Niniwa była miastem bibliotek. Nowe odkrycia zmieniają historię Asyrii

biblioteki Niniwy

Niniwę przez długi czas kojarzono przede wszystkim z biblioteką potężnego króla Aszurbanipala, który chciał zgromadzić wiedzę całego znanego sobie świata. Najnowsze badania prowadzone w północnym Iraku pokazują jednak, że tysiące lat temu książki z gliny przechowywano również w prywatnych domach uczonych, urzędników i skrybów. W jednej z rezydencji archeolodzy odkryli co najmniej 270 tabliczek zapisanych pismem klinowym, w innej około 80 kolejnych. Odczytywanie tych dokumentów przynosi nowe fragmenty starożytnych opowieści, wiadomości o obrzędach religijnych i ślady gospodarczego życia imperium.

.Wyniki prac archeologicznych z lat 2019–2023 stały się podstawą wystawy „Ninive, città di biblioteche. Nuove scoperte archeologiche ed epigrafiche in Iraq”, otwartej 20 listopada 2026 roku w Bibliotece Archiginnasio w Bolonii. Jej kuratorami są Nicolò Marchetti i Gianni Marchesi z Uniwersytetu Bolońskiego, uczestniczący w badaniach prowadzonych wspólnie z irackim State Board of Antiquities and Heritage. Znaleziska zawierają nieznane lub wcześniej niepełne partie utworów literackich, religijnych i filozoficznych. Ważniejsza od liczby odkrytych zabytków jest zmiana perspektywy: nie poznajemy już wyłącznie tego, co gromadził monarcha, lecz także tego, czym zajmowali się wykształceni mieszkańcy jego stolicy.

Niniwa nie miała jednej biblioteki

W VII wieku przed naszą erą Niniwa należała do największych metropolii Bliskiego Wschodu. Miasto leżało na wschodnim brzegu Tygrysu, na obszarze dzisiejszego Mosulu, i zajmowało ponad 780 hektarów, otaczały je potężne mury o długości około dwunastu i pół kilometra. Król Sennacheryb, panujący w latach 705–681 przed naszą erą, rozbudował je jako stolicę imperium, wznosząc pałace, fortyfikacje i system kanałów doprowadzających wodę do ogrodów. Stolica była jednocześnie siedzibą władzy, wielkim centrum religijnym oraz miejscem, do którego docierały towary i informacje z rozległych prowincji Asyrii.

O potędze i wyobrażeniach religijnych mieszkańców Niniwy przypominają monumentalne reliefy. „Wszystko co Najważniejsze” opisywało wcześniej odkrycie 2700-letnich płaskorzeźb oraz wyjątkowe przedstawienie Aszurbanipala w towarzystwie bóstw i fantastycznych postaci. Znaleziska te ukazywały reprezentacyjny język imperium: wizerunki władców, ich zwycięstw i boskiej opieki nad państwem. Nowe odkrycia pozwalają zajrzeć do pomieszczeń, w których nie odkuwano obrazów potęgi, lecz przechowywano teksty używane do nauki, pracy i codziennych decyzji.

Bibliotekę Aszurbanipala odkrywano od połowy XIX wieku, a do naszych czasów zachowały się dziesiątki tysięcy związanych z nią tabliczek i fragmentów. British Museum i współpracujący z nim badacze szacują liczbę znanych fragmentów z Niniwy na około 32 tysiące; nie są to jednak 32 tysiące kompletnych książek. W zbiorach królewskich znajdowały się hymny, słowniki, przepowiednie, kroniki, teksty medyczne oraz dzieła, które dziś nazwalibyśmy literaturą. Odkrycie bibliotek prywatnych zmienia ten obraz, ponieważ dowodzi, że przechowywanie i studiowanie zapisów nie było wyłącznie przedsięwzięciem monarchy i jego najbliższego otoczenia.

Jedna z rezydencji badanych przez zespół bolońsko-iracki kryła przynajmniej 270 tabliczek o bardzo różnej treści. W sąsiednim domu odkryto około 80 tabliczek i fragmentów, wśród których znajdowało się wiele tekstów zapisanych w tradycji babilońskiej. Nie były to biblioteki publiczne w dzisiejszym znaczeniu: dostęp do pisma i specjalistycznego wykształcenia miała ograniczona część społeczeństwa. Pokazują jednak, że w jednej stolicy mogło współistnieć wiele ośrodków pamięci i wiedzy, rozproszonych pomiędzy pałacem, świątyniami i domami elit.

Zaginione strony kroniki i nowy fragment opowieści o potopie

Jednym z najbardziej intrygujących odkryć są fragmenty „Kroniki dynastycznej”, utworu porządkującego dzieje władców w perspektywie wykraczającej poza zwykłe roczniki historyczne. W mezopotamskiej tradycji opowieść o początkach panowania zaczynała się od chwili, gdy królewska władza zstąpiła z nieba. Nowy rękopis pozwala odczytać znaczną część przekazu o potopie, zachowanego w tradycjach sumeryjskiej i akadyjskiej, który dotychczas był w znanych kopiach prawie całkowicie utracony. To szczególnie cenne, ponieważ każdy nowy fragment może ujawnić, jak starożytni łączyli katastrofę, początki dziejów oraz prawomocność rządzenia.

Motyw wielkiego potopu był obecny w Mezopotamii na długo przed powstaniem Biblii w jej znanej nam postaci. Pojawia się w różnych tradycjach, między innymi w opowieści o Atrahasisie oraz w jedenastej tabliczce „Eposu o Gilgameszu”, którą w XIX wieku odczytał George Smith, pracując nad tekstami z Niniwy. Podobieństwa do biblijnej historii Noego od dawna są przedmiotem badań nad przekazywaniem motywów literackich i religijnych na starożytnym Bliskim Wschodzie. Nowe odkrycie nie dowodzi odnalezienia pierwowzoru Księgi Rodzaju; poszerza natomiast materiał pozwalający badać różne wersje opowieści o katastrofie i odrodzeniu świata.

W jednej z prywatnych bibliotek zidentyfikowano także „Enuma elisz”, babiloński poemat o stworzeniu świata, w którym szczególne miejsce zajmuje Marduk, opiekuńcze bóstwo Babilonu. Inne tabliczki przywołują Ninurtę, boga kojarzonego z walką i heroicznymi dokonaniami, albo zawierają formuły wypowiadane przeciw chorobom i demonom. Badacze są zdania, że zgromadzenie tych tekstów w asyryjskiej stolicy świadczy o żywej obecności babilońskiej tradycji literackiej i religijnej w kulturze państwa, które politycznie dominowało nad znaczną częścią regionu.

Dlaczego bibliotek potrzebowali lekarze, kapłani i urzędnicy

Dla mieszkańców Mezopotamii zapis na glinie był narzędziem dużo bardziej wszechstronnym niż współczesne wyobrażenie starożytnego poematu. Znaki pisma klinowego wyciskano rylcem w miękkiej glinie, tworząc dokumenty, które można było suszyć, przechowywać, kopiować i katalogować. Pisano po sumeryjsku i akadyjsku, a w pierwszym tysiącleciu przed naszą erą szczególną rolę odgrywały uczone tradycje asyryjskie i babilońskie. Wiedza była przekazywana przez osoby przygotowywane do zawodu skryby, często z wykorzystaniem list znaków i słów oraz ćwiczeń kopiowania starszych tekstów.

W odnalezionych zbiorach pojawiają się receptury i teksty medyczne, rytuały ochronne, wróżby oraz utwory służące objaśnianiu świata. Oczywiście nie oznacza to, że starożytna medycyna odpowiadała współczesnej nauce: leczenie, obserwacja objawów, modlitwy i praktyki rytualne nie tworzyły wówczas całkowicie oddzielonych dziedzin. Dla wykształconego specjalisty ważna była znajomość właściwego tekstu i poprawne wykonanie zaleconych czynności, zarówno przy chorobie, jak i podczas ceremonii religijnej. Biblioteka mogła zatem pełnić funkcję warsztatu pracy, a nie tylko miejsca gromadzenia dzieł uznawanych za szczególnie piękne lub doniosłe.

W jednej z domowych bibliotek archeolodzy znaleźli też dokumenty dotyczące pożyczek srebra udzielanych w południowej Mezopotamii. Świadczy to o połączeniu aktywności intelektualnej, majątku rodzinnego i interesów prowadzonych na dużych odległościach. W tej samej przestrzeni przechowywano wiedzę o bogach i zapisy zobowiązań gospodarczych, a więc teksty, które współczesny czytelnik umieściłby na zupełnie innych półkach. Odkrycie pomaga zobaczyć Niniwę jako miasto funkcjonujących sieci społecznych i ekonomicznych, a nie tylko scenę wojennych triumfów asyryjskich królów.

W domach znaleziono także gliniane cylindry i pryzmaty opisujące wyprawy wojskowe oraz budowle wznoszone z polecenia monarchów. Takie inskrypcje umieszczano zwykle w fundamentach i murach monumentalnych gmachów, aby zachowały pamięć o królewskich dokonaniach. Obecność podobnych przedmiotów w domowych zbiorach sugeruje inne zastosowania: mogły służyć nauce, lekturze lub podkreśleniu prestiżu ich właścicieli. Nie można jeszcze rozstrzygnąć, która z tych funkcji dominowała, ale samo znalezisko poszerza wiedzę o społecznym obiegu oficjalnej narracji państwa.

Aszurbanipal rozumiał, że panowanie wymaga gromadzenia wiedzy

Słynna biblioteka Aszurbanipala pozostaje jednym z największych osiągnięć intelektualnych starożytnego Bliskiego Wschodu. Władca zabiegał o kopie dawnych tekstów i rękopisy uczonych, chcąc zebrać zasób przydatny dla dworu, kapłanów i doradców. Z materiałów opracowywanych w bardzo ważnym projekcie badawczym British Museum „Reading the Library of Ashurbanipal” wynika, że wiele tabliczek zawierało kolofony, czyli dopiski wskazujące ich pochodzenie, przeznaczenie lub skrybę. Niektóre były oznaczone jako własność kolekcji królewskiej, inne zachowały nazwiska autorów kopii i osób związanych z ich wykonaniem.

Gromadzenie wiedzy pełniło także funkcję polityczną. Król dysponujący kronikami, obserwacjami astronomicznymi, tekstami wróżbiarskimi i zapisami rytuałów mógł korzystać z kompetencji ludzi, którzy odczytywali znaki i interpretowali je na potrzeby państwa. A jednocześnie też biblioteka zabezpieczała ciągłość tradycji, pozwalając zachować utwory starsze od samej Asyrii.

W 612 roku przed naszą erą Niniwę zdobyły wojska babilońskie i medyjskie. Ogień trawił pałace i domy, niszcząc materialny świat miasta, lecz część glinianych tabliczek pod wpływem wysokiej temperatury dodatkowo stwardniała i przetrwała pod gruzami. Ta historyczna ironia pomogła zachować teksty, których pergaminowe lub drewniane odpowiedniki mogłyby zaginąć bez śladu. Nie wszystkie zapisy przetrwały, a tysiące tabliczek są rozbite na drobne fragmenty, co do dziś utrudnia badaczom odtworzenie pełnych utworów.

Archeologia odzyskuje pamięć miasta nad Tygrysem

W XIX wieku Austen Henry Layard, Hormuzd Rassam i inni badacze odkrywali w Niniwie pomieszczenia pełne tabliczek, zapoczątkowując nowoczesne badania jednej z najważniejszych bibliotek starożytnego świata. Nowoczesne wykopaliska pozwalają obecnie znacznie dokładniej odtworzyć miejsce każdego znaleziska oraz ustalić, do jakiego domu, pomieszczenia czy zespołu tekstów należało. Ma to fundamentalne znaczenie: sam zapis na tabliczce mówi, co wiedziano, lecz jego kontekst archeologiczny może pokazać, kto z tej wiedzy korzystał. Badania prowadzone wspólnie przez uczonych irackich i włoskich pozwalają w ten sposób odbudowywać intelektualną mapę dawnej stolicy.

Praca archeologów ma szczególne znaczenie po zniszczeniach, jakich okolice Mosulu doznały podczas okupacji przez państwo islamskie. Zdewastowane zabytki, w tym elementy bram miejskich, przypomniały, jak łatwo utracić dziedzictwo przechowujące pamięć wielu cywilizacji. Wystawa w Bolonii pokazuje wierne reprodukcje części nowych znalezisk, uzupełnione o modele cyfrowe wysokiej rozdzielczości, dzięki którym odwiedzający mogą przyjrzeć się klinowym znakom i uszkodzonym powierzchniom gliny. Nie jest to zatem proste przeniesienie całej kolekcji oryginalnych zabytków z Iraku do Włoch, lecz prezentacja najnowszych rezultatów prac i odczytań.

Wystawa pozostanie otwarta do 20 lutego 2027 roku, ale jej znaczenie wykracza daleko poza kalendarz muzealny. Niniwa jawi się dziś jako miasto, w którym obok królewskiej biblioteki istniały prywatne zbiory poświęcone literaturze, religii, medycynie, historii i handlowi. Zmienia to opowieść o asyryjskiej cywilizacji: nie odbiera Aszurbanipalowi jego zasług, lecz przypomina, że wiedzę wielkiego państwa przechowywało więcej osób, niż zapisano w kronikach władców. Po ponad dwóch i pół tysiąca lat odnalezione tabliczki pozwalają ponownie usłyszeć głosy ludzi, którzy czytali, przepisywali i próbowali zrozumieć świat.

Andrzej F. Litwiński

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 22 listopada 2026