Jak Francja ucisza niewygodne głosy [Jean-Éric SCHOETTL]

Sprawa Michela Houellebecqa, kampanie przeciw CNews, naciski na reklamodawców i spory o prawo do opisywania imigracji tworzą według Jeana-Érica Schoettla obraz Francji, w której coraz łatwiej zastąpić debatę żądaniem sankcji. Były sekretarz generalny Rady Konstytucyjnej przekonuje na łamach „Le Figaro”, że francuska cancel culture zyskuje siłę dzięki połączeniu aktywizmu, lęku instytucji przed utratą reputacji oraz możliwości prowadzenia sporów przed sądami. Jego diagnoza dotyczy zdolności Republiki do obrony warunków, w których wolno się ze sobą zasadniczo nie zgadzać.
.W komentarzu opublikowanym 16 listopada 2026 roku w „Le Figaro” Jean-Éric Schoettl zestawia sprawy, które na pierwszy rzut oka należą do różnych porządków. Postępowanie dotyczące wypowiedzi znanego pisarza sąsiaduje z petycją przeciw telewizji, bojkotem reklamowym, sporami ekologicznymi i zakwestionowaniem formularza zakupu biletów kolejowych. Autor widzi w nich jednak wspólną zmianę sposobu sprawowania wpływu. Zorganizowane środowiska potrafią przenieść własne postulaty do procedur przedsiębiorstw, administracji, regulatorów i wymiaru sprawiedliwości.
W przedstawionym przez niego mechanizmie znaczenie ma przede wszystkim zdolność podnoszenia kosztu sprzeciwu. Firma obawia się kryzysu wizerunkowego, redakcja utraty wpływów reklamowych, a uczestnik debaty wieloletniego postępowania. Dla Schoettla siła aktywistów wynika więc także z ostrożności tych, którzy mogliby im odmówić. Instytucje ustępują, ponieważ ustępstwo wydaje się bezpieczniejsze od obrony własnego stanowiska.
To właśnie jest zasadniczy francuski problem opisany w jego tekście. Państwo rozporządzające rozbudowanym systemem gwarancji prawnych może równocześnie doświadczać kurczenia się przestrzeni swobodnej wypowiedzi. Wystarczy, że korzystanie z wolności zostanie otoczone dostatecznie dużym ryzykiem zawodowym, finansowym i procesowym. Wówczas część uczestników życia publicznego zaczyna ograniczać własny głos, zanim ktokolwiek wyda wobec nich formalny zakaz.
Houellebecq i prawo do przewidywania katastrofy
Najbardziej rozpoznawalnym przykładem tej sytuacji jest dla Schoettla sprawa Michela Houellebecqa. 10 listopada 2026 roku pisarz został w Nanterre objęty formalnymi zarzutami współudziału w nawoływaniu do dyskryminacji, nienawiści lub przemocy wobec grupy osób ze względu między innymi na przynależność religijną. Sprawa dotyczy rozmowy z Michelem Onfrayem opublikowanej w listopadzie 2022 roku w magazynie „Front populaire”. Francuskie mise en examen oznacza status w postępowaniu prowadzonym przez sędziego śledczego; nie rozstrzyga winy ani nie przesądza o skierowaniu sprawy na rozprawę.
W rozmowie z 2022 roku Michel Houellebecq przedstawiał ponurą wizję narastania konfliktów we Francji. Mówił o sytuacji, w której wzrost znaczenia islamizmu i napięcia między społecznościami miałyby doprowadzić do przemocy odwetowej wymierzonej w muzułmanów. Posłużył się obrazem „Bataclanów na odwrót”, przywołując pamięć zamachu z 13 listopada 2015 roku. Kontrowersje dotyczyły również jego uogólnień o muzułmanach, przestępczości i wyjeździe z Francji, a także sposobu opisywania przemian demograficznych.
Istota obrony pisarza dotyczy znaczenia tego katastroficznego przewidywania. Jego pełnomocnicy, Thibault de Montbrial i Louis Cailliez, wskazują, że zakwestionowane słowa nie zawierają zachęty do działań przeciw ludziom, również zachęty dorozumianej. Przestrzeganie przed przyszłą przemocą ma według tej argumentacji inny sens niż namawianie do jej stosowania. Przebieg sprawy i stanowisko obrony przedstawiliśmy w materiale o zarzutach wobec Michela Houellebecqa.
Jean-Éric Schoettl nie uznaje języka pisarza za wolny od niefortunności. Przypomina jednak, że sporne wypowiedzi pochodzą sprzed czterech lat, a Houellebecq publicznie wyraził ubolewanie. W styczniu 2023 roku doszło do jego spotkania z Chems-Eddine’em Hafizem, rektorem Wielkiego Meczetu Paryskiego, zorganizowanego z inicjatywy naczelnego rabina Francji Haïma Korsii. Rozmowa otworzyła drogę do porozumienia i rezygnacji meczetu z dochodzenia sprawy przed sądem.
Nie oznaczało to zakończenia wszystkich działań prawnych. Wielki Meczet Paryski, Unia Meczetów Francji i MRAP, czyli Ruch przeciwko Rasizmowi i na rzecz Przyjaźni między Narodami, są odrębnymi podmiotami. Dwie ostatnie organizacje podtrzymały swoje skargi. Ta różnica wyjaśnia, dlaczego porozumienie z jednym z uczestników sporu nie zamknęło drogi do dalszego postępowania.
Dla Schoettla znaczenie ma właśnie to zestawienie. Osobista rozmowa umożliwiła wyjaśnienia i złagodzenie konfliktu, lecz spór nadal toczy się w porządku karnym. Autor widzi w tym przykład przenoszenia debaty intelektualnej do instytucji dysponujących możliwością wymierzenia sankcji. Niepokoi go społeczeństwo, w którym opisywanie możliwej katastrofy staje się dla pisarza przedsięwzięciem wymagającym obrony prawnej przez kolejne lata.
Dlaczego bronimy głosu Houellebecqa
Na łamach „Wszystko co Najważniejsze” obrona Houellebecqa została już przedstawiona z kilku perspektyw. Emmanuel Godo, którego argumentację omawialiśmy w tekście „Michel Houellebecq i prawo do niewygodnych myśli”, przypomina o wartości rozmowy z autorem budzącym sprzeciw. W jego ujęciu swoboda pisarza pozwala ujawniać doświadczenia i lęki, których społeczeństwo wolałoby nie dostrzegać. Czytelnik zachowuje przy tym prawo do zakwestionowania jego diagnozy.
Emmanuel Godo zwraca uwagę na związek literatury ze zdolnością przyjęcia niewygodnego głosu. Pisarz może naruszać zbiorowe samozadowolenie, odkrywać duchowe wyczerpanie i przedstawiać przyszłość, której odbiorcy nie chcą sobie wyobrażać. W tej perspektywie rozmowa zorganizowana przez Haïma Korsię pokazuje możliwość odpowiedzi polegającej na spotkaniu, wyjaśnieniu znaczenia słów i przyjęciu ubolewania. Taka kultura sporu pozostawia miejsce zarówno dla wolności autora, jak i dla odpowiedzialności za wypowiedź.
Nathaniel Garstecka w opublikowanym przez nas tekście „W obronie Michela Houellebecqa” przenosi uwagę na polityczne następstwa ograniczania dyskusji o imigracji. Jego zdaniem tłumienie opisu dostrzeganych przemian pogłębia frustrację ludzi, którzy nie przestają przecież tych przemian doświadczać. Garstecka ostrzega również przed nadmiernym wpływem organizacji mogących uruchamiać postępowania dotyczące wypowiedzi publicznych. W tym punkcie jego diagnoza spotyka się z argumentacją Schoettla.
Międzynarodowy wymiar obrony pisarza pokazaliśmy natomiast w materiale „Kto broni Michela Houellebecqa?”. Simon Heffer podkreśla w niej warunki pracy twórczej i prawo do przedstawiania niepokojącego obrazu własnego kraju. Nathan Pinkoski zwraca uwagę na konsekwencje przepisów dotyczących mowy nienawiści dla krytycznej debaty o imigracji. Różne uzasadnienia prowadzą do wspólnego pytania o to, czy pisarz może jeszcze swobodnie formułować diagnozę, której inni uczestnicy życia publicznego nie chcą zaakceptować.
Jean-Éric Schoettl dołącza do tej dyskusji jako prawnik zajmujący się funkcjonowaniem państwa. Sprawa Houellebecqa interesuje go jako część szerszego zjawiska, obejmującego również media i instytucje. W jego rozumowaniu jednostkowy konflikt odsłania warunki, w jakich wypowiadają się także ludzie pozbawieni sławy i możliwości obrony znanego powieściopisarza. Presja wywierana na jednego autora może oddziaływać na decyzje wielu innych.
CNews i pokusa usunięcia przeciwnika z debaty
Drugim ważnym punktem komentarza jest petycja domagająca się usunięcia stacji telewizyjnej CNews z francuskiego krajobrazu audiowizualnego. To kanał o wyraźnym profilu konserwatywnym, zajmujący istotne miejsce w sporach o bezpieczeństwo, imigrację i tożsamość Francji. Autor petycji żądał odebrania mu uprawnień do nadawania w naziemnej telewizji cyfrowej i zamknięcia stacji. Inicjatywa zgromadziła około miliona podpisów, co Jean-Éric Schoettl uznaje za świadectwo siły żądania wyeliminowania niewygodnego medium.
Dnia 10 listopada komisja kultury i edukacji Zgromadzenia Narodowego zdecydowała o zakończeniu procedowania petycji. Za jej odłożeniem głosowało 28 deputowanych, przeciw 25, co potwierdza oficjalny komunikat parlamentu. Było to głosowanie nad dalszym losem petycji. Nie podejmowano w nim decyzji o odebraniu CNews prawa do emisji.
Dla autora komentarza w „Le Figaro” znamienna pozostaje jednak niewielka przewaga głosów za zakończeniem procedury. Samo dążenie do zamknięcia stacji z powodu sprzeciwu wobec jej przekazu uznaje on za zagrożenie dla wolności wypowiedzi. Odpowiedzialność nadawcy za konkretne naruszenia prawa należy do odrębnego porządku, z udziałem regulatora Arcom i kontrolą sądową. Liczba sygnatariuszy petycji nie zastępuje podstawy prawnej do zastosowania sankcji.
W szerszym planie chodzi o stosunek do odbiorców CNews. Usunięcie medium ograniczałoby możliwość korzystania z niego również przez ludzi, którzy szukają określonej wrażliwości i hierarchii tematów. Tło tej sprawy oraz różnicę między petycją a kompetencjami regulatora wyjaśnialiśmy w tekście o próbie zamknięcia CNews. Jean-Éric Schoettl dopisuje do tego pytanie o kulturę polityczną, w której tak szerokie poparcie zdobywa żądanie zniknięcia stacji.
Jak pozbawia się media pieniędzy?
Nacisk na media może przyjmować również formę ekonomiczną. Schoettl opisuje działalność Sleeping Giants, środowiska wywodzącego się ze Stanów Zjednoczonych, które interweniuje u reklamodawców obecnych w wybranych mediach. Mechanizm polega na publicznym powiązaniu marki z treściami uznanymi przez aktywistów za niedopuszczalne. Przedsiębiorstwo otrzymuje sygnał, że dalsze finansowanie reklamy może zostać przedstawione jako aprobata dla tych treści.
W 2020 roku Decathlon potwierdził wycofanie reklam z CNews pod koniec roku. W listopadzie 2025 roku Leroy Merlin, po interwencji Sleeping Giants, poinformował o dodaniu serwisu „Frontières” do listy stron wyłączonych z kampanii reklamowych. Schoettl przywołuje te wydarzenia jako skuteczne przykłady presji na finansowanie mediów. W jego ocenie pozwalają one zmieniać warunki istnienia redakcji bez konieczności uzyskania rozstrzygnięcia zakazującego publikacji.
Autor szczególnie mocno akcentuje motywację przedsiębiorstw. Nie zakłada, że każda firma ustępująca aktywistom podziela ich przekonania. Wskazuje na rachunek reputacyjny i obawę przed konfliktem, który dla zarządu może być kosztowniejszy niż rezygnacja z jednej kampanii. Pojedyncza decyzja biznesowa staje się w takim układzie częścią nacisku ideowego.
W tej diagnozie ważna jest różnica między liczbą zwolenników postulatu a zdolnością do jego narzucenia. Według Schoettla niewielkie środowisko może uzyskać znaczny wpływ, jeżeli potrafi przekonać duże instytucje, że odmowa wywoła kryzys. Firmy i organizacje zaczynają wtedy dostosowywać się do przewidywanej reakcji aktywistów. Z czasem ich postulaty mogą zostać uznane za oczywisty standard, choć nie przeszły otwartej debaty politycznej.
Przedsiębiorstwo pod presją ideologiczną i procesową
Jean-Éric Schoettl rozszerza ten argument na obowiązki raportowania społecznego i środowiskowego oraz na szkolenia organizowane w przedsiębiorstwach. Duże organizacje chcą wykazać, że przeciwdziałają dyskryminacji, seksizmowi i wykluczeniu. Autor nie kwestionuje samej potrzeby zajmowania się takimi problemami. Krytykuje sytuacje, w których prowadzenie szkoleń zostaje powierzone działaczom wykorzystującym je do narzucania własnego obrazu relacji społecznych.
W jego opisie szczególne niebezpieczeństwo pojawia się wówczas, gdy uczestnik szkolenia zostaje poddany presji zmiany przekonań, a wykonawca łączy działalność ideową z interesem ekonomicznym. Przedsiębiorstwo zamawia wówczas usługę, która ma potwierdzić jego odpowiedzialność, lecz może równocześnie stać się narzędziem kształtowania postaw pracowników. Schoettl przedstawia to jako przykład przenikania aktywizmu do wewnętrznego zarządzania instytucjami. Nie opisuje konkretnego procesu przeciw jednej firmie, lecz wskazuje mechanizm, który uważa za coraz bardziej wpływowy.
Odrębnym przykładem jest francuska ustawa z 2017 roku dotycząca obowiązku należytej staranności przedsiębiorstw, określanego jako devoir de vigilance. Obejmuje ona duże grupy i wymaga przygotowania oraz rzeczywistego wdrożenia planu identyfikowania ryzyka poważnych naruszeń praw człowieka, zdrowia, bezpieczeństwa i środowiska. Obowiązki odnoszą się również do określonych działań spółek zależnych oraz podwykonawców i dostawców. W praktyce spór może więc wykraczać poza granice Francji i działalność samej spółki dominującej.
Jean-Éric Schoettl zarzuca części organizacji ekologicznych, że próbują za pomocą tego instrumentu wymusić ograniczenia zgodne z własną wizją zmniejszania aktywności gospodarczej. Opisuje żądania obejmujące redukcję emisji nie tylko przedsiębiorstwa, lecz także podmiotów w jego otoczeniu, a nawet klientów na świecie. Jego krytyka dotyczy rozszerzającego sposobu wykorzystywania obowiązku staranności do kształtowania działalności firm przez postępowania sądowe. Przestrzeganie przepisów obowiązujących w kraju prowadzenia działalności nie kończy w takim układzie sporu o to, czego jeszcze powinno się od przedsiębiorstwa wymagać.
Wszystkie te sytuacje łączy w jego rozumowaniu zdolność przenoszenia nacisku do procedur organizacyjnych i prawnych. Zarząd, dział personalny i sąd stają się miejscami rozstrzygania kwestii o wyraźnym znaczeniu politycznym. Autor obawia się, że powiększa to wpływ środowisk, których siła nie wynika z odpowiedzialności przed wyborcami. Koszt przeciwstawienia się ich interpretacjom ponoszą tymczasem instytucje i ludzie objęci kolejnymi wymaganiami.
Nieposłuszeństwo obywatelskie przed sądem
Kolejny fragment komentarza dotyczy stosunku wymiaru sprawiedliwości do radykalnych działań ekologicznych. Schoettl przypomina decyzję Rady Stanu z 9 listopada 2023 roku, która uchyliła rozwiązanie ruchu Les Soulèvements de la Terre. Rada uznała, że rozwiązanie organizacji nie było środkiem dostosowanym, koniecznym i proporcjonalnym do ocenianego zagrożenia. W uzasadnieniu sprawy pojawiły się odwołania do nieposłuszeństwa obywatelskiego i działań określanych przez aktywistów jako „rozbrajanie” urządzeń szkodliwych dla środowiska.
Autor zatrzymuje się przy znaczeniu tego języka. To, co aktywiści nazywają rozbrajaniem, może oznaczać niszczenie cudzych urządzeń i narzędzi pracy, w tym infrastruktury wykorzystywanej przez rolników. Schoettl obawia się, że polityczne uzasadnienie działania zaczyna wpływać na sposób oceny jego bezprawności. W jego interpretacji szlachetność deklarowanego celu staje się argumentem osłabiającym stanowczość państwa wobec naruszenia.
Jako drugi przykład przywołuje wyrok sądu karnego w Lyonie z 2019 roku w sprawie działaczy, którzy zabrali z urzędu portret Emmanuela Macrona. Protest miał zwrócić uwagę na politykę klimatyczną państwa. Sąd pierwszej instancji uniewinnił uczestników, a w przywołanym przez Schoettla uzasadnieniu podkreślał możliwość poszukiwania form obywatelskiej aktywności wykraczających poza udział w wyborach. Autor komentarza krytykuje taki sposób rozumowania jako przyznawanie szczególnej wagi motywacji politycznej sprawców.
W jego zestawieniu powstaje obraz nierównej surowości. Działanie naruszające cudzą własność może być objaśniane przez pryzmat obywatelskiego zaangażowania, podczas gdy wypowiedź pisarza zostaje przedmiotem wieloletniego postępowania. Jean-Éric Schoettl widzi w tym zagrożenie dla wspólnej miary, według której państwo powinno oceniać zachowania niezależnie od sympatii do ich ideowego uzasadnienia. Z tej perspektywy problem dotyczy przewidywalności prawa i zaufania do instytucji.
Co wspólnego mają bilety kolejowe z walką kulturową
Pozornie drobniejszym przykładem jest spór stowarzyszenia Mousse z praktyką SNCF Connect. Przy zakupie biletu przez internet klient musiał wskazać formę grzecznościową „Monsieur” albo „Madame”, czyli „pan” lub „pani”. Organizacja zakwestionowała obowiązek przekazywania tej informacji, powołując się na zasadę minimalizacji danych osobowych. Argumentowała, że dokonanie przewozu nie wymaga zbierania takiej informacji o kliencie.
Po odrzuceniu skargi przez francuski organ ochrony danych sprawa trafiła do Rady Stanu, a następnie w trybie pytania prejudycjalnego do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W orzeczeniu z 9 stycznia 2025 roku Trybunał wskazał, że personalizacja komunikacji handlowej na podstawie takiej informacji nie jest obiektywnie niezbędna do wykonania umowy przewozu. Zakres rozstrzygnięcia przedstawia komunikat dotyczący sprawy C-394/23. Postępowanie dotyczyło obowiązkowego gromadzenia danych podczas zakupu biletu.
Jean-Éric Schoettl umieszcza tę historię w szerszym sporze o wpływ aktywizmu na codzienne reguły funkcjonowania instytucji. Interesuje go droga, którą postulat dotyczący tożsamości i sposobu zwracania się do odbiorców przechodzi od organizacji do orzeczenia europejskiego sądu. Nawet formularz sprzedażowy okazuje się miejscem rozstrzygania konfliktu mającego znaczenie kulturowe. Dla autora jest to przykład zasięgu zmiany, którą obserwuje również w znacznie głośniejszych sprawach.
Kto ma prawo opisywać imigrację?
Do tematu imigracji Jean-Éric Schoettl powraca przy okazji nacisku na Observatoire de l’immigration et de la démographie, czyli Obserwatorium Imigracji i Demografii. Przedstawia ten ośrodek jako niezależny instytut stosujący przejrzystą metodologię. W jego ocenie problemem dla przeciwników Obserwatorium są przede wszystkim wnioski, które trafiają do debaty publicznej. Autor uważa próbę uruchomienia regulatora mediów za kolejny przejaw ograniczania swobody przedstawiania niewygodnych diagnoz.
Formalnym kontekstem jest wystąpienie France terre d’asile i Désinfox-Migrations do Arcom dotyczące audycji CNews i Europe 1. Organizacje zarzucają tym przekazom rozpowszechnianie błędnych twierdzeń o imigracji bez odpowiedniej konfrontacji. Schoettl odczytuje tę interwencję jako nacisk wymierzony również w obecność analiz Obserwatorium w mediach. Jego komentarz dotyczy więc sposobu przenoszenia sporu o liczby i ich interpretację do nadzoru nad nadawcami.
W tej części szczególnie wyraźnie wraca związek ze sprawą Houellebecqa. Pisarz przedstawia intuicję i obraz możliwej przyszłości, ośrodek analityczny publikuje opracowania, a telewizja udostępnia im odbiorców. Według Schoettla każdy z tych uczestników może znaleźć się pod naciskiem podważającym warunki jego obecności w debacie. Stawką jest możliwość prowadzenia publicznego sporu o kierunek przemian Francji i o odpowiedzialność za politykę imigracyjną.
Przepis przyjęty po zabójstwie Samuela Paty’ego
Ostatnia opisana historia dotyczy doxingu, czyli ujawniania informacji umożliwiających zidentyfikowanie lub zlokalizowanie człowieka w celu narażenia go na niebezpieczeństwo. Jean-Éric Schoettl przypomina art. 223-1-1 francuskiego kodeksu karnego, wprowadzony ustawą z 24 sierpnia 2021 roku. Przepis przewiduje w podstawowym wariancie do trzech lat więzienia i 45 tysięcy euro grzywny. Dla jego zastosowania istotne są cel ujawnienia informacji i bezpośrednie ryzyko dla osoby lub jej mienia.
Geneza regulacji wiąże się z ochroną przed mechanizmem publicznego wskazywania człowieka jako celu ataku. Jean-Éric Schoettl przywołuje zabójstwo nauczyciela Samuela Paty’ego, poprzedzone kampanią przeciw niemu. Prawo miało umożliwiać reagowanie na sytuacje, w których ujawnienie danych pomaga narażać innych na przemoc. Autor podkreśla szczególnie znaczenie ochrony osób wykonujących obowiązki publiczne.
W listopadzie 2026 roku doszło do ujawnienia tożsamości osoby prowadzącej lewicowe konto „Marcel” na platformie X, obserwowane przez około 200 tysięcy użytkowników. Deputowany Francji Nieujarzmionej Aurélien Saintoul skierował sprawę do wymiaru sprawiedliwości. Schoettl zestawia ten krok z własnym przypomnieniem sprzeciwu tego ugrupowania wobec wprowadzania przepisu w 2021 roku. Wskazuje również na agresywny język, którym posługiwało się bronione konto.
Przytacza wpis z 10 listopada, w którym „Marcel” po zakończeniu procedowania petycji przeciw CNews sugerował, że pozostaje już tylko wszystko spalić. W interpretacji Schoettla powstaje sytuacja odwrócenia ról: ochrony przed niebezpiecznym wskazywaniem celu domaga się środowisko występujące w obronie autora gwałtownych publicznych oskarżeń. Ten polityczny zarzut stanowi puentę jego zestawienia. Komentarz nie przedstawia rozstrzygnięcia sądu stwierdzającego popełnienie przestępstwa ujawnienia danych.
Republika i koszt korzystania z wolności
Zebrane przez Schoettla sprawy tworzą diagnozę państwa tracącego zdolność przeciwstawienia się naciskowi zorganizowanych środowisk. Autor opisuje różne narzędzia, od kampanii w mediach społecznościowych, przez presję ekonomiczną i wpływ na instytucje, po postępowania sądowe. W zakończeniu łączy je również z blokowaniem działalności instytucji i radykalizacją form protestu. Ostrzega przed nasilaniem się konfliktu, w którym przeciwnika coraz częściej próbuje się pozbawić możliwości działania.
Ważnym elementem tej diagnozy jest bierność podmiotów dysponujących znacznie większymi zasobami niż sami aktywiści. Przedsiębiorstwa, administracja i organizacje mogą ustępować dlatego, że chcą uniknąć ryzyka oraz wykazać własną nowoczesność i wrażliwość. W ujęciu Schoettla właśnie ta gotowość do dostosowania powiększa siłę nacisku. Francuska cancel culture rozwija się dzięki współdziałaniu aktywnej presji i instytucjonalnego lęku przed odmową.
Sprawa Houellebecqa zajmuje w tym obrazie miejsce szczególne, ponieważ dotyczy zdolności kultury do wysłuchania własnego krytyka. Obrona pisarza, którą podejmujemy na łamach „Wszystko co Najważniejsze”, obejmuje prawo do niepokojącego opisu rzeczywistości oraz do sporu o ten opis. Schoettl pokazuje, jak podobne pytanie powraca przy telewizji, analizie imigracji i decyzjach przedsiębiorstw. Francja staje w jego komentarzu przed problemem wolności, z której formalnie nadal można korzystać, lecz za której użycie coraz łatwiej przychodzi płacić wysoką cenę.
Arkadiusz Jordan
Paryż



