
Stanisław Dróżdż i sztuka słowa
Stanisław Dróżdż uczył czytać słowa, na które zwykle nie zwracamy uwagi. Z „było”, „jest” i „będzie” stworzył obraz czasu; z przyimka „między” – przestrzeń, do której można wejść. Jego twórczość pozwala zobaczyć Wrocław jako miasto, w którym literatura zmieniała własne granice – pisze Michał KŁOSOWSKI
.Na fasadzie dawnego schronu przy Placu Strzegomskim, siedziby Muzeum Współczesnego Wrocław, trzy słowa układają się w klepsydrę. Stawiają pytanie: gdzie właściwie znajduje się nasze życie, skoro przeszłość już minęła, a przyszłość jeszcze nie nadeszła? W samym środku tego układu pozostaje słowo „jest”. To słowo klucz.
Stanisław Dróżdż urodził się w 1939 roku w Sławkowie, a od 1955 roku mieszkał we Wrocławiu. Studiował polonistykę i zaczynał od pisania wierszy. Stopniowo ograniczał liczbę słów, coraz większe znaczenie przyznając ich położeniu, wielkości i wzajemnym relacjom. W jego utworach pojawiały się pojedyncze litery, cyfry, znaki interpunkcyjne i tak powstawały „pojęciokształty”: prace, w których znaczenie słowa stawało się widzialne dzięki sposobowi jego zapisania. Nazwa brzmi specjalistycznie, ale opisuje doświadczenie bardzo proste. Zwykle patrzymy przez słowo ku temu, co ono oznacza. Czytając „drzewo”, wyobrażamy sobie drzewo, pomijając wygląd sześciu liter. Dróżdż zatrzymywał uwagę właśnie na tym pomijanym etapie. Pokazywał, że zapis ma własną przestrzeń, a odległość między znakami może współtworzyć sens i czytelnik musi przyjrzeć się temu, co dotąd omijał wzrokiem.
„Klepsydra” powstała w 1967 roku. Z czasem rozrosła się do cyklu 54 plansz, w których słowa „było”, „jest” i „będzie” zamieniają się miejscami według określonego porządku. Pierwsza plansza została przeniesiona na fasadę schronu w 2009 roku, już po śmierci autora. Zmiana skali sprawiła, że intymna czynność czytania mogła stać się częścią doświadczenia ulicy. Przechodzień znalazł przed sobą wiersz wielkości budynku. Siła tej pracy tkwi w relacji między porządkiem znaków a doświadczeniem odbiorcy, między przyzwyczajeniem a tym, co nowe i jakoś dotychczas mało uchwytne. Układ można powtórzyć, odwrócić, obejrzeć jeszcze raz. Własnego „było” nie sposób jednak ponownie przeżyć. Ta różnica pozwala odczytać „Klepsydrę” jako opowieść o granicach ludzkiego panowania nad czasem. Potrafimy go nazwać, podzielić, umieścić w kalendarzu, choć pozostaje doświadczeniem, którego żadna z tych operacji nie zatrzyma. Wydaje mi się to jakoś bardzo wrocławskie.
Jeszcze oszczędniejsze jest „Zapominanie”, również z 1967 roku. W kolejnych wersach tytułowe słowo traci po jednej literze, aż zapis kończy się kropką. Ubytek pojawia się na naszych oczach. Czytamy coraz mniej, chociaż pamięć przez chwilę podtrzymuje całość, której zapis już nie zachowuje. Można w tym rozpoznać doświadczenie każdego, kto próbował odtworzyć głos bliskiej osoby albo szczegół dawnego mieszkania. Pamiętamy, że coś istniało, lecz tracimy dostęp do jego kształtu. U Dróżdża temu rozpoznaniu towarzyszy jednak surowa dyscyplina. Każdy następny wers jest krótszy. To wystarcza, by uruchomić myślenie o stracie. W takiej poezji powściągliwość formy pozostawia miejsce na doświadczenie odbiorcy.
W 1977 roku w warszawskiej Galerii Foksal Dróżdż poszedł dalej. W pracy „między” rozmieścił na ścianach, suficie i podłodze litery tworzące tytułowy przyimek. Wchodzący znajdował się wewnątrz tekstu. Musiał obracać głowę, zmieniać pozycję, szukać relacji pomiędzy znakami. Zwyczajne słowo, którego używamy bez zastanowienia, określało teraz jego rzeczywiste położenie. „Między” pozwala zastanowić się nad naszym związkiem z językiem. Uczymy się mówić, wchodząc w świat słów używanych wcześniej przez innych. Za ich pomocą nazywamy własne doświadczenia, lecz zarazem przejmujemy zapisane w nich podziały i skojarzenia. Dróżdż nadał tej zależności fizyczny wymiar. Człowiek szukający znaczenia sam zajmował miejsce pomiędzy znakami. Jego obecność stawała się częścią tego, co próbował zrozumieć.
Prostota takich prac niesie oczywiście ryzyko. Łatwo zatrzymać się na pomysłowym układzie liter i uznać, że po rozpoznaniu zasady wszystko zostało już powiedziane. Poezja konkretna może wówczas przypominać rozwiązaną łamigłówkę. Jej wartość sprawdza się dopiero w powrocie: w tym, czy znany układ potrafi nadal wywołać myśl, której wcześniej nie mieliśmy. „Zapominanie” oglądane po osobistej stracie może znaczyć więcej niż wtedy, gdy widzieliśmy w nim przede wszystkim formalny eksperyment.
Wrocław był miejscem, w którym ten eksperyment uzyskiwał społeczne zaplecze. W lutym 1968 roku Stanisław Dróżdż zaprezentował swoje pierwsze utwory konkretne w holu Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Rynku. Pokazowi towarzyszył wieczór autorski. Nowy sposób rozumienia literatury pojawił się w instytucji służącej jej codziennemu czytaniu, trafiając do odbiorców przyzwyczajonych do innego wyglądu wiersza. Więcej jednak, Dróżdż budował też środowisko. Przygotował wydaną w 1978 roku antologię polskiej poezji konkretnej, organizował spotkania i sesje, utrzymywał kontakty z twórcami zagranicznymi, między innymi z Ianem Hamiltonem Finlayem i Václavem Havlem. Jego znaczenie dla Wrocławia obejmuje również cierpliwą pracę nad warunkami wymiany myśli i tworzenie miejsca dla utworów trudnych do sklasyfikowania.
Materialny kształt prac powstawał również dzięki współpracy. W ich opracowaniu uczestniczyli artyści i projektanci, między innymi Stanisław Kortyka oraz Iwar Romanek. Pomysł wymagał decyzji o kroju pisma, proporcjach, odległościach. Każda z nich mogła wpłynąć na odbiór. Skoro znaczenie zależało od układu znaków, szczegół graficzny nabierał wagi słowa w zdaniu. W 2003 roku Dróżdż reprezentował Polskę na Biennale w Wenecji instalacją „Alea iacta est”. Widz rzucał sześcioma kostkami, a następnie miał odnaleźć otrzymany układ wśród wszystkich 46 656 kombinacji pokazanych na ścianach. Skończony, uporządkowany system konfrontował się z ograniczeniami ludzkiej uwagi. Wiedza, że wynik gdzieś się znajduje, nie zapewniała zdolności jego odnalezienia. To kolejna praca, w której odbiorca poznawał regułę poprzez udział.
We Wrocławiu poezja Dróżdża zyskała także życie poza galeriami. W ramach Europejskiej Stolicy Kultury w 2016 roku projekt „Ścieżki tekstu” wprowadził jego twórczość na ściany kamienic i nośniki przystankowe. Murale przy Legnickiej oraz Hubskiej włączyły ją w zwykłe trasy mieszkańców. Spotkanie z wierszem mogło wydarzyć się po drodze do pracy, podczas czekania na tramwaj, w miejscu odwiedzanym bez żadnego artystycznego zamiaru. Taka obecność stawia przed miastem wymagania, sama ekspozycja dzieła nie gwarantuje przecież jeszcze spotkania z jego sensem. Nawet najbardziej radykalna poezja może z czasem stać się niezauważanym elementem krajobrazu, stąd potrzebuje ponownej lektury, rozmowy, czasem prostego objaśnienia, a może i przewrotnej dekonstrukcji. Kulturalna dojrzałość miasta ujawnia się również w tym, czy potrafi umożliwić mieszkańcom taką relację z własnym dziedzictwem, zwłaszcza jeśli działania te były tak często powtarzane i powielane w przestrzeni miejskiej i to nie tylko, ale przede wszystkim na tkance innej niż litery i słowa.
.Stanisław Dróżdż pozostawił więc Wrocławiowi sztukę, do której można wracać wraz ze zmianą własnego życia. Układ liter pozostaje ten sam, lecz odbiorca przynosi nowe doświadczenia czasu, pamięci i utraty. Dlatego trzy słowa na fasadzie przy Placu Strzegomskim wciąż mają coś do powiedzenia. Aby je przeczytać, trzeba na chwilę zatrzymać wzrok. Wtedy „jest” zaczyna znaczyć więcej.





