Polityka ludzkiej miary Leona XIV

Społeczeństwo ujawnia swój rzeczywisty porządek wartości wtedy, gdy musi zrobić miejsce dla człowieka, który niewiele może mu oddać. Podczas podróży przez Urugwaj, Argentynę i Peru Leon XIV wyprowadza z tej prawdy wymagania wobec gospodarki, demokracji i samego Kościoła, a z jego wystąpień wyłania się wizja wolności, która dojrzewa dzięki więziom i zobowiązaniom wobec innych – pisze Michał KŁOSOWSKI

.Najwyżej znajduje się samotny jeździec, dalej idą ludzie. Przemawiając 6 listopada na Placu Niepodległości w Montevideo, Leon XIV zatrzymał uwagę słuchaczy na pomniku José Artigasa. Bohater urugwajskiej niepodległości pojawia się tam dwukrotnie: ponad tłumem i pośród niego. Papież odczytał tę różnicę jako przypomnienie o pochodzeniu władzy oraz jej odpowiedzialności przed wspólnotą. Płaskorzeźby pokazują także dziecko i starą kobietę, wymagającą pomocy w dalszej drodze. Przynależność do narodu obejmuje ich oboje, zanim ktokolwiek obliczy ich wkład w jego pomyślność.

Ten obraz dobrze wprowadza w sens wypowiedzianych dotąd przez papieża słów. Wspólnota polityczna musi pomieścić ludzi o nierównej sile, sprawności i zdolności zabiegania o własne interesy, a czasem nawet – ludzi, którzy  nie mają możliwości tegoż zabiegania. Jej urządzenie wymaga więc czegoś więcej niż ustalenia reguł rywalizacji, swoistej odpowiedzi na pytanie, na jakich warunkach pozostają w niej ci, którzy tę rywalizację przegrywają albo w ogóle nie mogą do niej przystąpić.

Leon przypomniał: „Podstawowej godności każdej osoby nie nabywa się ani się na nią nie zasługuje, nie potrzebuje też ona udowadniania”. Człowieczeństwo samo wystarcza, aby mieć prawo do miejsca wśród innych. Czytana z tej perspektywy podróż rozwija wątek obecny już we wcześniejszych wystąpieniach Leona, któremu poświęcałem uwagę w tekstach „Osoba czy system?” oraz „Papież, którego nie można podzielić, w podzielonym świecie”. Chodzi o granicę, jaką osoba stawia każdemu projektowi organizowania społeczeństwa. W Ameryce Południowej pytanie to otrzymuje szczególną ostrość: jak przełożyć uznaną godność na możliwość samodzielnego życia, a zarazem zagwarantować opiekę tym, którzy samodzielności nigdy nie osiągną?

To też w końcu pytanie o ojczyznę. W Buenos Aires Leon przypomniał, że otrzymuje się ją w dziedzictwie. Do tego dziedzictwa zaliczył nie tylko samo państwo, ale i demokrację w ogóle, jej instytucje i zaufanie do prawa. W takim ujęciu zwycięstwo wyborcze powierza rządzącym dobro, którego historia wykracza poza długość ich kadencji. Papież mówił również o prywatnej inicjatywie i potrzebie upowszechnienia korzyści wzrostu, a przyszłość kraju wiązał z możliwością realizowania życiowych planów przez młodych, a nie z koniecznością szukania przez nich szans za granicą.

Warto więc na chwilkę przystanąć i zastanowić się nad polityczną wagą dziedziczenia. Demokracja zakłada, że przeciwnik może kiedyś objąć władzę, a instytucja ma służyć obywatelowi również wtedy, gdy głosował przeciw obecnemu rządowi. Kto więc traktuje państwo jako własność zwycięzców, uszczupla wspólne dziedzictwo. Pozostawia następcom urząd mniej godny zaufania i społeczeństwo mniej zdolne do współdziałania. W tym sensie odpowiedzialność za przyszłe pokolenia dotyczy także jakości publicznego sporu, bo można zużywać zaufanie równie bezmyślnie, jak zasoby Ziemi.

Papieska ekologia demokracji? Możliwe. Systematyczny wykład zasad gospodarczych przyniosło też spotkanie ze światem pracy 9 listopada. Leon mówił do przedsiębiorców, pracowników, związkowców i przedstawicieli ruchów ludowych, że uznanie własności prywatnej łączy się z przypomnieniem o jej „hipotece społecznej”, czyli zobowiązaniu właściciela do uwzględniania dobra innych. Podkreślił również pomocniczość: państwo i wielkie korporacje powinny umacniać samodzielność wspólnot, a władza publiczna podejmować zadania przekraczające ich możliwości. Za przykład oddolnej sprawczości posłużyli mu między innymi rolnicy, rzemieślnicy i zbieracze surowców wtórnych. W słowach tych wybrzmiało jakoś to, co Franciszek ustanawiał podstawą relacji społecznych: tierra, techo, trabajo.

Sądzę, że właśnie sprawczość jest tu pojęciem rozstrzygającym. Człowiek potrzebuje szansy współtworzenia świata, w którym żyje, stąd utrata zatrudnienia, o której papież mówił z wielką powagą, uderza także w poczucie uczestnictwa. Stąd też znaczenie instytucji pośrednich: zrzeszeń, wspólnot lokalnych, organizacji pracowniczych, dzięki którym jednostka może występować wobec silniejszych podmiotów jako ktoś zdolny do rozmowy i działania. Solidarność oraz pomocniczość pozwalają jednocześnie uzasadnić udzielenie pomocy i wyznaczyć jej cel: poszerzenie ludzkiej wolności.

Tutaj pojawia się jednak trudność, której uczciwy komentarz nie powinien pomijać. Te same zasady społeczne mogą prowadzić do różnych ocen konkretnych reform. Ochrona miejsc pracy dzisiaj może obciążać rozwój przedsiębiorstwa jutro; źle zaprojektowane świadczenie może utrwalać zależność. Odpowiedzialność wymaga więc badania skutków, kosztów i rozwiązań alternatywnych. Papieskie kryterium staje się wymagające właśnie w takim sporze: każe wykazać, komu proponowana zmiana otworzy możliwości, kto poniesie jej ciężar i jak długo będzie musiał go dźwigać.

Dobre intencje nie zastępują tego rachunku, dlatego też społecznego nauczania Leona nie da się uczciwie zamienić w zbiorczą ocenę programu Javiera Mileia. Poszczególne decyzje rządu wymagają osobnej analizy. Zarazem papieskich słów nie można unieszkodliwić zapewnieniem, że dotyczą wyłącznie moralności. Płaca, możliwość leczenia i bezpieczeństwo rodziny są przecież sposobami, w jakie decyzje gospodarcze stają się czyimś życiem. Ekonomia pozostaje dziedziną wiedzy o ograniczonych zasobach, lecz pytanie o dopuszczalne koszty ludzkie należy również do sumienia i polityki.

W urugwajskim Casavalle rozważania te otrzymały postać domów powstałych przy parafii Matki Bożej z Guadalupe. Leon przypomniał o wsparciu tego przedsięwzięcia przez dobroczyńców The Papal Foundation. Mówił też o przemocy odbierającej dzieciom poczucie bezpieczeństwa i o rodzinach pozbawionych środków na jedzenie. Zwracał uwagę na pracę ludzi oraz instytucji, które odpowiadają na takie potrzeby. Dom daje rodzinie warunki, w których może zacząć planować. Trwałość ścian oznacza wtedy coś więcej niż wartość nieruchomości: pozwala odzyskać czas przyszły.

Inny wymiar tej samej odpowiedzialności odsłoniła wizyta w ośrodku Cottolengo w Claypole. Papież wskazał przyjmowanie osób z niepełnosprawnościami jako jedną z miar rozwoju narodu. Mówił o wspólnocie, w której człowiek może rozwijać swoje możliwości, doświadczać przyjaźni i otrzymywać potrzebną opiekę. Właśnie tutaj ujawnia się granica każdej pochwały samodzielności. Część ludzi zawsze będzie potrzebowała rozległej pomocy. Prawo do uczestnictwa musi obejmować również ich, bez obowiązku wykazywania, że poniesione nakłady kiedyś się zwrócą. Wolność zbyt często wyobrażamy sobie z perspektywy dorosłego, zdrowego człowieka, dysponującego pieniędzmi i czasem. Jest to szczególny moment biografii, któremu nadajemy rangę całej prawdy o ludzkim życiu. Tymczasem każdy zaczyna od zależności. Wielu powraca do niej w chorobie albo starości. Uznanie tego faktu zmienia sposób myślenia o społeczeństwie: opieka staje się jednym z warunków jego trwania. Jej potrzebę można odsunąć od własnej uwagi, ale nie można usunąć jej z ludzkiego losu.

W Peru Leon przełożył tę zależność na język codziennego działania państwa. W przemówieniu do władz 11 listopada upomniał się o ludzi mieszkających daleko od miejsc podejmowania decyzji. W wielojęzycznym kraju wysłuchanie obywatela wymaga także tego, by mógł zostać zrozumiany. Papież mówił o dostępnej opiece zdrowotnej i wsparciu rodzin opiekujących się bliskimi. Za urzędową sprawą polecał dostrzec człowieka oczekującego odpowiedzi. Tak rozumiana administracja chroni jego podmiotowość już przez sposób, w jaki z nim rozmawia. Zwrócił również uwagę na korzystanie z zasobów Peru. Rolnictwo, rybołówstwo i górnictwo powinny uwzględniać środowisko oraz społeczności, których życie od niego zależy. Rachunek przedsięwzięcia staje się niepełny, gdy część kosztów pozostaje poza księgami, ponieważ ponoszą je inni mieszkańcy albo następne pokolenie. Spór o rozwój dotyczy więc również tego, czyj czas i czyje warunki życia uznajemy za wystarczająco ważne, by uwzględnić je w decyzji.

Podobne ograniczenie samowystarczalności dotyczy państw. W Buenos Aires Leon wskazał rzeki i ekosystemy przekraczające granice oraz przestępczość wymagającą wspólnego przeciwdziałania. W Limie upomniał się o dyplomację respektującą prawo międzynarodowe. Można w tym dostrzec geopolityczny wymiar tej samej myśli: naród pozostaje odpowiedzialny za skutki swoich działań poza własnym terytorium. Współpraca zwiększa jego zdolność troski o obywateli, bo wiele warunków ich bezpieczeństwa zależy od decyzji podejmowanych również gdzie indziej. Następnego dnia w Limie papież powiązał rodzinę, przedsiębiorczość i sytuację kobiet. Przypomniał chrześcijańskie rozumienie małżeństwa kobiety i mężczyzny, rodzicielstwa oraz godności dziecka od początku jego życia, a zarazem odrzucił usprawiedliwianie nimi podporządkowania żony i nierównego podziału obowiązków. Mówił o krzywdzie powodowanej przez przemoc oraz nieobecność ojców. Od władz oczekiwał warunków umożliwiających pogodzenie pracy z odpoczynkiem i życiem rodzinnym. Taka obrona rodziny wymaga rzeczywistego udziału mężczyzn w trosce o dom oraz polityki, która uwzględnia czas potrzebny na opiekę.

W tej części przemówienia szczególnie wyraźnie widać, jak wybiórcza lektura potrafi zniekształcić papieskie stanowisko. Pochwała rodziny traci wiarygodność, kiedy przemilcza ciężar spoczywający na samotnej matce. Deklaracja równej godności kobiet pozostaje niepełna, kiedy ich codzienna odpowiedzialność nie znajduje uznania w organizacji pracy. Leon łączy te obowiązki. Traktuje dom jako wspólnotę osób, których rozwój zależy od wzajemnej służby, i właśnie dlatego domaga się warunków pozwalających tę służbę rzeczywiście podjąć. Dalej prowadzi temat edukacji, podjęty wcześniej na Katolickim Uniwersytecie Urugwaju. Leon mówił tam o uwadze, kontemplacji i odróżnianiu informacji od mądrości.

W świecie sztucznej inteligencji takie uwagi łatwo uznać za duszpasterski dodatek do spraw zasadniczych. Mają jednak ścisły związek z wolnością. Osoba, która nie umie skupić uwagi, rozpoznać kontekstu i wydać własnego sądu, ma ograniczoną zdolność kierowania swoim życiem. Formalna dostępność wiedzy niewiele wtedy zmienia. Stąd polityczne znaczenie wychowania. Demokracja potrzebuje ludzi zdolnych oceniać argumenty, także te wypowiadane przez własnych przywódców. Gospodarka potrzebuje osób umiejących korzystać z narzędzi bez oddawania im całej odpowiedzialności. Rodzina potrzebuje obecności, której nie da się zastąpić nieustanną wymianą komunikatów. Papieskie zainteresowanie technologią wyrasta z pytania o to, co dzieje się ze zdolnością człowieka do rozumienia i nawiązywania więzi. Uwaga staje się dobrem, od którego zależy jakość wspólnego życia.

Wieczorem 12 listopada, podczas spotkania z młodymi w Limie, wybrzmiał jeszcze bardziej osobisty wymiar tego nauczania. Leon zachęcał do rozwijania talentów i szukania powołania, ale przypomniał również, że człowiek nie musi zawsze okazywać siły. Także osoby prowadzące innych potrzebują wsparcia. W papieskim opisie przyjaźni znalazło się miejsce na cierpienie, słuchanie i zgodę na przyjęcie pomocy. To ważne dla rozumienia jego wizji społecznej: zdolność działania dojrzewa również w doświadczeniu bycia przyjętym przez kogoś drugiego.

W tej perspektywie szczególne znaczenie miała wcześniejsza wizyta w więzieniu w Buenos Aires. Papież mówił o odpowiedzialności za zło, ale pozostawił otwartą możliwość nawrócenia i powrotu do społeczeństwa. Wspominał skrzywdzonych oraz rodziny osadzonych. Ten fragment podróży pozwala dostrzec, jak wymagająca jest zasada niezbywalnej godności. Najtrudniej uznać ją w człowieku, wobec którego mamy uzasadnione roszczenie sprawiedliwości. Właśnie wtedy okazuje się, czy traktujemy godność jako rzeczywisty fundament, czy jako nagrodę za postępowanie zasługujące na naszą aprobatę.

Podobna próba dotyczy Kościoła. W rozmowie z peruwiańskimi biskupami Leon sprzeciwił się tyranicznemu sprawowaniu władzy i serwilistycznemu rozumieniu posłuszeństwa. Przypomniał o wykorzystaniu popełnianym przez duchownych i w środowiskach kościelnych. Wskazał prawdę, sprawiedliwość, zadośćuczynienie oraz ochronę najsłabszych. Tych słów nie należy gubić pośród ogólnych wezwań do jedności. Kościół głoszący prymat osoby sam podlega wymaganiom, które z niego wynikają. Autorytet moralny wymaga zdolności zastosowania własnej zasady tam, gdzie odsłania ona winę własnej instytucji.

Można w tym miejscu postawić papieskiemu nauczaniu poważny zarzut: czy tak szeroka wizja daje dostatecznie konkretne wskazówki? Słowo „godność” pojawia się przecież w programach wzajemnie zwalczających się ugrupowań. Obiekcja jest zasadna, dopóki poprzestajemy na słowniku. Wystąpienia Leona nabierają treści przez sytuacje, do których odsyłają: spotkanie obywatela z urzędem, podział obowiązków w domu, możliwość działania we własnym środowisku. To właśnie w podobnych doświadczeniach można sprawdzać, czy deklarowana zasada rzeczywiście organizuje życie. Jej polityczną konsekwencją jest obowiązek uzasadniania decyzji wobec tych, których one dotyczą. Obywatel zasługuje na coś więcej niż zapewnienie, że władza działa w jego interesie. Powinien mieć możliwość rozumienia, uczestniczenia i zakwestionowania rozstrzygnięcia. Zarazem jego własna wolność zawiera odpowiedzialność za innych.

Społeczeństwo oparte na takim przekonaniu będzie sporne, niejednolite i dalekie od doskonałości. Zyska jednak miarę pozwalającą rozpoznać, kiedy sukces instytucji zaczyna odbywać się kosztem ludzi, którym miała służyć. Leon pozostaje przy tym pasterzem. Źródłem jego społecznego myślenia jest wiara w Boga, który przyjął ludzkie życie wraz z jego kruchością. W Claypole przypominał miejsca, w których Jezus doświadczał opieki, pracy i przyjaźni. W tym ujęciu zależność otrzymuje rangę czegoś, co sam Chrystus zechciał przeżyć. Chrześcijańskie zobowiązanie wobec słabszego ma więc źródło głębsze niż przekonanie o społecznej użyteczności wzajemnej pomocy.

.Papież proponuje w ten sposób trudną dyscyplinę patrzenia. Zwykle bowiem oglądamy społeczeństwo od strony jego osiągnięć, a dopiero potem pytamy o cenę – najlepszym przykładem jest rewolucja sztucznej inteligencji, dziejąca się na naszych oczach. Leon kieruje wzrok ku ludziom, którzy ponoszą tę cenę, i każe włączyć ich los do samej definicji osiągnięcia. Władza i gospodarka zachowują własne zadania, lecz miara ich powodzenia obejmuje także, a może przede wszystkim życie człowieka pozbawionego siły przebicia, dla którego prawo do wspólnego świata zaczyna się tam, gdzie ktoś uznaje, że jego obecność nie wymaga usprawiedliwienia.

Michał Kłosowski