Kto broni Michela HOUELLEBECQA?

W obronie Michela Houellebecqa obok redakcji „Wszystko co Najważniejsze”, która wystąpiła z poparciem dla pisarza, wypowiadają się francuscy intelektualiści, komentatorzy brytyjskich mediów, niemieccy prawnicy i włoscy publicyści. Ich argumenty nie są jednak takie same: dotyczą swobody diagnozowania społecznych napięć, prawa do krytyki religii i ryzyka, jakie postępowania sądowe tworzą dla całej debaty publicznej. Zestawienie tych głosów pokazuje, dlaczego sprawa autora „Uległości” przekroczyła granice Francji.

.O co chodzi? Zbulwersowała opinię publiczną decyzja sędziego śledczego w Nanterre z 10 listopada 2026 roku, dotycząca wypowiedzi z rozmowy z Michelem Onfrayem, ogłoszonej cztery lata wcześniej w „Front populaire”. Houellebecq został objęty formalnymi zarzutami współudziału w nawoływaniu do dyskryminacji, nienawiści lub przemocy; korzysta z domniemania niewinności, a samo mise en examen nie oznacza skierowania sprawy na rozprawę. Okoliczności postępowania i zakwestionowane słowa przedstawiliśmy w materiale o zarzutach wobec Michela Houellebecqa.

Istotne miejsce w tej debacie zajmuje Emmanuel Godo, który na łamach „Le Figaro” jako pierwszy upomniał się o kulturę sporu pozwalającą odpowiadać pisarzowi argumentami. Jego stanowisko i literackie podstawy tej obrony omawiamy w tekście „Michel Houellebecq i prawo do niewygodnych myśli”.

Warto jednak zobaczyć, jak do tej dyskusji dołączają autorzy spoza Francji i jakie dodatkowe pytania stawiają. Podobieństwo ich niepokojów idzie bowiem jednocześnie w parze z różnicami uzasadnień, co samo w sobie wydaje się nam także interesujące.

Kto broni Michela Houellebecqa poza Francją?

Brytyjski publicysta Simon Heffer w komentarzu opublikowanym 12 listopada w „UnHerd” ujmuje sprawę jako problem warunków pracy twórczej. Heffer przyznaje się do podziwu dla „Uległości”, ale jego argument sięga dalej niż ocena jednej powieści. Pisarz powinien móc opisywać lęki dotyczące własnego społeczeństwa, także wtedy, gdy przybierają one postać ponurego przewidywania. Pyta on więc, czy w wypowiedzi Houellebecqa doszło do zachęcania do przemocy, czy też raczej do wskazania kierunku, w którym zdaniem autora zmierza Francja.

W jego opinii pisarz Houellebecq wykonuje pracę polegającą na ujawnianiu zjawisk, które społeczeństwo wolałoby pozostawić poza polem widzenia. Przywołuje w tym miejscu francuską tradycję autorów budzących skandal lub narażających się na represje, od Flauberta po Zolę. Obrona Houellebecqa oznacza tu przyznanie artyście swobody obserwacji, z której może powstać niewygodny obraz wspólnoty. Heffer widzi zagrożenie w sytuacji, gdy możliwość przedstawienia takiego obrazu zostaje podporządkowana oczekiwaniu, że nie wywoła on gwałtownego sprzeciwu.

Dzień wcześniej na tych samych łamach Nathan Pinkoski, związany z amerykańskim Center for Renewing America, postawił jeszcze mocniej pytanie o skutki działania przepisów dotyczących mowy nienawiści. Jego zdaniem sprawa Houellebecqa pokazuje ryzyko wykorzystywania takich regulacji do ograniczania krytyki polityki imigracyjnej. Zwraca uwagę na redakcje i wydawców, którzy muszą decydować, jakie rozmowy udostępnią odbiorcom. Perspektywa odpowiedzialności karnej wydawców i redaktorów może w jego ocenie oddziaływać na te decyzje jeszcze przed jakimkolwiek skazaniem autora.

Pinkoski proponuje także szerszą interpretację historyczną: przepisy mające zapobiegać konfliktom w społeczeństwach zróżnicowanych kulturowo mogą stawać się narzędziem zarządzania samą dyskusją o tych konfliktach. Wówczas problemem staje się możliwość swobodnego opisu napięć, które miały zostać opanowane. To argument odnoszący się do całego obiegu informacji, obejmującego rozmówcę, redakcję, wydawcę i czytelnika. W takim wypadku stawką postępowania jest więc także zdolność mediów do podejmowania tematów obciążonych ryzykiem.

Niemieccy obrońcy i włoski głos z Norwegii

Niemiecki adwokat Joachim Nikolaus Steinhöfel w tekście opublikowanym 11 listopada w „Achgut” przedstawia postępowanie wobec Houellebecqa z jeszcze innej perspektywy: jako ostrzeżenie skierowane do szerszej grupy uczestników debaty. Pisarz o międzynarodowej sławie staje się w takim odczytaniu przykładem pokazującym, z czym mogą liczyć się inni. Autor łączy obronę Houellebecqa z krytyką państwa, które jego zdaniem zbyt łatwo przenosi spory o bezpieczeństwo w sferę sankcji za wypowiedzi. Jest to wyraźnie polityczna interpretacja niemieckiego prawnika.

Steinhöfel przywołuje również wcześniejsze ostrzeżenia francuskich przedstawicieli służb przed możliwą konfrontacją skrajnej prawicy z muzułmanami. Posługuje się tym porównaniem, aby zakwestionować utożsamianie przewidywania przemocy z jej wywoływaniem. Z jego argumentacji wynika żądanie uważnego rozróżnienia między opisem niebezpieczeństwa a publicznym wezwaniem do działania. Ciężar sporu wokół Houellebecqa przesuwa się w ten sposób ku pytaniu, jaką przestrzeń pozostawia się osobom sygnalizującym groźbę przyszłego konfliktu.

Ten fragment niemieckiej argumentacji warto skonfrontować z istotnym naszym zdaniem dokumentem źródłowym. W oficjalnym protokole posiedzenia komisji obrony Zgromadzenia Narodowego z 10 maja 2016 roku ówczesny szef DGSI Patrick Calvar ostrzegał przed narastaniem ekstremizmów i oczekiwaniem skrajnie prawicowych grup na konfrontację. Przewidywał, że kolejne zamachy mogą przyspieszyć taki rozwój wydarzeń. Jego wniosek miał charakter zapobiegawczy: służby powinny rozpoznawać i powstrzymywać środowiska dążące do wywołania starć między społecznościami.

Dokument pokazuje, że obawa przed przemocą odwetową była przedmiotem urzędowej analizy na długo przed rozmową tak kwestionowaną dziś Houellebecqa z Onfrayem. Opisanie groźnego scenariusza może więc należeć do pracy nad jego uniknięciem, co nadaje argumentowi Steinhöfela konkretny historyczny punkt odniesienia.

„Jego przęstepstwo? Prawda”

W „Die Welt” Andreas Rosenfelder, kierujący działem opinii poświęconym wolności słowa, nadał komentarzowi wymowny tytuł „Jego przestępstwo? Prawda”. Przedstawia on Houellebecqa jako autora ostrzegającego przed konsekwencjami islamizacji i wskazuje na niewypowiedziany komunikat zawarty w postępowaniu. Już dobór tytułu pokazuje jednoznaczny kierunek tego głosu obrony. Prawdziwość rozpoznań pisarza jest tutaj oceną komentatora, który występuje przeciwko jego ściganiu.

Z kolei Giulio Meotti w komentarzu w norweskim „Document” opisuje sprawę jako przejaw podporządkowania się Francji presji, przed którą przestrzegał Houellebecq. Używa mocnego określenia „sądowy dżihad”. Ta polemiczna formuła wyraża jego ocenę politycznego sensu postępowania. Meotti umieszcza obronę pisarza w szerszym sporze o zdolność Zachodu do zachowania swobody krytyki.

Francusko-syryjski pisarz o wykorzystywaniu demokracji

Wśród francuskich uczestników dyskusji szczególną biografię wnosi Omar Youssef Souleimane. To pisarz i dziennikarz pochodzący z Syrii, który w 2012 roku wybrał wygnanie we Francji, uciekając przed prześladowaniami związanymi ze swoją działalnością prodemokratyczną. Jego książki i publiczne wypowiedzi wyrastają z doświadczenia człowieka, który musiał szukać miejsca dla wolnego głosu poza ojczyzną. W „Le Figaro” zarzucił islamistom wykorzystywanie prawa do uciszania przeciwników w demokracjach.

Na innym poziomie argumentują pełnomocnicy Houellebecqa, Thibault de Montbrial i Louis Cailliez. W stanowisku przekazanym AFP wskazują na brak zachęty do działań przeciwko ludziom, także zachęty dorozumianej, w kwestionowanych wypowiedziach. Ich rozumowanie dotyczy znamion zarzucanego czynu i konkretnego sensu słów klienta. Zagraniczni komentatorzy rozwijają natomiast obawę o dalsze konsekwencje takiego postępowania dla życia publicznego, wydawców i innych autorów.

Salman Rushdie bronił Houellebecqa już w 2002 roku

Historia międzynarodowej obrony Houellebecqa jest dłuższa niż obecne postępowanie. W październiku 2002 roku libański „L’Orient-Le Jour” informował o wystąpieniu Salmana Rushdiego w „The Washington Post”, w którym autor „Szatańskich wersetów” sprzeciwiał się sądowemu ściganiu francuskiego pisarza. Rushdie przedstawiał go jako jednego z najważniejszych nowych talentów literackich Europy. Już wtedy bronił autora, którego publiczne słowa o islamie wywołały spór wychodzący daleko poza Francję.

Rushdie bronił wówczas swobody krytyki religijnych tekstów oraz odrębności poglądów powieściowych postaci od przekonań autora. Tamta sprawa zakończyła się uniewinnieniem Houellebecqa przez sąd w Paryżu. Wówczas sąd odróżnił krytykę islamu od wypowiedzi wymierzonej w jego wyznawców.

Standardy, które pozwalają oceniać spór

Obok głosów publicystów istnieją międzynarodowe standardy pozwalające uporządkować problem. Komitet Praw Człowieka ONZ w komentarzu ogólnym nr 34 wskazał, że zakazy okazywania braku szacunku wobec religii, w tym przepisy o bluźnierstwie, są co do zasady niezgodne z Międzynarodowym Paktem Praw Obywatelskich i Politycznych. Zastrzegł przy tym szczególne przypadki objęte zakazem propagowania nienawiści stanowiącego nawoływanie do dyskryminacji, wrogości lub przemocy. Dokument wyraźnie odrzuca używanie takich zakazów do blokowania krytyki przywódców religijnych oraz komentarzy dotyczących doktryn i zasad wiary.

Bardziej szczegółowe narzędzie proponuje sześcioczęściowy test z planu działania z Rabatu, omawiany przez Biuro Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka. Przy ocenie nawoływania uwzględnia się kontekst społeczny i polityczny, pozycję mówiącego, zamiar, treść i formę wypowiedzi, zasięg jej rozpowszechnienia oraz prawdopodobieństwo szkody, łącznie z jej bliskością czasową. Każdy z tych elementów służy zrozumieniu rzeczywistego oddziaływania słów. Taki sposób analizy wymaga czegoś więcej niż wyodrębnienia najbardziej drażniącej frazy.

W wystąpieniu z 2022 roku europejska przedstawicielka tego biura, Birgit Van Hout, wskazywała również, że poniżej progu nawoływania należy sięgać po inne środki reagowania na szkodliwe wypowiedzi, zamiast je kryminalizować lub zakazywać. Ostrzegała przed skutkami nadmiernych ograniczeń dla obrońców praw człowieka, opozycji i dziennikarzy.

.Solidarność z Michelem Houellebecqiem polega dziś na obronie warunków, w których pisarz może mówić własnym głosem, a jego czytelnicy zachowują pełną swobodę odpowiedzi. Potrzebna jest do tego zdolność odróżnienia słów, które niepokoją, od słów nakłaniających do krzywdzenia ludzi. Od rzetelności tego rozpoznania zależy zarówno ochrona człowieka przed przemocą, jak i możliwość prowadzenia debaty o rzeczywistych konfliktach. Obrońcy autora „Uległości” widzą w jego sprawie pytanie elementarne, pytanie o swobodę, z której korzystają również ci, którzy jego książek nie lubią.

Arkadiusz Jordan
Paryż