Nie osądzaj. Mądrość ojców pustyni w podzielonym świecie

Święty Doroteusz z VI wieku jest jedną z bardziej sympatycznych i ludzkich postaci wywodzących się z tradycji pustynnej – pisze Isaac SLATER

Nie należy sądzić bliźniego

.Święty Doroteusz z VI wieku jest jedną z bardziej sympatycznych i ludzkich postaci wywodzących się z tradycji pustynnej. Jego pisma w charakterystyczny sposób krystalizują i udoskonalają tę tradycję, a czytelnik ma wrażenie, że obcuje z kimś, kto mówi z własnego doświadczenia, spomiędzy wierszy zaś przebija prawdziwa osobowość. Jego rozprawa Nie należy sądzić bliźniego podejmuje i w kreatywny sposób rozwija wiele wątków, które już poruszyliśmy, komentując miejscami niektóre z opowieści i apoftegmatów, które analizowaliśmy.

Jak można się spodziewać, Doroteusz zaczyna od podkreślenia rozbieżności między uwagą, jaką poświęcamy grzechom innych, a naszą ślepotą na własne. „Poczynając od tego uczy się człowiek pomijać własne grzechy, a plotkować o bliźnim. A stąd dalej zaczyna osądzać, obmawiać, gardzić, a wreszcie wpada sam w to, co osądzał. Bo kto nie myśli o własnych grzechach i nie opłakuje, jak mówili ojcowie, własnego zmarłego, ten już nie potrafi się poprawić, lecz wciąż będzie się zajmował sprawami bliźnich. Nic tak nie gniewa Boga, nie czyni człowieka tak nagim i opuszczonym, jak obmawianie, osądzanie i pogarda dla bliźnich”.

Brak zaniepokojenia własnymi winami idzie w parze z ich ignorowaniem zamiast z uznaniem ich i pracy nad nimi w ramach własnych ograniczeń, ostatecznie także ograniczenia, jakim jest śmierć. Tracimy moc „poprawy siebie”, ponieważ skutecznie zmienić się możemy jedynie wtedy, gdy zaczniemy od miejsca, w którym faktycznie jesteśmy, z pokornym uznaniem własnej biedy i przemijalności życia. Zaczynamy rozumieć, dlaczego ojcowie pustyni tak bardzo skupiali się na nieosądzaniu innych: osądzanie osłabia naszą zdolność do zmiany, wzbudza gniew Boga bardziej niż jakikolwiek inny grzech i nie ma „nic gorszego jak sądzić drugich”.

Doroteusz wyszczególnia trzy elementy, czy też stopnie, osądzania, które stopniowo się nasilają. Umniejszamy wartość drugiego człowieka, gdy informujemy innych o jego złym zachowaniu; potępiamy go, gdy mówimy, że skoro postąpił źle, jest złym człowiekiem; wreszcie gardzimy nim z powodu jego grzechu. Doroteusz podkreśla różnicę między stwierdzeniem, że dana osoba rozgniewała się, a stwierdzeniem, że jest złośnikiem: „Jest to rzecz ciężka. Co innego bowiem jest stwierdzić o kimś: rozzłościł się, a co innego ogłaszać go złośnikiem i oceniać w ten sposób, jak powiedziałem, całe jego życie. A przecież już i to jest ciężką winą osądzać poszczególny grzech, według tego, co sam Chrystus powiedział: »Obłudniku, wyrzuć najpierw belkę ze swego oka, a wtedy przejrzysz, żeby usunąć drzazgę z oka twego brata«”. W dalszej części tekstu Doroteusz przyrównuje „belkę” do naszego „pochopnego osądu”, który jest większym grzechem i zaślepia nas znacznie bardziej niż jakakolwiek drzazga, którą wyobrażamy sobie w oku naszego brata.

Tracąc z oczu nasze ograniczenia i wady, nie dostrzegamy, jak namiętności wypaczają nasze widzenie. Surowe ocenianie innych, wynikające z tego, co przeoczamy w sobie, staje się belką w naszym oku, która ogranicza nasze widzenie. Wina innych wydaje się tak ogromna, ponieważ przeszkoda znajduje się tak blisko – tkwi w naszym własnym oku. „Dlaczego więc wtrącamy się do bliźnich? Po co szukamy cudzego ciężaru?”. Obsesyjnie skupiamy się na tym ciężarze, ponieważ w istocie należy on do nas. Przenosimy ciężar naszej własnej wypartej słabości na innych, aby to oni go dźwigali, sami nie ruszając nawet palcem, by im pomóc.

Doroteusz komentuje historię faryzesza i celnika, wyjaśniając, iż faryzeusz nie został potępiony za to, że dziękował Bogu za swoje dobre uczynki – mówił przecież prawdę! – ani za to, że powiedział: „Nie jestem jak inni”, ale jedynie za to, że powiedział: „Nie jestem jak ten celnik”. „W tym momencie zgrzeszył, osądził bowiem samą jego osobę, całe jego wewnętrzne nastawienie, krótko mówiąc, całe jego życie”. Faryzeuszowi wydaje się, że potrafi wniknąć w duszę celnika i redukuje go do jego najgorszych zachowań. Wiele z tego, co uznajemy za „osobowość”, jest w rzeczywistości wynikiem uwarunkowań. Namiętności dehumanizują i depersonalizują, przesłaniając naszą prawdziwą naturę. Identyfikowanie osoby z zachowaniem, które utrzymuje ją w martwym punkcie, jest zatem aktem zarozumiałości i desperacji. Zakładamy, że potrafimy czytać w myślach innych i nie wierzymy w ich wewnętrzną dobroć ani w zdolność do zmiany. To samo dotyczy sytuacji, w których oceniamy samych siebie w sposób uproszczony, traktując siebie jako sumę doznanych krzywd i nieudolnych prób uśmierzenia bólu.

To, że postrzeganie innych przez pryzmat ich najgorszych zachowań w rzeczywistości utrudnia im zmianę, ujął w niezwykle trafny sposób współczesny „ojciec pustyni”, Karol de Foucauld: „Z chwilą, gdy zaczynamy kogoś osądzać, ograniczać zaufanie do niego, od momentu, w którym utożsamiamy daną osobę z tym, co o niej wiemy, i tym samym sprowadzamy ją do tego, przestajemy ją kochać, a ona przestaje być w stanie stawać się lepszą. Powinniśmy oczekiwać wszystkiego od każdego. Musimy odważyć się być miłością w świecie, który nie wie, jak kochać”.

W tym przypadku „osądzanie” oznacza ograniczanie naszego przekonania o wewnętrznej dobroci i godności drugiej osoby oraz sprowadzanie jej do tego, co „znamy”, czyli do jej niewłaściwych zachowań. Nieokazywanie miłości oznacza zatem także brak wiary w to, że druga osoba jest istotą nieusuwalnie noszącą w sobie obraz Boga, oraz brak nadziei, że może się do Niego upodobnić. Co ciekawe, Karol de Foucauld uważa, że osądzając drugą osobę, skutecznie uniemożliwiamy jej nawrócenie. Jeśli wydaje się to zbyt mocnym stwierdzeniem, wystarczy pomyśleć o tym, jak miłość i zachęta tworzą niezbędne środowisko dla rozwoju, aby zrozumieć, jak ich brak może go uniemożliwić.

Doroteusz pyta, dlaczego nie osądzamy własnych błędów, skoro to właśnie one są przedmiotem naszej wyjątkowej „wewnętrznej” wiedzy i właśnie za nie odpowiadamy przed Bogiem. Jeśli „osądzamy” siebie z pokorą i realizmem, osąd w sensie potępienia zamienia się w dyskrecję, duchową zdolność rozeznania, która pozwala dostrzec, jak nasze uwarunkowania oddziałują na nas. Zyskujemy pewien dystans do historii, które mają tendencję do hipnotyzowania nas. Osądzanie siebie w sensie sprowadzania siebie do swoich najgorszych zachowań nie jest bardziej miarodajne ani pomocne w odniesieniu do nas samych niż w stosunku do innych. Jeśli potrafimy dostrzec naszą złożoność w sposób prosty i z empatią, będziemy w stanie rozszerzyć tę samą hojną perspektywę na innych. I odwrotnie. Czasami bywa tak, że musimy zaakceptować coś w sobie, zanim będziemy w stanie zaakceptować to w innym. Wydaje się jednak, że starając się dogadać z drugą osobą, dochodzimy do akceptacji jakiegoś aspektu siebie, z którym nie bylibyśmy w stanie się pogodzić w inny sposób. To kluczowy wymiar życia w społeczności – czy to w rodzinie, parafii, pracy, czy w klasztorze. Doroteusz mocno podkreśla, że nie do nas należy osądzanie innych. Oni należą do Boga, a my naruszamy boskie prawo, próbując ich oceniać. Przypominając słowa Pawła:

„Kim jesteś, żeby osądzać niewolnika innego człowieka?”,pyta: „Dlaczego sobie przywłaszczamy sąd Boży? Czego chcemy od Jego stworzenia?”. Następnie komentuje historię, o której wspomnieliśmy wcześniej – gdy mnich po osądzeniu swojego brata zostaje skonfrontowany przez anioła, który oznajmia mu, że brat właśnie umarł, i domaga się rozstrzygnięcia, czy ma on zostać oszczędzony, czy ukarany. Opowiada, że starzec ubolewał z tego powodu aż do śmierci.

Doroteusz podkreśla złożoność ludzkiego życia i sytuacji, różnorodność kontekstów, w których pojawia się grzech, dowodząc, że tylko Bóg może widzieć całość historii. „On zna wewnętrzne nastawienie każdego, jego siły, jego dzieje, dane mu łaski, jego charakter, jego cechy… A któż może znać wszystkie te sądy, jeśli nie Stwórca, który wszystko uczynił i wszystko zna?”

Podaje przykład dwóch dziewczynek, sióstr, które zostały rozdzielone w młodym wieku: jedna wychowana w idealnych warunkach, druga w niefortunnych. Jeśli obie popełnią ten sam grzech, czy zostaną osądzone jednakowo? Następnie zwraca uwagę na to, że gdy widzimy czyjś upadek, nie widzimy, jak bardzo dana osoba walczyła przed upadkiem ani jak szczera była jej skrucha. Porusza też temat wpływu osądzania na osobę osądzającą: „Tymczasem ty zasiadasz, aby go sądzić, i tym szkodzisz tylko własnej duszy”, mówiąc wręcz o „gubieniu własnej duszy” poprzez osądzanie innych. Mówienie o osądzaniu jako o „szkodzeniu” duszy wydaje mi się szczególnie trafne. Osądzanie innych wiąże się bowiem z zawężeniem, sztywnością i ograniczeniem naszego potencjału, podczas gdy nieosądzanie – przeciwnie przynosi dilatatio cordis, czyli rozszerzanie serca, odpuszczenie i odprężenie, obejmujące także gotowość do cierpienia oraz współcierpienia z innymi.

Na tym etapie Doroteusz powraca do trzeciego i najpoważniejszego wymiaru osądzania, kiedy to zamiast komentować wady innych lub utożsamiać daną osobę z jej złym zachowaniem, gardzimy nią z tego powodu. Z wielką przenikliwością pisze: „Pogarda jest wtedy, kiedy się kogoś nie tylko osądza, ale jeszcze uważa za nic. Kiedy się brzydzi bliźnim, odwraca się od niego, jak od czegoś wstrętnego. To jest jeszcze o wiele gorsze i straszniejsze niż osądzenia”. Aby dojść do punktu, w którym chcemy, aby druga osoba została wymazana, przestała istnieć, musimy w naszych umysłach sprowadzić ją do pustej formy, karykatury, pomijając jej rzeczywistość jako jednostki wyjątkowej i niepowtarzalnej. Zamiast tego staje się ona typem, awatarem czegoś tak nikczemnego, że nie jesteśmy w stanie znieść jej istnienia. Pogarda, którą okazujemy, oczywiście wzmaga nasze poczucie wyższości.

Doroteusz pisze, że zamiast tego ci, „którzy pragną się zbawić, nie zajmują się winą bliźniego, ale zawsze własnymi winami”. Bez wyjątku („zawsze”) zaczynają od szczerego uznania własnych błędów i czynią to w taki sposób, że zyskują siłę do zmiany. Eliminują swoje błędy, zamiast eliminować inną osobę, którą uczyniły swoim odzwierciedleniem. Jak wspomnieliśmy wcześniej, różnica między prawdziwą a fałszywą skruchą polega na tym, że ta druga kręci się w kółko w nienawiści do samego siebie, podczas gdy łaska prawdziwego nawrócenia wiąże się z jednoczesnym uświadomieniem sobie własnej nędzy i motywacją do zmiany. Widzimy, jak bardzo się myliliśmy, i jesteśmy gotowi ciężko pracować, aby naprawić wyrządzoną krzywdę. Doroteusz zauważa, jak beztrosko zatruwamy innych, gardząc naszym bliźnim w jego obecności. W ten sposób wykonujemy dzieło diabła, oskarżyciela. „Okazujemy się więc wspólnikami diabła w pracy nad zgubą własną i bliźniego. Kto bowiem szkodzi duszy, diabłu pomaga i jemu sprzyja. A kto działa na jej korzyść, współpracuje ze świętymi aniołami. Pogarda, zwłaszcza ta o charakterze moralizatorskim, jest niezwykle zaraźliwa, ale oskarżając innych, szkodzimy sami sobie. Podbudowując innych, sami doznajemy uzdrowienia”.

Tradycja buddyjska mówi o bodhisattwie, którego imię oznacza „Nigdy nikim niegardzący”. Kłaniał się z wielkim szacunkiem każdemu, kogo spotkał, przekonany, że każdy wkrótce przebudzi się i uświadomi sobie swoją prawdziwą naturę. Często był wyśmiewany i wyszydzany za swoją praktykę. Wyrażanie szacunku wobec wszystkich, oparte na ich wewnętrznej wartości, a nie na konwencjonalnych cechach ludzkich, może być głęboko rewolucyjne, obnażając nasze przywiązanie do status quo i związane z nim niesprawiedliwości.

Wspólna pogarda często staje się toksycznym spoiwem między potencjalnymi rywalami, tak jak w przypadku Piłata i Heroda, którzy byli wrogami, ale „zaprzyjaźnili się” w dniu, kiedy sprzymierzyli się przeciwko Jezusowi. Gdy rozmawiamy z kimś, kto nas irytuje, niezwykle kuszące jest znalezienie wspólnego celu i zawarcie powierzchownego pokoju w oparciu o tę wspólną animozję. Oczywiście wzmacnia to tylko „osądzający” umysł, ten „światowy” sposób myślenia, który dzieli ludzi i na którym nie można zbudować prawdziwego pokoju.

Pokorne poszanowanie godności każdego życia ludzkiego, stworzonego na obraz Boga i przeznaczonego do przebóstwienia, skutecznie osłabia skłonność do osądzania. Trzeba je świadomie pielęgnować i okazywać, aby odwrócić skutki tak głęboko zakorzenionej toksycznej rywalizacji. „Nigdy nikim niegardzący” nie tylko nigdy nikim nie pogardzał, ale jednocześnie w sposób czynny innych szanował i wspierał.

Doroteusz twierdzi, że miłość nie poddaje wnikliwej analizie wad innych, lecz raczej je zakrywa i osłania, dyskretnie chroniąc je przed wzrokiem postronnych13. Nie trzeba dodawać, że musimy być bardzo ostrożni w posługiwaniu się takim językiem, świadomi wszystkich szkodliwych sposobów tuszowania cudzych wad. Nierzadko bowiem duch zmowy i wspólnej tajemnicy skrywa nadużycia, które powinny zostać ujawnione, aby możliwe było zadośćuczynienie wyrządzonemu złu.

Doroteusz mówi tu o takim rodzaju miłości, jaką okazują dojrzali mnisi – doświadczeni ojcowie i matki pustyni – którzy cierpią wraz ze słabymi i starają się cierpliwie ich wspierać. Porównuje ten rodzaj pasterskiej cierpliwości do cierpliwości rybaka, który wie, kiedy należy poluzować żyłkę, a kiedy wyciągnąć wyczerpaną zdobycz. Co istotne, zauważa, że pogłębiając tę cierpliwość, mnich zarazem chroni błądzącego brata lub siostrę, jak i zapobiega wyrządzaniu przez nich krzywdy innym.

Aby zobrazować, co rozumie przez ukrywanie grzechów innych, przytacza historię abby Ammonasa, który siada na beczce [koszu], wiedząc, że ukrywa się tam kobieta.

„Jego samego [współbrata] zaś nawrócił, nie tylko przez to, że go z pomocą Bożą ochronił, ale i przez to, że pouczył, kiedy znalazł stosowną chwilę. Bo gdy tylko po odesłaniu wszystkich wziął go za rękę i powiedział: »Zatroszcz się o siebie, bracie«, natychmiast ów brat zawstydził się i skruszył, natychmiast podziałały na jego duszę dobroć i współczucie Starca”.

Doroteusz mówi o pielęgnowaniu „czułości” wobec bliźniego, do czego wielokrotnie odwołuje się także papież Franciszek. Pojęcie to ma podwójne znaczenie. Gdy mięsień ulega kontuzji, staje się „wrażliwy” – bolesny i tkliwy na dotyk. Podobnie, postępując z czułością wobec innych, okazujemy im taką samą troskę, jaką otaczamy własny bolesny mięsień, dbając, by nie pogłębić urazu.

Doroteusz przywołuje obraz jednego ciała św. Pawła, podkreślając, że jesteśmy wzajemnie dla siebie członkami. Pisze, że gdyby jedna z naszych kończyn została zraniona lub nawet uległa zakażeniu, nie odcięlibyśmy jej bez namysłu, ale raczej otoczylibyśmy ją troskliwą opieką i podjęlibyśmy wszelkie możliwe środki, aby przywrócić jej zdrowie. Podkreślając, że ponieważ jesteśmy jednym ciałem, „Wszyscy, każdy według własnych możliwości, starajcie się o jednoczenie się z innymi”. Dalej stwierdza

„Na ile bowiem zjednoczysz się z bliźnim, na tyle również z Bogiem”. Jest to zjednoczenie na poziomie wspólnego życia, sięgające przed nasze historie i tkwiące głęboko pod nimi. Rozwijanie prawdziwie kontemplacyjnej modlitwy jest najpewniejszym sposobem, by żyć na tym poziomie i nabrać dystansu wobec tych historii.

Aby zilustrować swoje założenie: „Na ile bowiem zjednoczysz się z bliźnim, na tyle również z Bogiem”, Doroteusz kończy swoją wypowiedź na temat nieosądzania, używając zapadającego w pamięć obrazu koła. Jeśli świat jest kołem, a Bóg jest jego środkiem, z promieniami biegnącymi do okręgu, to im bardziej zbliżamy się do Boga znajdującego się w jego centrum, tym bardziej zbliżamy się do innych promieni koła, a im bardziej oddalamy się od środka, tym bardziej oddalamy się od siebie nawzajem. Nieosądzanie oznacza zwracanie się ku drugiemu człowiekowi, a nie odwracanie się od niego, cierpienie wraz z nim i cierpliwe działanie na rzecz jego uzdrowienia, obejmujące wielokrotne poluzowywanie linki, aż w końcu wyczerpana ryba podda się i da się wyciągnąć. Osądzanie powoduje nadmierne napinanie linki i jej zerwanie, a nawet celowe jej odcięcie w gniewie. Skutkuje odwróceniem się od drugiej osoby, a nie zwróceniem się ku niej. „Rybak” musi odznaczać się duchową dojrzałością i wolnością ducha, aby móc wziąć na siebie ciężar cierpienia drugiej osoby, a rezultat tego nie jest w żadnym stopniu gwarantowany.

Jest pewna historia o niesfornym bracie, który miał zostać wyrzucony ze wspólnoty. Święty i szanowany starszy mnich błagał pozostałych braci, aby pozwolili mu zostać i mieszkać razem z nim w jego celi. Przez wiele tygodni znosił wszelkiego rodzaju złe traktowanie, zachowując niezmienny spokój. Z czasem jednak stało się jasne, że brat był zbyt uciążliwy i po prostu musiał odejść.

Również w realnym życiu czasem potrzebna jest taka siła ochronna, choć zdarza się to znacznie rzadziej, niż mogłoby się wydawać. Uzależnieni od przemocy, często szukamy najmniejszego pretekstu, aby uderzyć w drugiego człowieka. Podobnie każdego dnia napotykamy większe lub mniejsze pokusy, by osądzać innych: krytykować ich, niesprawiedliwie potępiać lub pogardzać nimi.

Jeśli Doroteusz i tradycja pustyni mają rację, twierdząc, że nic tak nie „gniewa” Boga i nie prowadzi do naszej duchowej zguby tak skutecznie jak osądzanie innych, to wyzwanie, przed którym stoimy, jest przerażające. Nawyk surowego osądzania siebie i innych jest tak głęboko zakorzeniony, że stanowi integralną część ekosystemu fałszywego „ja”. Choć to poczucie „ja” jest ulotne, lękamy się jego zniknięcia i rozpaczliwie podtrzymujemy tę iluzję poprzez osądzanie. Przez chwilę czujemy się „prawdziwi”, bardziej określeni, gdy poniżamy innych, a tym samym – pośrednio – wzmacniamy samych siebie.

Bywamy tak głęboko zanurzeni w rywalizacji, że ledwie zdajemy sobie sprawę z jej obecności. Potrafi być bardzo subtelna. Patrząc na współczesny krajobraz, możemy być jak Antoni, który „zobaczył wszystkie sidła diabelskie i z jękiem zapytał Boga: »Któż przedostanie się przez nie?« – co Bóg mu odpowiedział? »Przedostanie się przez nie pokora«. I jakie jeszcze godne podziwu słowa dodał? Te oto: »I nawet jej nie dotkną«”.

Być pokornym to znaczy widzieć wyraźnie. Nie osądzamy samych siebie, lecz pozostawiamy osąd Bogu, dlatego nie mamy ani zawyżonego, ani zaniżonego poczucia własnej wartości. Widzimy jednocześnie dobroć i wewnętrzną godność naszej pierwotnej natury oraz skalę naszych zranień wszystkie sposoby, w jakie napędzona warunkami reaktywność próbuje przejąć kontrolę nad naszymi najwyższymi aspiracjami. Człowiek pokorny po prostu stawia czoła złożonym sytuacjom. Ponieważ nie tylko gniew i osądzanie, ale wszystkie namiętności działają poprzez oddzielanie nas od innych i przeciwstawianie nam ich, pokora, która mocno osadza nas w relacjach z innymi i dla innych, uniemożliwia namiętnościom zdobycie wpływu. Nie ma już „ja” w sensie istoty przeciwstawionej „innym”, do której mogłyby się przyczepić.

Pokora

.Doroteusz rozpoczyna swoją rozprawę o pokorze słowami: „Przede wszystkim potrzeba nam pokory, to jest żebyśmy na każde usłyszane słowo umieli odpowiedzieć:

»Przepraszam«. Przez pokorę zniweczy wszelkie zamysły wroga i przeciwnika”. Pokory „przede wszystkim potrzeba nam”, w przeciwnym razie cnoty, które rozwijamy, staną się powodem do dumy. Pokora ta jest zasadniczo gotowością do słuchania, otwartością na to, by dać się „uderzyć” słowu. W rezultacie słowo jest nieustannie do nas wypowiadane – w każdej chwili otrzymujemy dokładnie to, czego potrzebujemy – dlatego pokora oznacza zdolność odpowiadania, reagowania. Oznacza zaprzestanie układania narracji o tym, jak sprawy się mają, filtrowania oraz retuszowania życia – tak, by wydawało się lepsze lub gorsze, niż jest.

Pokora postępuje z pewnością siebie w oparciu o to, co jest, działając w granicach życia w ciele, życia w czasie, znajdując wskazówki i możliwości właśnie w ramach tych granic. Każda chwila przynosi nam nowy początek, nową propozycję, a my „poddajemy się” nieupiększonej rzeczywistości chwili, ciemnej i jasnej, zdeterminowani, by grać dalej, ponieważ w ten sposób ustępują przeszkody, które blokują swobodną ekspresję naszego najlepszego „ja”. Jak głosi jeden z apoftegmatów: „Posłuszeństwo za posłuszeństwo: kto słucha Boga, tego i Bóg słucha”.

Najgłębsze pragnienie serca i „wola Boga” są jednym i tym samym. „Poddaję się” całości i wyrzekam się stale powracającej pokusy manipulowania faktami. Gdy nie próbujemy już chronić jakiegoś nienaruszalnego obrazu samych siebie, Oskarżyciel nie ma się czego uchwycić.

„Oto widzicie, bracia, jaka jest moc pokory. Widzicie, jaką moc ma słowo »Przepraszam«”. Wcześniej poruszyliśmy temat aktywnej miłości w Braciach Karamazow – rozumianej jako gotowość do wzięcia odpowiedzialności za wszystko wobec wszystkich. Choć oczywiście istnieją wypaczone sposoby przyjmowania na siebie winy czy odpowiedzialności za cudze uczucia i czyny, duchowa wolność, jaką wyobrażał sobie Zosima (a także Doroteusz), ma inny charakter: przypomina postawę Jezusa, który wielkodusznie „przyjął ponad miarę” winę i pogardę świata.

Jest taka uderzająca historia o współczesnym japońskim mnichu zen, który w ramach swoich ćwiczeń był codziennie wysyłany do pobliskiej wioski, aby żebrać. Na jego trasie mieszkała krawcowa, którą z jakiegoś powodu całkowicie wyprowadzało z równowagi samo jego pojawienie się w drzwiach. Przeklinała go, krzyczała i oblewała wodą. Mnich wycofywał się zawstydzony i nie wiedząc, co robić, w końcu poprosił bardziej doświadczonego współbrata, aby zamienił się z nim trasą. Z ukrycia obserwował, jak tamten dzień po dniu grzecznie się kłaniał i znosił obelgi. W końcu, po szczególnie brutalnym ataku słownym, mnich spojrzał na kobietę i powiedział spokojnie: „Negatywne relacje też są relacjami”. Kobieta rozpłakała się i od tego dnia zaczęła szyć ubrania dla mnichów oraz hojnie wspierać ich materialnie. To doskonały przykład tego, co Gabriel Marcel nazwał „kreatywną wiernością” – pozostawaniem otwartym nawet wtedy, gdy druga osoba raz po raz zatrzaskuje nam drzwi przed nosem. W starszym mnichu nie było miejsca, w którym mógłby zakorzenić się gniew tej kobiety20.

Doroteusz opisuje pokorę jako sposób na skrócenie naszej duchowej drogi, umożliwiający ominięcie różnorodnych przeszkód stawianych przez Przeciwnika: „przez pokorę udaremniamy wszystkie zamysły tego wroga i przeciwnika”. Takie nastawienie bynajmniej nie czyni z nas biernej ofiary; przeciwnie, wyrasta z głębokiego poczucia wolności i kreatywności. Jest to praktyka, która odświeża i dodaje energii, zamiast wyczerpywać nasze siły w rywalizacji o drobiazgi. Trzeba jednak interpretować takie teksty jak ten: „pokora nie gniewa się sama ani innych do gniewu nie pobudza”. „Gniew” oznacza tu zasadniczo wściekłość i żądzę zemsty. W tym samym fragmencie Doroteusz opisuje gniew jako uczucie, którego doświadczamy, gdy ktoś zagraża naszym zapasom żywności lub zgromadzonemu bogactwu. Jako namiętność gniew jest czymś z natury nieuczciwym i egoistycznym.

Jak widzieliśmy, gniew jako zdrowy impuls ma charakter„gorliwości w dążeniu do sprawiedliwości”, motywującej nas do przezwyciężania strachu i korygowania niesprawiedliwości. Tego rodzaju wyrzut adrenaliny można rozpoznać i ukierunkować – płynąc na jego fali, możemy wykorzystać go do czynienia dobra. Gdy jednak pozwalamy gniewowi się nasilać, kiedy go podsycamy jedynie po to, aby chwilowy przypływ siły, jaki zapewnia, podbudował nasze kruche ego, staje się on trucizną. Nawet wtedy uczucie gniewu należy odróżnić od mściwych intencji i działań, do których może prowadzić. Doroteusz w żadnym wypadku nie tłumiłby ani nie zaprzeczałby obecności gniewu w naszych sercach. Diabeł uwielbia wywoływać w nas wstyd, który prowadzi do milczenia i do niedzielenia się własną ciemnością z zaufaną osobą. Gniew, jako instynktowne uczucie, należy kołysać i pielęgnować, otaczać czułością – właśnie po to, aby nie przejął kontroli nad naszym życiem.

Doroteusz kontynuuje: „Kiedy pokornemu zdarzy się coś przykrego, on natychmiast bierze to do siebie: od razu osądza siebie i stwierdza, że na to zasłużył. Nie rzuca się z wymówkami na nikogo, nie spieszy zrzucić winy na innego”. Człowiek pokorny przeciwstawia się swojej skłonności do bronienia i chronienia własnego ego i zamiast „stawiać opór czyniącemu zło” oraz odpowiadać złem na zło, zwycięża zło dobrem, chętnie biorąc winę na siebie. Przyjmuje ją ponad miarę, jakby rzeczywiście była jego, i w ten sposób unika głębokiej i subtelnej skłonności do reagowania w podobny sposób – do usprawiedliwiania się i obrony samego siebie, czy to z lęku, czy z pychy. „Przechodzi nad tym spokojnie, nie doznając ucisku, a właśnie wielkiego pokoju. Dlatego też ani sam się nie gniewa, ani innych do gniewu nie pobudza”. To jasno pokazuje, że człowiek pokorny nie tłumi swojej złości aktem woli. Przeciwnie – dzięki długiej praktyce stopniowo rozluźnia się węzeł wewnętrznego „ja”, aż w końcu może on całkowicie się rozwiązać. Człowiek spokojny i pogodny, pozostający w zgodzie z samym sobą, po prostu „nie ma powodu”, by się gniewać.

Pewien mądry starszy mnich z mojej wspólnoty powiedział kiedyś, podczas dyskusji o konfliktach, że jeśli zachowamy spokój, będziemy znacznie mniej skłonni do wybuchów w sytuacjach spornych. Na pierwszy rzut oka może to brzmieć jak błędne koło: zachowaj spokój, a nie będziesz się denerwować. Nie wydaje się to szczególnie pomocne. A jednak im bardziej pielęgnujemy naszą wewnętrzną przestrzeń i z troską obejmujemy wzburzone emocje, gdy są jeszcze świeże – zanim zdążą się utrwalić i pogłębić – tym łatwiej przychodzi nam reagować na życie w sposób świeży i twórczy. Wówczas szybciej rozpoznajemy własne reakcje i potrafimy znaleźć drogę, by obrócić daną sytuację ku dobru. Musimy zatem: „szukać pokoju, iść za nim!” (zob. Ps 34,15). Nie można przecenić wartości życia w równowadze i pokoju, które promieniuje na innych:

„Zachowaj pokój w sercu, a wielu wokół ciebie zostanie zbawionych” (św. Serafin).

Gniew

.W traktacie zatytułowanym O urazie i wrogości Doroteusz szczegółowo opisuje różne stopnie i rodzaje gniewu, od pełnej wściekłości po subtelne, utrzymujące się odcienie urazy. Podkreśla znaczenie odcinania się od urazy, gdy jest ona jeszcze świeża: „Gdyby człowiek na początku wziął winę na siebie i zniósł spokojnie słowa brata, nie chciał mu oddać dwóch lub pięciu słów za jedno, nie chciał odpłacać złym za zło, wówczas mógłby uniknąć całego nieszczęścia. Dlatego zawsze wam powtarzam: zwalczajcie namiętności, póki są jeszcze młode; inaczej wzmocnią się przeciwko wam i przysporzą wam wiele trudu. Bo co innego wyrwać małą roślinkę, a co innego wykarczować wielkie drzewo”. Aby uświadomić sobie te pierwsze poruszenia namiętności, potrzebna jest pewna doza wewnętrznego pokoju. W tym sensie „utrzymywanie serca w pokoju” daje jasność, która pozwala w pełni odczuwać i rozpoznawać – często bardzo subtelne – uczucia, a następnie zająć się nimi, zanim zaczną się nasilać. Doroteusz kończy swoje rozważania na temat urazy, podkreślając potrzebę nieustannego podejmowania realnej pracy nad namiętnościami, a nie jedynie poprzestawania na samej lekturze. „Jakiż człowiek, chcąc się nauczyć rzemiosła, usiłuje je pojąć tylko teoretycznie? Oczywiście najpierw przez jakiś czas wykonuje daną rzecz i psuje, i znów wykonuje i niszczy, a tak powoli przez trud i cierpliwość uczy się tej sztuki. Bóg widzi jego wolę i jego trud, i udziela mu pomocy”. W tej trudnej i delikatnej sztuce rozwiązywania konfliktów możemy być pewni, że jeśli będziemy podchodzić do niej z pokorą i wytrwałością, z czasem stanie się ona łatwiejsza i osiągniemy realne postępy. Niewiele rzeczy daje większą satysfakcję niż to, że po burzliwych wydarzeniach, licznych modlitwach i wielu niezręcznych porażkach potrafisz swobodnie i dobrze reagować na sytuację, w której kiedyś od razu wydałbyś osąd.

Osądzające myśli nieustannie przepływają przez nasz umysł. Nie chodzi o to, by je odrzucać ani udawać, że nie istnieją. Z pewnością nie chodzi też o to, żeby je tłumić, zagłuszać albo mieć wyrzuty, że odczuwamy żal lub gniew. Co zatem miał na myśli Jezus, nakazując, abyśmy przestali osądzać? Trapista Isaac Slater – przywołując m.in. mądrość ojców pustyni – namawia do rezygnacji z potępiania i wykluczania innych. Jako sprawdzoną metodę wskazuje praktykę wytrwałej modlitewnej obecności i uważności.

Isaac Slater

Fragment książki „Nie osądzaj. Mądrość ojców pustyni w podzielonym świecie” wyd. W Drodze, Poznań 2026 r. [LINK]