiej rozumie niemieckiego oficera von Rauffensteina niż francuskiego mechanika Maréchala, ponieważ dawny europejski porządek klasowy okazuje się silniejszy od granic, choć właśnie na oczach bohaterów zaczyna znikać. Film pozwala zrozumieć jeden z najtrwalszych francuskich sporów: czy naród jest wspólnotą równych obywateli, czy tylko cienką warstwą położoną na znacznie starszych podziałach społecznych.
„Wielka iluzja” nie gloryfikuje walki i nie buduje prostego podziału na dobrych Francuzów i złych Niemców, co w roku 1937 było gestem szczególnie znaczącym. Renoir pokazuje patriotyzm bez nacjonalizmu, solidarność bez sentymentalizmu i Europę, która jeszcze rozpoznaje wspólny język, choć idzie ku kolejnej katastrofie. Dlatego film pozostaje jednym z najlepszych kluczy do francuskiego uniwersalizmu, ale również do jego kruchości.
„To historia stosunków między ludźmi” — Jean Renoir o filmie, w zwiastunie przygotowanym na jego wznowienie w 1958 r.
2. Le Quai des brumes (Ludzie za mgłą)

1938, reżyseria Marcel Carné, scenariusz Jacques Prévert na podstawie powieści Pierre’a Mac Orlana, zdjęcia Eugen Schüfftan, muzyka Maurice Jaubert, w rolach głównych Jean Gabin, Michèle Morgan, Michel Simon i Pierre Brasseur, dramat kryminalny, 91 minut.
.Dezerter Jean przybywa do spowitego mgłą Hawru, gdzie spotyka młodą Nelly i przez chwilę wierzy, że miłość może otworzyć drogę do innego życia. Port, zaułki, deszcz, bary i niejasne zagrożenie tworzą wzorcowy świat realizmu poetyckiego, a Jean Gabin staje się figurą człowieka twardego, milczącego i z góry skazanego na klęskę. Francuska kultura do dziś rozpoznaje ten ton: romantyzm ukryty pod szorstkością, fatalizm osłonięty ironią i przekonanie, że szczęście pojawia się właśnie wtedy, gdy jest już za późno.
To również film, który utrwalił ekranowy mit Gabina i język Jacques’a Préverta, jednocześnie poetycki i uliczny. Słynna scena spotkania Jeana i Nelly nie opisuje miłości podniosłymi deklaracjami, lecz spojrzeniem, światłem i zdaniami brzmiącymi jak fragment zasłyszanej rozmowy. Francja z „Ludzi za mgłą” jest mniej republikańską abstrakcją niż krajem samotnych ludzi, którym państwo, rodzina i los nie dały bezpiecznego miejsca.
„Cudownie nastrojowy thriller” — Peter Bradshaw w recenzji odnowionej wersji filmu.
3. Les Enfants du paradis (Komedianci)

1945, reżyseria Marcel Carné, scenariusz i dialogi Jacques Prévert, zdjęcia Roger Hubert i Marc Fossard, muzyka Joseph Kosma i Maurice Thiriet, w rolach głównych Arletty, Jean-Louis Barrault, Pierre Brasseur i Marcel Herrand, dramat, 190 minut.
.Na paryskim Boulevard du Crime piękna i niezależna Garance skupia wokół siebie czterech mężczyzn, z których każdy kocha ją inaczej: mim Baptiste idealizuje, aktor Frédérick uwodzi, przestępca Lacenaire próbuje posiąść, a hrabia de Montray kupić bezpieczeństwem. Film został zrealizowany w warunkach okupacji, z gigantyczną obsadą i dekoracjami, które zamieniają dziewiętnastowieczny Paryż w teatr całej ludzkiej egzystencji. Właśnie dlatego „Komedianci” są dla Francuzów zarazem romansem, narodowym freskiem i opowieścią o sztuce, która pod pozorem przedstawienia przechowuje wolność.
Garance nie daje się sprowadzić ani do femme fatale, ani do biernego przedmiotu męskiego pożądania, natomiast Baptiste uosabia francuski kult artysty bezbronnego w życiu, lecz absolutnego na scenie. Film pokazuje także społeczeństwo jako widownię, „paradis”, najtańszy balkon teatru, z którego lud obserwuje namiętności elit i aktorów. Do dziś pozostaje wielkim obrazem Paryża jako miejsca, w którym maska bywa bardziej prawdziwa niż twarz.
„Zrezygnowałbym ze wszystkich moich filmów, gdybym mógł zrobić Les Enfants du paradis” — słowa François Truffauta przywoływane przez Marcela Carnégo.
4. La Traversée de Paris

1956, reżyseria Claude Autant-Lara, scenariusz Jean Aurenche i Pierre Bost na podstawie opowiadania Marcela Aymégo, muzyka René Cloërec, w rolach głównych Jean Gabin, Bourvil i Louis de Funès, czarna komedia, 80 minut.
.Podczas okupacji niepozorny Martin ma przenieść przez nocny Paryż walizki z mięsem pochodzącym z czarnego rynku, a jego przypadkowym wspólnikiem zostaje bezczelny i nieprzewidywalny Grandgil. Pod komediową konstrukcją kryje się jeden z najbardziej bezlitosnych portretów Francuzów w czasie wojny: jedni handlują, inni donoszą, jeszcze inni udają bohaterów, natomiast większość próbuje po prostu przetrwać. Jean Gabin jednym okrzykiem „Salauds de pauvres!” rozsadza wygodny podział na cnotliwy lud i cyniczne elity.
„La Traversée de Paris” stoi zarazem w centrum jednego z paradoksów francuskiej historii kina. Autant-Lara, Aurenche i Bost należeli do twórców „tradycji jakości”, przeciw której François Truffaut skierował swój słynny manifest, choć sam ten konkretny film podziwiał. Historię owego sporu oraz późniejszej przemiany Truffauta opisuje Margot Rousseau: „Truffaut nie myli dnia z nocą”.
Film pojawił się przed epoką wielkich rozliczeń z Vichy, ale już podważał uspokajający mit społeczeństwa niemal jednomyślnie opierającego się okupantowi. Bourvil wnosi lęk i zwyczajność małego człowieka, Gabin brutalną pogardę inteligenta dla wszystkich środowisk, a krótka rola Louisa de Funèsa zapowiada przyszłego króla francuskiej komedii. Bez tego filmu trudno zrozumieć, dlaczego francuska pamięć okupacji stale porusza się między heroizmem, wstydem i śmiechem.
„Podziwiam bez prawdziwych zastrzeżeń La Traversée de Paris” — François Truffaut w recenzji z 1956 r.
Nowoczesność, Nowa Fala i mit Paryża
5. Mon oncle (Mój wujaszek)

1958, reżyseria i scenariusz Jacques Tati, zdjęcia Jean Bourgoin, muzyka Franck Barcellini i Alain Romans, w rolach głównych Jacques Tati, Jean-Pierre Zola i Adrienne Servantie, komedia, 116 minut.
.Pan Hulot żyje w starej, chaotycznej dzielnicy, natomiast jego siostra i szwagier zamieszkali w ultranowoczesnej willi, w której wszystko ma przycisk, mechanizm i właściwe miejsce. Tati nie prowadzi frontalnej wojny z postępem, lecz pokazuje, jak projektowana dla wygody nowoczesność podporządkowuje sobie ludzi, ich ruchy, rozmowy i aspiracje. Plastikowa fabryka, automatyczna brama oraz fontanna w kształcie ryby są nie tylko gagami, ale także portretem Francji wchodzącej w epokę konsumpcji i technokratycznego planowania.
Hulot nigdy nie wygłasza programu, prawie nie mówi, nie mieści się jednak w uporządkowanym świecie, dlatego przywraca mu przypadek, zabawę i ludzką skalę. Kontrast starego przedmieścia z geometrycznym domem Arpelów streszcza francuską ambiwalencję wobec modernizacji: zachwyt wygodą łączy się z obawą, że postęp zniszczy sztukę życia. To komedia, dzięki której można zrozumieć zarówno dumę z francuskiej nowoczesności, jak i instynktowną nieufność wobec świata zarządzanego przez instrukcję.
Margot Rousseau odczytuje na łamach ”Wszystko co Najważniejsze” „Mojego wujaszka” jeszcze inaczej: jako obronę prawa do nieporadności: Hulot pozostaje śmieszny właśnie dlatego, że nie godzi się zostać sprawnym elementem mechanicznego świata: „Pan Hulot i prawo do bycia nieporadnym”.
„Pomysłowość, gagi, ciepło i poetyckie podejście do satyry” — tak walory filmu podsumował tygodnik „Variety”.
6. Les Quatre Cents Coups (400 batów)

1959, reżyseria François Truffaut, scenariusz François Truffaut i Marcel Moussy, zdjęcia Henri Decaë, muzyka Jean Constantin, w rolach głównych Jean-Pierre Léaud, Claire Maurier i Albert Rémy, dramat, 99 minut.
.Antoine Doinel mieszka w ciasnym paryskim mieszkaniu, nudzi się w autorytarnej szkole, drobnymi kłamstwami próbuje ocalić resztki swobody, aż rodzina i instytucje uznają go za problem, który należy odizolować. Truffaut nadał dzieciństwu podmiotowość, jakiej francuskie kino wcześniej niemal nie znało: kamera nie poucza chłopca, lecz biegnie razem z nim. Finałowy stop-klatka nad morzem pozostaje jednym z najważniejszych pytań francuskiej kultury o to, czy republikańska szkoła wychowuje wolnych obywateli, czy produkuje posłuszeństwo.
Antoine stał się bohaterem pokoleniowym, a Jean-Pierre Léaud powracał do tej postaci w kolejnych filmach przez blisko dwadzieścia lat, starzejąc się razem z widownią.
Antoine nie zniknął wraz z finałowym spojrzeniem w kamerę. Powracał jako alter ego Truffauta, aż w „Nocy amerykańskiej” Léaud zagrał postać przypominającą dorosłego Doinela, który nigdy do końca nie wydoroślał. Ten niezwykły dialog reżysera z własnym bohaterem analizuje Margot Rousseau w tekście „Truffaut nie myli dnia z nocą”.
„400 batów” pomogło również ustanowić Nową Falę, czyli kino lekkiej ekipy, prawdziwych ulic, osobistej pamięci i nieufności wobec poprawnie wykonanych filmów studyjnych. Dzisiejszy francuski spór o szkołę, rodzinę i prawo młodego człowieka do buntu wciąż ma w Antoinie Doinelu jednego z najważniejszych przodków.
„Jedna z najbardziej przejmujących historii, jakie kiedykolwiek nakręcono o młodym nastolatku” — Roger Ebert.
7. À bout de souffle (Do utraty tchu)

1960, reżyseria Jean-Luc Godard, scenariusz Jean-Luc Godard na podstawie pomysłu François Truffauta, zdjęcia Raoul Coutard, muzyka Martial Solal, w rolach głównych Jean-Paul Belmondo i Jean Seberg, dramat kryminalny, 90 minut.
.Michel Poiccard, drobny przestępca zapatrzony w Humphreya Bogarta, zabija policjanta, wraca do Paryża i próbuje namówić amerykańską studentkę Patricię na wspólną ucieczkę. Fabuła mogłaby należeć do filmu gangsterskiego, ale Godard rozbija jej płynność skokowym montażem, zdjęciami z ręki, spojrzeniami w kamerę i dialogami, które jednocześnie uwodzą i komentują samą możliwość uwodzenia. „Do utraty tchu” uczyniło z Belmonda nowy typ francuskiego bohatera: nonszalanckiego, śmiesznego, niebezpiecznego i świadomego, że gra rolę zapożyczoną z kina.
Film jest częścią kodu kulturowego nie dlatego, że każdy Francuz analizuje jump cuty, lecz dlatego, że narzucił język nowoczesnej młodości, ulicy i ironicznego dystansu do własnego życia. Paryż nie jest tu pomnikiem, ale przestrzenią ruchu, gazet, kawiarni, samochodów i przypadkowych rozmów, zaś tożsamość powstaje z cytatów, gestów i popkultury. Od tej chwili francuskie kino mogło być równocześnie lekkie i filozoficzne, popularne i bezczelnie autorskie.
Dalszą drogę Belmonda, łączącą kino autorskie z komedią i widowiskiem przygodowym, przypomina wystawa „Belmondo, le Magnifique” w paryskiej Cinémathèque française, trwająca od 7 października 2026 do 31 stycznia 2027 roku. Ekspozycji towarzyszą pokazy filmów aktora. Pytanie o trwałość jego więzi z publicznością podejmujemy w tekście „Dlaczego Francuzi wciąż potrzebują Belmonda”.
Paradoks polega na tym, że film pomyślany jako dekonstrukcja kina sam stworzył jeden z jego najtrwalszych mitów: Belmondo i Michel Poiccard stali się symbolami buntowniczej męskości, którą Godard próbował podważyć. Ten paradoks analizuje Margot Rousseau w eseju o „Do utraty tchu”.
„Nie robi się filmu, robi się kino” — Jean-Luc Godard, jedna z jego najkrótszych definicji radykalizmu Nowej Fali.
8. Cléo de 5 à 7 (Cléo od piątej do siódmej)

1962, reżyseria i scenariusz Agnès Varda, zdjęcia Jean Rabier, muzyka Michel Legrand, w rolach głównych Corinne Marchand, Antoine Bourseiller i José Luis de Vilallonga, dramat, 90 minut.
.Młoda piosenkarka czeka na wynik badań, który może potwierdzić chorobę nowotworową, i przez półtorej godziny przemierza Paryż niemal w czasie rzeczywistym. Na początku Cléo istnieje głównie jako obraz oglądany przez mężczyzn, przyjaciół i własne lustra, stopniowo jednak sama zaczyna patrzeć, słuchać i dostrzegać życie poza starannie zbudowanym wizerunkiem. Varda wiąże prywatny lęk bohaterki z większym światem, w którym trwa wojna algierska, a młody żołnierz także czeka na spotkanie ze śmiercią.
To nie jest tylko żeńska odpowiedź na Nową Falę, ale korekta całego mitu paryskiej wolności, ponieważ spacer po mieście dla kobiety oznacza bycie nieustannie ocenianą. Film pozwala zrozumieć francuski feminizm przed jego najgłośniejszą falą oraz kino, które politykę odnajduje w ciele, spojrzeniu i codziennym doświadczeniu. Paryż Vardy jest żywy, piękny i obojętny, a dojrzewanie Cléo polega nie na przezwyciężeniu strachu, lecz na odzyskaniu prawa do własnego spojrzenia.
„Pierwsza połowa pokazuje kobietę oglądaną, druga kobietę, która patrzy” — Agnès Varda o konstrukcji filmu.
9. Les Tontons flingueurs

1963, reżyseria Georges Lautner, scenariusz Albert Simonin, Georges Lautner i Michel Audiard, dialogi Michel Audiard, zdjęcia Maurice Fellous, muzyka Michel Magne, w rolach głównych Lino Ventura, Bernard Blier, Francis Blanche i Jean Lefebvre, komedia kryminalna, 105 minut.
.Były gangster Fernand Naudin obiecuje umierającemu przyjacielowi, że zajmie się jego interesami i córką, po czym zostaje wciągnięty w wojnę z barwną grupą konkurentów. W chwili premiery film nie został przyjęty jako arcydzieło, z czasem jednak telewizyjne powtórki zamieniły go w niewyczerpane źródło francuskich cytatów. Scena w kuchni, podczas której gangsterzy degustują zabójczo mocny alkohol i wymieniają uprzejmości coraz bardziej oderwane od rozsądku, stała się niemal narodowym rytuałem.
Znaczenie filmu opiera się na języku Michela Audiarda, który łączy argot, aforyzm, precyzję klasycznej komedii i przyjemność z obrażania rozmówcy w sposób tak kunsztowny, że obelga staje się komplementem dla inteligencji. Ten model męskości jest oczywiście przestarzały, ale nadal rozpoznawalny: uczucia wyraża się przez złośliwość, lojalność potwierdza bójką, a elegancję mierzy zdolnością zachowania formy w chaosie. Francuz może nie pamiętać fabuły, lecz z dużym prawdopodobieństwem rozpozna rytm dialogów.
„Film naprawdę zaczął istnieć dzięki telewizji” — Georges Lautner, wspominając późniejsze życie dzieła, które po premierze nie od razu stało się fenomenem.
10. Le Mépris (Pogarda)

1963, reżyseria i scenariusz Jean-Luc Godard na podstawie powieści Alberta Moravii, zdjęcia Raoul Coutard, muzyka Georges Delerue, w rolach głównych Brigitte Bardot, Michel Piccoli, Jack Palance i Fritz Lang, dramat, 103 minuty.
.Scenarzysta Paul Javal przyjmuje zlecenie poprawienia ekranizacji „Odysei”, którą Fritz Lang realizuje dla wulgarnego amerykańskiego producenta, i niemal równocześnie traci miłość żony Camille. Godard splata kryzys małżeństwa z konfliktem sztuki i pieniądza, pokazując, że zdrada artystyczna oraz zdrada intymna mogą mieć tę samą strukturę: ktoś przestaje chronić to, co deklarował jako najcenniejsze. Ciało Brigitte Bardot, którego oczekiwali producenci i widownia, zostaje zarazem wystawione na pokaz i użyte do oskarżenia mechanizmu tego spojrzenia.
„Pogarda” jest częścią francuskiego kodu jako film o kinie, lecz również jako portret chwili, gdy kultura europejska czuje się kolonizowana przez pieniądz, masową rozrywkę i własne kompromisy. Villa Malaparte, błękit morza, czerwienie i żółcie wnętrz oraz temat muzyczny Delerue’a stworzyły jeden z najtrwalszych obrazów śródziemnomorskiego piękna, w którym od początku ukryta jest katastrofa. To film pozwalający zrozumieć, dlaczego Francuzi traktują spór o kulturę nie jako dodatek do polityki, lecz jako część obrony suwerenności.
Filozoficzne rozwinięcie tej diagnozy proponuje na łamach „Wszystko co Najważniejsze” Margot Rousseau, odczytując pogardę jako reakcję na rzeczywistość, która nie chce podporządkować się naszym wyobrażeniom i projekcjom: „Lang, Godard i rzeczywistość ponad pogardą”.
„Świat bardziej zgodny z naszymi pragnieniami” — zdanie przywołane na początku filmu jako definicja kina.
11. Les Parapluies de Cherbourg (Parasolki z Cherbourga)

1964, reżyseria i scenariusz Jacques Demy, muzyka Michel Legrand, zdjęcia Jean Rabier, scenografia Bernard Evein, w rolach głównych Catherine Deneuve i Nino Castelnuovo, musical, 91 minut.
.Geneviève i Guy kochają się w deszczowym Cherbourgu, ale chłopak zostaje wysłany na wojnę w Algierii, a ciąża, czas i ekonomia zmieniają przyszłość, którą zdążyli sobie obiecać. Każde słowo jest śpiewane, ściany i kostiumy eksplodują kolorem, lecz pod formalną baśnią kryje się historia społecznie bardzo konkretna: miłość nie żyje poza pieniędzmi, obowiązkiem, wojną i oczekiwaniami rodziny. Deneuve stała się dzięki temu filmowi ikoną, a muzyka Michela Legranda jednym z natychmiast rozpoznawalnych dźwięków Francji.
Demy odwrócił regułę musicalu, bo śpiew nie wynosi bohaterów ponad życie, tylko pozwala usłyszeć zwyczajność ze szczególną intensywnością. Finał na stacji benzynowej jest antytezą romantycznego spełnienia: oboje ułożyli sobie życie, lecz cena rozsądku nigdy całkiem nie znika. Film koduje ważny francuski rodzaj melancholii, w którym piękno nie pociesza po stracie, ale nadaje jej doskonałą formę.
„To nie jest film romantyczny. To film bardzo realistyczny” — Jacques Demy.
12. La Grande Vadrouille (Wielka włóczęga)

1966, reżyseria Gérard Oury, scenariusz Gérard Oury, Danièle Thompson, Marcel Jullian, Georges Tabet i André Tabet, muzyka Georges Auric, w rolach głównych Bourvil i Louis de Funès, komedia wojenna, 132 minuty.
.Dyrygent paryskiej opery i skromny malarz pokojowy pomagają brytyjskim lotnikom wydostać się z okupowanej Francji, choć żaden z Francuzów nie ma temperamentu urodzonego bohatera. Oury połączył kino przygodowe z komedią charakterów, zaś duet Bourvil i de Funès zbudował idealne napięcie między dobrodusznym rozsądkiem a neurotyczną potrzebą kontroli. Przez ponad czterdzieści lat był to najpopularniejszy francuski film we francuskich kinach, z widownią przekraczającą 17 milionów wejść.
Film odegrał wielką rolę w oswajaniu pamięci okupacji, ponieważ proponował obraz Francuzów spontanicznie solidarnych, sprytnych i zdolnych przeciwstawić się Niemcom nawet bez wojskowego przygotowania. Historyk znajdzie w nim wygodny mit, lecz antropolog kultury zobaczy coś równie ważnego: wspólnotę budowaną przez śmiech, rodzinne oglądanie i aktorów, których gesty są rozpoznawalne po kilku sekundach. „Wielka włóczęga” nie tłumaczy całej okupacji, ale tłumaczy sposób, w jaki kilka pokoleń Francuzów chciało o niej pamiętać.
Gérard Oury i Louis de Funès powrócili kilka lat później do podobnego przekonania, że farsa może rozbrajać społeczne uprzedzenia bez rezygnacji z masowej widowni. Burzliwą historię premiery „Przygód rabina Jakuba”, przeciw której dokonano nawet porwania samolotu, co przypomina Margot Rousseau w tekście „O pierwszym kanselowaniu de Funesa”.
„Jeden z najpopularniejszych filmów w historii Francji” — podsumowanie towarzyszące jego odnowieniu w 4K.
13. Le Samouraï (Samuraj)

1967, reżyseria i scenariusz Jean-Pierre Melville, zdjęcia Henri Decaë, muzyka François de Roubaix, w rolach głównych Alain Delon, François Périer, Nathalie Delon i Cathy Rosier, film kryminalny, 105 minut.
Jef Costello, zawodowy zabójca o twarzy Alaina Delona, żyje samotnie w niemal pustym pokoju, przestrzega rytuałów i wierzy, że perfekcyjna kontrola pozwoli mu pozostać poza społeczeństwem. Melville oczyścił film gangsterski z nadmiaru akcji, pozostawiając płaszcz, kapelusz, samochód, pistolet, klucze i spojrzenia, z których każde ma znaczenie. Paryż jest tu chłodnym labiryntem procedur, gdzie zarówno policja, jak i przestępcy działają według równoległych kodeksów.
„Samuraj” utrwalił Delona jako ikonę francuskiej męskości pięknej, zamkniętej i autodestrukcyjnej, lecz jego wpływ sięga znacznie dalej, od kina hongkońskiego po filmy Jima Jarmuscha. Dla zrozumienia Francji ważna jest obecna w nim fascynacja kodeksem, nawet jeśli kodeks prowadzi do śmierci: jednostka może nie ufać instytucjom, ale nadal potrzebuje reguł, które odróżnią styl od chaosu. To także mit samotności, który francuskie kino będzie wielokrotnie powtarzać i podważać.
Zupełnie inne, bardziej nihilistyczne oblicze ekranowego mitu Delona przyniosła dwa lata później „La Piscine”. Tam również piękno, kontrola i milczenie ukrywają przemoc, ale bohater nie ma już kodeksu Jefa Costella, który mógłby nadać jego samotności choćby pozór godności.
„Bohater Melville’a żyje w pokoju bez okien” — krytyk Ginette Vincendeau o samotności wpisanej w świat reżysera.
Francuzi śmieją się z siebie
14. Les Bronzés font du ski

1979, reżyseria Patrice Leconte, scenariusz i dialogi zespół Le Splendid, muzyka Pierre Bachelet, w rolach głównych Josiane Balasko, Michel Blanc, Marie-Anne Chazel, Christian Clavier, Gérard Jugnot i Thierry Lhermitte, komedia, 87 minut.
.Grupa znajomych spotyka się w kurorcie narciarskim, gdzie urlop zamienia się w katalog egoizmu, snobizmu, nieudolności i uczuciowych katastrof. Film nie oferuje bohatera, z którym można bezpiecznie się utożsamić, ponieważ każdy jest śmieszny, małostkowy albo rozpaczliwie pragnie uznania, a jednak cała grupa pozostaje dziwnie bliska widzowi. Jean-Claude Dusse, niepoprawny przegrany grany przez Michela Blanca, stał się jednym z wielkich francuskich antybohaterów, specjalistą od wiary w sukces wbrew wszystkim dowodom.
„Les Bronzés font du ski” stworzyli język urlopu, grupy przyjaciół i klasy średniej końca lat 70., która konsumuje nowe możliwości, nie stając się przez to bardziej elegancka. Potrawa z sera, szalotki i lokalnego alkoholu, dramatycznie zachwalana jako tradycyjna, wystarcza dziś, by Francuz przypomniał sobie całą scenę. Film uczy ważnej rzeczy o narodowym humorze: wspólnota powstaje nie dlatego, że wszyscy są wspaniali, lecz dlatego, że każdy może zostać bezlitośnie ośmieszony.
„Michel Blanc był francuskim panem Każdym” — charakterystyka aktora, którego Jean-Claude Dusse stał się postacią pokoleniową.
15. La Boum (Prywatka)

1980, reżyseria Claude Pinoteau, scenariusz Claude Pinoteau i Danièle Thompson, muzyka Vladimir Cosma, w rolach głównych Sophie Marceau, Claude Brasseur, Brigitte Fossey i Denise Grey, komedia obyczajowa, 110 minut.
.Trzynastoletnia Vic wchodzi w świat pierwszych zakochań, szkolnych przyjaźni i domowych konfliktów, podczas gdy małżeństwo jej rodziców przechodzi własny kryzys. Film uchwycił moment, gdy nastolatek stawał się we Francji odrębnym konsumentem, bohaterem kultury popularnej i kimś, kogo emocji nie można już traktować jak dziecinnej dekoracji. Scena, w której podczas głośnej prywatki chłopak nakłada Vic słuchawki, a „Reality” Richarda Sandersona odcina ich od tłumu, przeszła do zbiorowej pamięci.
Debiut Sophie Marceau uczynił z niej symbol całego pokolenia, a jednocześnie film zachował portret rodziny, która nie rozpada się według prostego schematu winy i kary. Rodzice bywają bardziej zagubieni od córki, prababcia Poupette okazuje się najbardziej nowoczesną osobą w domu, natomiast miłość jest mieszaniną marzenia, niezręczności i negocjacji. Francja „Prywatki” to społeczeństwo po rewolucji obyczajowej, które uczy się nowych swobód, nie mając jeszcze języka do rozmowy o ich konsekwencjach.
„Najważniejsze są barwa instrumentu i melodia” — Vladimir Cosma, autor muzyki, opisując swoją metodę komponowania dla kina.
16. Le Père Noël est une ordure

1982, reżyseria Jean-Marie Poiré, scenariusz zespół Le Splendid i Jean-Marie Poiré na podstawie sztuki teatralnej, muzyka Vladimir Cosma, w rolach głównych Anémone, Josiane Balasko, Marie-Anne Chazel, Christian Clavier, Gérard Jugnot i Thierry Lhermitte, czarna komedia, 88 minut.
.W wigilijną noc dyżurni telefonu zaufania próbują pomagać samotnym, lecz do ich biura trafiają kolejno agresywny Święty Mikołaj, ciężarna Zézette, ekscentryczny sąsiad i seria katastrof wymykających się wszelkim zasadom dobrego smaku. Film rozbija mieszczański rytuał Bożego Narodzenia za pomocą groteski, okrucieństwa i postaci, które mówią rzeczy absolutnie nieakceptowalne, zachowując przy tym ton społecznej uprzejmości. Początkowy wynik kinowy był umiarkowany, prawdziwy kult narodził się dzięki telewizji, kasetom i wspólnemu cytowaniu.
To szczególnie francuska forma komedii, w której szlachetne instytucje, dobroczynność, gust i dobre maniery zostają poddane próbie przez ciało, biedę, pożądanie i przypadek. Film jest dzisiaj dokumentem języka oraz obyczajów swojej epoki, nie wszystkie dowcipy zestarzały się równie dobrze, lecz właśnie napięcie między śmiechem a zakłopotaniem stanowi część jego znaczenia. Bez tej komedii trudno zrozumieć, dlaczego francuska Wigilia może przebiegać przy cytatach z dzieła, które metodycznie niszczy świąteczne decorum.
„W kinach film nie był wielkim sukcesem; kult stworzyły później powtórki” — Jean-Marie Poiré o niezwykłej drodze komedii do zbiorowej pamięci.
Pamięć, historia i francuska wielkość
17. Au revoir les enfants (Do zobaczenia, chłopcy)

1987, reżyseria i scenariusz Louis Malle, zdjęcia Renato Berta, muzyka Franz Schubert i Camille Saint-Saëns, w rolach głównych Gaspard Manesse, Raphaël Fejtö i Francine Racette, dramat, 104 minuty.
.Zimą 1944 r. do katolickiej szkoły z internatem przybywa Jean Bonnet, naprawdę Hans-Helmut Michel, żydowski chłopiec ukrywany przez zakonników przed Gestapo. Julien Quentin najpierw traktuje nowego kolegę jak rywala, później odkrywa jego tajemnicę i buduje z nim więź, której nie potrafi ochronić. Louis Malle wrócił do własnego doświadczenia z dzieciństwa, lecz zamiast filmu bohaterskiego stworzył opowieść o spojrzeniu, przypadku, dziecięcej zazdrości i poczuciu winy przechowywanym przez całe życie.
Film zajmuje ważne miejsce w przemianie francuskiej pamięci Zagłady i okupacji, ponieważ przenosi uwagę z wielkiej historii na wybory zwyczajnych ludzi oraz instytucji. Ksiądz Jean ryzykuje życie, kuchenny pomocnik ułatwia donos, dzieci rozumieją tylko część tego, co się dzieje, a katastrofa przychodzi bez patosu. Ostatnie słowa reżysera mówiącego z offu, że będzie pamiętał ten styczniowy poranek do końca życia, należą do najprostszego i najmocniejszego języka francuskiego kina pamięci.
„Przez długi czas po prostu odmawiałem zajęcia się tym wspomnieniem” — Louis Malle o autobiograficznym źródle filmu.
18. Cyrano de Bergerac

1990, reżyseria Jean-Paul Rappeneau, scenariusz Jean-Claude Carrière i Jean-Paul Rappeneau na podstawie sztuki Edmonda Rostanda, zdjęcia Pierre Lhomme, muzyka Jean-Claude Petit, w rolach głównych Gérard Depardieu, Anne Brochet i Vincent Perez, dramat kostiumowy, 137 minut.
.Cyrano jest poetą, żołnierzem i mistrzem słowa, lecz przekonany o własnej brzydocie oddaje swoje najpiękniejsze zdania Christianowi, aby ten mógł zdobyć serce Roksany. Rappeneau przeniósł na ekran szkolny klasyk bez muzealnej sztywności, zachowując aleksandryny, a zarazem nadając im szybkość pojedynku, ulicy i żywej rozmowy. Depardieu uosabia francuski ideał talentu, który nie chce podporządkować się władzy, modzie ani interesowi, nawet gdy jego duma skazuje go na samotność.
„Cyrano de Bergerac” łączy kilka narodowych mitów naraz: prymat języka, kult błyskotliwości, nieufność wobec kompromisu oraz „panache”, czyli gest godności wykonywany także wtedy, gdy zwycięstwo jest niemożliwe. Film przypomniał, że kino popularne może czerpać energię z dziedzictwa literackiego, nie zamieniając go w obowiązek szkolny. Aby rozumieć francuskie przywiązanie do pięknej formuły, repliki i intelektualnej brawury, trzeba znać Cyrana w wykonaniu Depardieu.
„Trzeba było sprawić, by aleksandryn stał się językiem działania” — Jean-Paul Rappeneau o podstawowym wyzwaniu adaptacji.
19. Les Visiteurs (Goście, goście)

1993, reżyseria Jean-Marie Poiré, scenariusz Christian Clavier i Jean-Marie Poiré, muzyka Éric Lévi, w rolach głównych Jean Reno, Christian Clavier, Valérie Lemercier i Marie-Anne Chazel, komedia fantastyczna, 107 minut.
.Średniowieczny rycerz Godefroy de Montmirail i jego sługa Jacquouille przez błąd czarownika trafiają do Francji końca XX wieku, gdzie spotykają potomków i próbują wrócić do własnej epoki. Zderzenie czasów pozwala filmowi śmiać się zarówno ze średniowiecznego brudu i przemocy, jak i ze współczesnej burżuazji, obsesji higieny, samochodów, telefonów oraz społecznych pozorów. Christian Clavier stworzył język Jacquouille’a z archaizmów, błędów i okrzyków, które natychmiast przeniknęły do szkolnych korytarzy i rodzinnych rozmów.
Film odniósł sukces, ponieważ pod farsą dotknął francuskiej obsesji ciągłości historycznej: dzisiejszy mieszczanin mieszka w zamku, nosi nazwisko przodków, lecz jego społeczne miejsce nie jest już oczywiste. Pan i sługa przeniesieni do republiki odkrywają świat formalnie równy, który nadal doskonale rozpoznaje pieniądz, tytuł i kapitał kulturowy. „Goście, goście” są więc nie tylko zbiorem gagów, ale też niezamierzoną lekcją o tym, jak ancien régime nawiedza nowoczesną Francję.
„Nie wiedzieliśmy, że robimy zjawisko społeczne” — Jean-Marie Poiré, wspominając skalę powodzenia filmu.
Pęknięcia współczesnej Francji i nowe wspólne opowieści
20. La Haine (Nienawiść)

1995, reżyseria i scenariusz Mathieu Kassovitz, zdjęcia Pierre Aïm, muzyka Assassin, w rolach głównych Vincent Cassel, Hubert Koundé i Saïd Taghmaoui, dramat, 98 minut.
.Po zamieszkach na podparyskim osiedlu Vinz, Hubert i Saïd spędzają dobę między blokowiskiem a centrum stolicy, czekając na wiadomość o koledze ciężko rannym podczas policyjnego zatrzymania. Czarno-białe zdjęcia, hip-hop, agresywny rytm i humor nie pozwalają sprowadzić bohaterów do socjologicznych przykładów, ponieważ są jednocześnie śmieszni, przestraszeni, niedojrzali i niebezpiecznie bliscy punktu bez powrotu. Film wprowadził banlieue do centrum narodowej wyobraźni, pokazując granicę przebiegającą nie wokół Francji, lecz przez jej miasta.
Trzech przyjaciół ucieleśnia wielokulturową Francję, której republika obiecuje równość, a codzienne doświadczenie często przynosi upokorzenie, kontrolę i przestrzenne wykluczenie. „Nienawiść” pozostaje aktualna przy każdej kolejnej debacie o policji, zamieszkach, dyskryminacji i porzuconych przedmieściach, co jest zarazem miarą jej siły i oskarżeniem wobec polityki. Bez tego filmu nie sposób zrozumieć współczesnej Francji, ponieważ to on dał najbardziej komunikatywną formę lękowi przed społecznym upadkiem.
„Nie liczy się upadek. Liczy się lądowanie” — metafora filmu objaśniona przez Mathieu Kassovitza.
21. Le Dîner de cons (Kolacja dla palantów)

1998, reżyseria i scenariusz Francis Veber na podstawie własnej sztuki, zdjęcia Luciano Tovoli, muzyka Vladimir Cosma, w rolach głównych Jacques Villeret, Thierry Lhermitte, Francis Huster i Daniel Prévost, komedia, 80 minut.
.Paryski wydawca Pierre Brochant uczestniczy w kolacjach, na które każdy z gości przyprowadza człowieka uznanego za wyjątkowego głupca, lecz tego wieczoru jego „okazem” ma być François Pignon, skromny urzędnik skarbowy budujący modele z zapałek. Kolejne próby pozbycia się Pignona niszczą życie gospodarza, odsłaniając, że prawdziwym głupcem jest nie człowiek naiwny, ale elita przekonana o prawie do upokarzania słabszych. Veber zbudował niemal matematyczną komedię pomyłek, której rytm wyrasta z teatru, telefonu i precyzyjnie powracających informacji.
François Pignon, nazwisko używane przez Vebera w wielu filmach, jest figurą zwykłego Francuza lekceważonego przez ludzi lepiej ubranych, bogatszych i pewniejszych siebie. Sukces filmu mówi wiele o egalitarnym odruchu kultury francuskiej: publiczność z przyjemnością ogląda kompromitację tych, którzy ustanawiają hierarchie smaku i inteligencji. Cytaty i sceny pozostały żywe, ale najważniejszy jest społeczny rewanż, w którym uprzejmy urzędnik staje się nieświadomym wykonawcą republikańskiej kary.
„Głupiec nie wie, że jest głupcem” — Francis Veber o mechanizmie postaci, która zawsze uważa, że działa rozsądnie.
22. Le Fabuleux Destin d’Amélie Poulain (Amelia)

2001, reżyseria Jean-Pierre Jeunet, scenariusz Guillaume Laurant i Jean-Pierre Jeunet, zdjęcia Bruno Delbonnel, muzyka Yann Tiersen, w rolach głównych Audrey Tautou, Mathieu Kassovitz i Rufus, komedia romantyczna, 122 minuty.
.Nieśmiała kelnerka z Montmartre postanawia dyskretnie naprawiać życie innych, a w końcu musi zaryzykować wyjście z bezpiecznego świata fantazji, aby zawalczyć o własne szczęście. Jeunet stworzył Paryż wyczyszczony z samochodów, konfliktów i części społecznej rzeczywistości, podkręcił zielenie oraz czerwienie i nadał drobnym przyjemnościom rangę prywatnej metafizyki. Właśnie ta intensywnie stylizowana Francja stała się na świecie jednym z najpotężniejszych obrazów kraju początku XXI wieku.
Dla Francuzów „Amelia” jest jednocześnie źródłem dumy, czułości i sporu, ponieważ jedni widzą w niej poetycką pochwałę uważności, inni pocztówkę, w której prawdziwy Paryż został zastąpiony bezpiecznym snem. Niezależnie od oceny film ukształtował Montmartre, muzyczną pamięć epoki i globalny wizerunek francuskiej romantyczności silniej niż jakakolwiek kampania promocyjna. Pokazuje również tęsknotę społeczeństwa wchodzącego w erę cyfrową za przypadkiem, analogowym śladem i bezinteresownym gestem.
„Chciałem zrobić film, który dawałby ludziom szczęście” — Jean-Pierre Jeunet, wspominając intencję towarzyszącą „Amelii”.
23. Astérix et Obélix Mission Cléopâtre (Asterix i Obelix: Misja Kleopatra)

2002, reżyseria i scenariusz Alain Chabat na podstawie komiksu René Goscinnego i Alberta Uderzo, zdjęcia Laurent Dailland, muzyka Philippe Chany, w rolach głównych Christian Clavier, Gérard Depardieu, Jamel Debbouze, Monica Bellucci i Alain Chabat, komedia przygodowa, 107 minut.
.Kleopatra zakłada się z Cezarem, że jej lud potrafi wznieść w trzy miesiące wspaniały pałac, a odpowiedzialność za niemożliwe zadanie spada na architekta Numérobisa, któremu pomagają Asterix, Obelix i Panoramix. Chabat nie potraktował komiksu jak relikwii, ale jak otwartą konstrukcję dla współczesnych żartów, reklam, piosenek, telewizji i gry słownej. Szczególnie Jamel Debbouze nadał filmowi tempo oraz język nowej Francji, w której humor wyrasta z mieszania rejestrów i kultur.
„Misja Kleopatra” jest rzadkim dziełem oglądanym wspólnie przez dzieci i dorosłych, a kolejne pokolenia odkrywają w nim inne warstwy odniesień. Monolog Otisa, przemówienie Edifisa i dziesiątki drobnych kwestii funkcjonują samodzielnie w rozmowie oraz internecie, dzięki czemu film pozostał żywy dłużej niż wiele staranniej pomyślanych superprodukcji. To także dowód, że współczesny francuski kod może czerpać z antycznego i narodowego mitu, jednocześnie wyśmiewając pompatyczność, zarządzanie projektem i imperialną władzę.
„Pomysły komediowe często rodzą się z irytacji” — Alain Chabat o źródle swojego humoru.
24. Bienvenue chez les Ch’tis (Jeszcze dalej niż Północ)

2008, reżyseria Dany Boon, scenariusz Dany Boon, Alexandre Charlot i Franck Magnier, zdjęcia Pierre Aïm, muzyka Philippe Rombi, w rolach głównych Kad Merad, Dany Boon i Zoé Félix, komedia, 106 minut.
.Pracownik poczty z Prowansji zostaje dyscyplinarnie przeniesiony do Bergues na północy kraju, którą wyobraża sobie jako ciemną krainę zimna, biedy i ludzi mówiących niezrozumiałym językiem. Na miejscu odkrywa wspólnotę cieplejszą od stereotypu, sam jednak podtrzymuje kłamstwa o rzekomym nieszczęściu, aby zachować współczucie żony. Dany Boon zbudował komedię na akcencie, lokalnym słownictwie oraz francuskiej geografii wyobrażonej, w której Południe oznacza słońce i powodzenie, Północ zaś społeczną degradację.
Niemal 20,5 miliona wejść do francuskich kin uczyniło film zjawiskiem narodowym i pokazało głód opowieści spoza Paryża. Sukces nie usunął nierówności terytorialnych, ale zmusił kulturę centralną, by przez chwilę patrzyła na kraj z perspektywy regionu wyśmiewanego i źle rozumianego. Bez „Ch’tis” trudno pojąć dzisiejszą Francję peryferii, lokalnej dumy, akcentów oraz poczucia, że paryska norma nie jest jedyną możliwą francuskością.
„Chciałem zmienić stereotypy o regionie, z którego pochodzę” — Dany Boon o punkcie wyjścia filmu.
25. Intouchables (Nietykalni)

2011, reżyseria i scenariusz Olivier Nakache i Éric Toledano, zdjęcia Mathieu Vadepied, muzyka Ludovico Einaudi, w rolach głównych François Cluzet i Omar Sy, komediodramat, 112 minut.
.Bogaty paryski arystokrata Philippe, sparaliżowany po wypadku, zatrudnia jako opiekuna Drissa, młodego człowieka z przedmieścia, który zgłosił się po podpis potrzebny do świadczenia i nie planował podejmować pracy. Film opiera się na wymianie: Philippe daje Drissowi odpowiedzialność oraz dostęp do świata elity, Driss przywraca Philippe’owi ryzyko, pożądanie i prawo do bycia traktowanym bez nabożnego współczucia. Chemia François Cluzeta i Omara Sy sprawiła, że opowieść o klasie, rasie i niepełnosprawności została przyjęta przede wszystkim jako komedia o przyjaźni.
Ogromny sukces odsłonił jednak także francuskie pragnienie pojednania różnic za pomocą relacji osobistej, bez długiej rozmowy o strukturach społecznych. Krytycy zarzucali filmowi upraszczanie przedmieścia oraz instrumentalne wykorzystanie Drissa, publiczność odpowiadała, że kino popularne dało obu bohaterom sprawczość, humor i wzajemną potrzebę. Właśnie ten spór jest częścią kodu współczesnej Francji: wiara w spotkanie jednostek stale zderza się z pytaniem, czy sympatia wystarczy, aby przekroczyć klasowe i przestrzenne granice.
„Uniwersalna, zabawna i wzruszająca historia przyjaźni” — tak fenomen filmu podsumowano po latach jego światowego sukcesu.
Co łączy te filmy?
Tych dwadzieścia pięć tytułów nie układa się w jedną pochwalną legendę Francji, przeciwnie, niemal każdy podważa jakiś oficjalny obraz kraju. Renoir osłabia granicę narodową klasą, Autant-Lara odsłania małość czasu okupacji, Truffaut oskarża szkołę i rodzinę, Varda zmienia podmiot spojrzenia, Kassovitz prowadzi kamerę tam, gdzie republikańska obietnica równości przestaje być wiarygodna. Nawet najbardziej masowe komedie uderzają w hierarchie: prowincja rewanżuje się Paryżowi, „palant” elicie, sługa panu, antybohater człowiekowi sukcesu.
Te same napięcia powracają dziś w debacie poprzedzającej wybory prezydenckie we Francji w 2027 roku. Spór między Paryżem a prowincją, centrum a przedmieściami, republiką a wspólnotami lokalnymi, porządkiem a buntem czy modernizacją a potrzebą zachowania francuskiego sposobu życia tworzy społeczne tło współczesnej polityki. Kino nie pozwala przewidzieć wyniku głosowania, pomaga jednak zrozumieć emocje wyborców, kandydatów i najważniejsze scenariusze opisane w naszym kompendium poświęconym wyborom prezydenckim we Francji.
Równocześnie francuskie kino nieustannie produkuje wspólnotę, ponieważ dostarcza słów, które można powtórzyć, melodii rozpoznawanych po kilku taktach oraz aktorów będących czymś więcej niż gwiazdami. Gabin, de Funès, Bourvil, Deneuve, Delon, Depardieu, Villeret, Tautou i Omar Sy uosabiali nie tylko role, lecz różne sposoby bycia Francuzem. Dlatego francuski kod filmowy obejmuje zarówno arcydzieła zmieniające gramatykę kina, jak i komedie, których prawdziwa premiera odbywała się przez lata w salonach przed telewizorem.
Lista mogłaby być dłuższa, a każda nieobecność coś mówi: można bronić „La Règle du jeu”, „Hiroshima mon amour”, „Le Corniaud”, „La Piscine”, „L’Armée des ombres”, „La Maman et la Putain”, „Diva”, „Trois hommes et un couffin”, „Un prophète” lub „Les Misérables”. Kryterium nie była jednak wyłącznie wielkość artystyczna ani wynik kasowy, ale przecięcie wpływu, rozpoznawalności, trwałości i zdolności objaśniania współczesnego kraju. Te dwadzieścia pięć filmów tworzy możliwie krótką szkołę Francji, w której najważniejszym podręcznikiem pozostają twarz, głos, ulica i dobrze skonstruowana scena.
Maria Valle – Grądzka



