Bronisław PIŁSUDSKI i jego kolekcja po raz pierwszy pokazana w całości

Bronisław Piłsudski, badacz ludów Dalekiego Wschodu i starszy brat Józefa Piłsudskiego, pozostawił także ważny dorobek związany z Podtatrzem. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem po raz pierwszy prezentuje w całości zgromadzoną przez niego miejscową kolekcję etnograficzną. Wystawa „Blisko ludzi” potrwa do 16 maja 2027 roku.

.W polskiej pamięci nazwisko Piłsudski przywołuje przede wszystkim historię odzyskania niepodległości. Droga Bronisława prowadziła jednak przez inne doświadczenia: katorgę na Sachalinie, poznawanie języków tamtejszych społeczności, dokumentowanie ich kultury i organizowanie pracy muzealnej. Zakopiańska wystawa pozwala przyjrzeć się człowiekowi, którego osiągnięcia naukowe zasługują na własne miejsce w opowieści o polskiej obecności w świecie.

Kim był Bronisław Piłsudski?

Urodził się 2 listopada 1866 roku w Zułowie na Wileńszczyźnie, rok przed Józefem. Rozpoczął studia prawnicze w Petersburgu, lecz jego dalsze życie zmieniła sprawa spisku na cara Aleksandra III. W 1887 roku został skazany na śmierć, a wyrok zamieniono na piętnaście lat katorgi na Sachalinie.

Wyspa była częścią rosyjskiego systemu represji, którego znaczenie opisuje na łamach „Wszystko co Najważniejsze” Marek Klecel w tekście „Sybir. Największe więzienie świata”. Autor pokazuje, jak zesłanie służyło zarazem karaniu, wykorzystywaniu pracy skazanych i podporządkowywaniu odległych terytoriów. Biografia Bronisława Piłsudskiego wyrasta z tego doświadczenia przymusowego oddalenia od rodzinnego kraju.

Na Sachalinie zainteresował się Niwchami, nazywanymi w ówczesnych źródłach Giliakami, a następnie także Ajnami i innymi miejscowymi społecznościami. Uczył dzieci, zbierał wiadomości o języku i obyczajach, występował w obronie praw rdzennych mieszkańców. Znaczenie dla rozwoju jego zainteresowań miała znajomość z etnografem Lwem Szternbergiem, również zesłańcem, który wspierał jego pracę i kontakty naukowe.

Z czasem Piłsudski zaczął pełnić obowiązki kustosza muzeum we Władywostoku. Przygotowywał tam zbiory na paryską wystawę światową w 1900 roku, zdobywając doświadczenie w opracowywaniu i prezentowaniu kolekcji. Zesłaniec stawał się badaczem, którego umiejętności znajdowały uznanie instytucji naukowych.

Głos zachowany na woskowych wałkach

Szczególne miejsce w jego dorobku zajmują badania Ajnów na Sachalinie i Hokkaido. Piłsudski gromadził opowieści, zapisywał słownictwo, fotografował ludzi oraz przedmioty związane z ich życiem. Korzystał również z fonografu, utrwalając mowę i pieśni na woskowych wałkach.

Nagranie pozwalało zachować elementy wypowiedzi, których zapis na papierze nie oddawał w pełni: brzmienie głosu, melodię i sposób wykonania. W połączeniu z fotografiami i notatkami tworzyło dokumentację umożliwiającą późniejszym badaczom powrót do zebranego materiału. Piłsudski pozostawiał po sobie różne rodzaje świadectw, wzajemnie uzupełniających obraz badanych społeczności.

W 1903 roku uczestniczył wraz z Wacławem Sieroszewskim w wyprawie na Hokkaido. Po powrocie do Galicji opracowywał zgromadzone materiały przy wsparciu językoznawcy Jana Michała Rozwadowskiego. W 1912 roku w Krakowie ukazała się anglojęzyczna książka „Materials for the Study of the Ainu Language and Folklore”, należąca do najważniejszych rezultatów jego pracy.

Podtatrze i muzeum codziennego życia

Doświadczenie zdobyte w Azji Piłsudski wykorzystał później pod Tatrami. W 1911 roku zorganizował Sekcję Ludoznawczą Towarzystwa Tatrzańskiego, skupiając osoby zainteresowane badaniami miejscowej kultury. Prowadził prace terenowe i zabiegał o gromadzenie przedmiotów, które mogły dokumentować życie mieszkańców regionu.

Interesowała go codzienność, również ta pozbawiona efektownej oprawy artystycznej. Zwykły przedmiot użytkowy stawał się źródłem wiedzy o pracy, gospodarstwie i stosunkach społecznych, jeżeli towarzyszyły mu odpowiednie informacje. Takie podejście poszerzało zakres muzealnego zainteresowania o świadectwa łatwe do przeoczenia i utracenia.

Piłsudski porządkował i inwentaryzował zbiory, pozyskiwał nowe eksponaty oraz opracowywał założenia działalności etnograficznej muzeum. W przygotowanym w 1913 roku memoriale, wydanym drukiem dwa lata później, obejmował zainteresowaniem między innymi zajęcia mieszkańców, budownictwo, pożywienie, wierzenia i obyczaje. Widział w placówce miejsce prowadzenia badań, a zarazem ośrodek służący miejscowej społeczności.

Wystawa „Blisko ludzi. Bronisław Piłsudski i początki etnografii w Zakopanem”, przygotowana przez Annę Kozak, przypomina jego działalność z lat 1911–1914. Obok całej kolekcji podtatrzańskiej zebranej przez badacza znajdą się wybrane przedmioty pozyskane przez współpracowników, a kontekst zapewnią historyczne fotografie. Układ ekspozycji uwzględnia jego własne wskazówki dotyczące organizowania zbiorów.

Takie wystawy są również powodem, by powracać do znanych instytucji i poznawać miejsca poza głównymi trasami muzealnymi. Znaczenie programu czasowego i ponownego odczytywania kolekcji uwzględnia ranking najciekawszych muzeów w Polsce przygotowany przez „Wszystko co Najważniejsze”. W Zakopanem tym nowym odczytaniem staje się spotkanie z warsztatem badacza, który uważnie przyglądał się zarówno odległym społecznościom, jak i mieszkańcom Podtatrza.

Bronisław Piłsudski zmarł w Paryżu 17 maja 1918 roku, przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości. Pozostawił dokumentację, publikacje i inicjatywy, do których powracają kolejne pokolenia muzealników i uczonych. Wystawę poświęconą jego zakopiańskiej pracy można oglądać od 7 listopada 2026 do 16 maja 2027 roku w Gmachu Głównym Muzeum Tatrzańskiego przy Krupówkach 10.

Karolina Jaszowiecka