23 stycznia 2023 r., 230. rocznica drugiego rozbioru Rzeczypospolitej

23 stycznia 2023 r., 230. rocznica drugiego rozbioru Rzeczypospolitej

Na rok 2023 przypada 230. rocznica drugiego rozbioru Rzeczypospolitej. 23 stycznia 1793 król Prus Fryderyk Wilhelm II i caryca Rosji Katarzyna II podpisali konwencję rozbiorową. W wydarzeniach tych nie brała udziału Austria, prowadząca wówczas wojnę z Francją.

Geneza

.Wydarzenia roku 1793 miały miejsce niewiele ponad dwie dekady po przeprowadzeniu przez Rosję, Prusy i Austrię pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej (1772 r.). Państwo polsko-litewskie straciło wówczas 211 tys. km² terenu i ok. 4,5 miliona ludności. Choć znacznie osłabione, wciąż posiadało dostatecznie duże i bogate terytorium, by skutecznie rozwijać się w przyszłości. Potrzebowało jednak gruntownej reformy.

Dokonano jej w latach 1788-1792 podczas obrad Sejmu Wielkiego, którego największym i najsłynniejszym dziełem jest Konstytucja 3 maja (1791 r.). Ta ostatnia czyniła z Rzeczypospolitej państwo nowoczesne i dawała realną szansę na modernizację. Zreformowane państwo polsko-litewskie miało odtąd niezbędne narzędzia, by w niedalekiej przyszłości stać się poważnym zagrożeniem dla zaborców.

Działalności Sejmu Wielkiego sprzyjał panujący klimat międzynarodowy. Rosja, sprawująca niemal zupełną kontrolę nad życiem politycznym Rzeczypospolitej od l. 60. XVIII w., prowadziła wówczas wojnę ze Szwecją i Turcją. Katarzyna II wyszła jednak z pierwszej bez strat terytorialnych jeszcze w 1790 roku. Drugą wygrała dwa lata później. Pozwoliło to Rosji skupić się na Rzeczypospolitej. Do interwencji caryca potrzebowała jedynie pretekstu.

Konfederacja targowicka i wojna w obronie konstytucji

.W łonie szlachty znajdowała się silna opozycja wobec postanowień Sejmu Wielkiego oraz samej Konstytucji 3 maja. Część posłów traktowała jej zapisy jako zamach na wolność Rzeczypospolitej; część była skorumpowana przez obce dwory. 27 kwietnia 1792 r. grupa przeciwników reform przybyła do Petersburga, by prosić o wstawiennictwo i pomoc carycę Katarzynę II. Wśród nich byli Stanisław Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski i Franciszek Ksawery Branicki. Zaprzysięgli oni wówczas akt konfederacji, której celem było przywrócenie Rzeczypospolitej dawnego ustroju przy pomocy Rosji. Dokument antydatowano i ogłoszono 18 maja w Targowicy, niewielkim miasteczku należącym do Szczęsnego Potockiego, znajdującym się w granicach państwa polsko-litewskiego. Wydarzenia te przeszły do historii pod nazwą targowicy, co współcześnie uchodzi najczęściej za synonim i symbol zdrady.

W maju 1792 roku blisko 100-tysięczna armia rosyjska przekroczyła granicę Rzeczypospolitej. Rozpoczęła się wojna, zwana wojną w obronie konstytucji, w której wsławili się m.in. ks. Józef Poniatowski i Tadeusz Kościuszko. Mimo zwycięstwa w bitwie pod Zieleńcami (18 czerwca) oraz zadania Rosjanom dużych strat w bitwie pod Dubienką (18 lipca), armia Rzeczypospolitej znajdowała się w odwrocie. 24 lipca król Stanisław August Poniatowski przystąpił do konfederacji targowickiej. Władca ugiął się pod groźbami Katarzyny II, zapowiadającej kolejny rozbiór kraju w razie nieprzystąpienia króla do targowiczan, a także pod naporem Prus, które zagroziły wkroczeniem wojsk od zachodu. Stanisław August nie podjął decyzji samowolnie. Grono jego doradców, w tym Hugo Kołłątaj, również poparło żądania agresorów.

Po przystąpieniu do konfederacji targowickiej, król nakazał wojsku Rzeczypospolitej złożenie broni i zaprzestanie walk. Wojna z Rosją dobiegła końca. Najbardziej emblematyczną pamiątką po niej jest order Virtuti Militari – najwyższe polskie odznaczenie wojskowe, ustanowione przez Stanisława Augusta po bitwie pod Zieleńcami.

Sejm grodzieński i drugi rozbiór Rzeczypospolitej

.Postawa króla Stanisława Augusta Poniatowskiego nie uchroniła Rzeczypospolitej od drugiego rozbioru. Rosja i Prusy zdecydowały, że przywrócenie porządków sprzed obrad Sejmu Wielkiego nie jest wystarczające. 23 stycznia 1793 roku Katarzyna II i Fryderyk Wilhelm II podpisali konwencję rozbiorową. W jej myśl Prusy otrzymały 57 tys. km2 ziem państwa polsko-litewskiego, w tym Wielkopolskę, Gdańsk, Toruń i ziemię sieradzką. Rosja zagarnęła 250 tys. km2 – szerokie pasmo wschodnich terytoriów Rzeczypospolitej z województwami kijowskim i mińskim.

Zaborcy zadbali o to, by nadać swym działaniom znamiona legalizmu. Na 17 czerwca 1793 roku zwołano sejm do Grodna, który okazał się być ostatnim w historii Rzeczypospolitej. Przy asyście rosyjskich armat w milczeniu ratyfikował on postanowienia konwencji rozbiorowej.

Rzeczpospolita została zredukowana do 200 tys. kmi ledwie 4 milionów mieszkańców. Cofnięto wszelkie rozporządzenia Sejmu Wielkiego oraz zapisy Konstytucji 3 maja. Rosja zapewniła sobie zupełną kontrolę nad kadłubowym państwem polsko-litewskim, pełniącym rolę bufora między mocarstwami zaborczymi. Władzę w kraju sprawował de facto rosyjski ambasador.

W reakcji na zaistniałe okoliczności 24 marca 1794 roku Tadeusz Kościuszko, bohater wojny w obronie konstytucji, złożył uroczystą przysięgę na rynku krakowskim. Rozpoczął tym samym serię wydarzeń, która przeszła do historii jako insurekcja kościuszkowska.

Oprac. Patryk Palka

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 22 stycznia 2023