Jak wycofywano wojska sowieckie z Polski [PODCAST]

W najnowszym podcaście historycznym Przystanku Historia na „Wszystko co Najważniejsze” naszym gościem jest dr Tomasz Kozłowski z Biura Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej. Rozmawiamy o ważnym wydarzeniu w najnowszej historii Polski – wycofywaniu wojsk sowieckich w początkach lat 90. XX wieku.

Wycofywanie wojsk sowieckich z terytorium Polski

Przez niemal pół wieku obecność sowieckich żołnierzy na polskiej ziemi była jednym z najbardziej namacalnych symboli uzależnienia Polski od ZSRS. Północna Grupa Wojsk liczyła kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy i obejmowała liczne garnizony rozlokowane w całym kraju: od Legnicy, gdzie mieściło się dowództwo, po mniejsze miejscowości Dolnego Śląska, Pomorza i Mazur.

Wycofanie obcych wojsk stało się możliwe dopiero po przełomie 1989 roku. Negocjacje między stroną polską a sowiecką, a następnie rosyjską, toczyły się w nieustannie zmieniającej się rzeczywistości geopolitycznej. Dodatkowo, Polska rozpoczęła negocjacje na temat wyprowadzenia wojsk później, niż miało to miejsce w przypadku Czechosłowacji i Węgier. W czasie negocjacji kluczowe znaczenie miały kwestie harmonogramu wycofywania, odpowiedzialności za szkody ekologiczne wyrządzone przez wojska oraz statusu infrastruktury pozostawianej po sowieckiej armii. 

8 kwietnia 1991 roku z Bornego Sulinowa wyruszył pierwszy transport z 12. wyrzutniami rakietowymi oraz 20. żołnierzami wojsk sowieckich, rozpoczynając trwający ponad dwa lata proces wycofywania się z terenów Rzeczypospolitej obcej armii, która od czasów II wojny światowej stacjonowała na jej terytorium. Proces ten zakończył się 17 września 1993 r. – w 54. rocznicę agresji Związku Sowieckiego na Polskę.

.Oddziały Armii Czerwonej pojawiły się na ziemiach polskich u schyłku II wojny światowej w wyniku przesuwania się frontu wschodniego w kierunku Berlina. Zgodnie z postanowieniami konwencji haskiej, na terenach zajętych przez Armię Czerwoną tworzone były komendantury wojenne, których komendanci mieli utrzymywać bezpieczeństwo na tyłach frontu. Komendanci mieli także inne zadanie, wynikające z instrukcji dowódcy 1 Frontu Białoruskiego, marszałka Konstantego Rokossowskiego, a mianowicie utrzymywanie ścisłych kontaktów z lokalnymi organami władzy, ale tylko z tymi, które były tworzone przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Jeden z punktów instrukcji głosił bowiem: „poza reprezentantami PKWN – żadnych innych osób i organizacji pretendujących do sprawowania władzy nie uznawać.”

W połowie 1946 roku komendantury wojenne zostały zlikwidowane, a w ich miejsce utworzono Północną Grupę Wojsk Armii Czerwonej (PGW AR), której głównodowodzącym został marszałek Konstanty Rokossowski. Sztab Główny PGW został umiejscowiony w Legnicy, a liczebność wojsk sowieckich bezpośrednio po wojnie wynosiła od ok. 300 tysięcy do ok. 400 tysięcy.

Armia sowiecka, od zakończenia wojny stacjonująca w Polsce jedynie na mocy decyzji Stalina, czyli będąca de facto armią okupacyjną, miała stanowić wsparcie bojowe dla oddziałów rozlokowanych w Niemczech. Ale zabezpieczała także i wzmacniała wpływy ZSRS w Polsce, co uwidoczniło się szczególnie podczas wydarzeń październikowych 1956 roku, kiedy to oddziały sowieckie opuściły garnizony i rozpoczęły demonstracyjny marsz w kierunku Warszawy. Po tych wydarzeniach status pobytu wojsk sowieckich w Polsce został uregulowany umową z 17 grudnia 1956 roku w Warszawie kiedy to powołano pełnomocników obu rządów do spraw pobytu wojsk oraz Polsko-Radziecką Komisję Mieszaną. Na mocy porozumienia z 1957 roku, ogólną liczbę sowieckich wojsk na terenie Polski ustalono w granicach 62-66 tysięcy żołnierzy, w tym 40 tys. wojsk lądowych, 17 tys. lotnictwa oraz 7 tys. marynarki wojennej. Do tej pory nie można jednak jednoznacznie określić, jak duża liczba żołnierzy sowieckich stacjonowała w Polsce w latach 1944-1993.

Chociaż oficjalnie polskie i sowieckie władze przez wiele lat temu zaprzeczały, od 1970 roku na terytorium Polski Północna Grupa Wojsk AR dysponowała bronią atomową w postaci głowic do rakiet i bomb lotniczych. Koszt całej operacji transportu i rozlokowania broni jądrowej oraz budowy i wyposażenia magazynów w całości poniosła Polska. Broń jądrowa została wycofana z polskiego terytorium jeszcze przed rozpoczęciem wycofywania PGW AR.

Pomimo zmian jakie miały miejsce w 1989 roku, Polska początkowo nie zabiegała o wycofanie wojsk sowieckich ze swojego terytorium. Dopiero 7 września 1990 roku minister spraw zagranicznych Krzysztof Skubiszewski złożył notę rządu RP do rządu ZSRS wnioskującą o natychmiastowe podjęcie rozmów w celu podpisania układu o wycofaniu z Polski wojsk sowieckich, rewizję umów z 1956 roku o czasowym stacjonowaniu PGW w Polsce (które to obowiązywałyby do czasu wycofania Armii Sowieckiej) oraz o zadośćuczynienie za szkody wywołane ich 45-letnim pobytem.

Umowa o wycofaniu wojsk sowieckich, która zakładała, że do 15 listopada 1992 roku Polskę miały opuścić wszystkie jednostki bojowe, a do końca 1993 roku pozostałe, została parafowana w Moskwie 26 października 1991 roku. Dopiero 22 maja 1992 roku podpisano w Moskwie pakiet porozumień dotyczących wyprowadzenia PGW z terytorium Polski. Zawierał on wcześniej parafowane umowy o terminach, transporcie i tranzycie oraz porozumienie finansowo-majątkowe. Strona polska zrezygnowała z roszczeń finansowych, oszacowanych na kilkaset milionów dolarów, za zniszczenia dzierżawionych przez wojska sowieckie obiektów oraz dewastację środowiska naturalnego.

.Dnia 17 września 1993 roku prezydent Lech Wałęsa odebrał oficjalny meldunek od rosyjskiego dowódcy o wycofaniu wojsk. Ostatnich 24. rosyjskich oficerów wyruszyło do Moskwy 18 września 1993 roku z warszawskiego dworca Wschodniego, zwracając Polsce pełną suwerenność po niemal pięćdziesięciu latach. Fakt, że miało to miejsce w rocznicę sowieckiej agresji 1939 roku, nadał temu momentowi głęboko symboliczny wymiar.

O szczegółach operacji opowiada dr Tomasz Kozłowski z Biura Badań Historycznych IPN.

POSŁUCHAJ WRAZ Z NAMI:

Redaktor prowadzący: Paweł Lekki
Wydawca: Małgorzata Frydrych
Produkcja: Wydział Realizacji Projektów Medialnych – Biuro Rzecznika Prasowego IPN
Więcej podcastów historycznych na portalu przystanekhistoria.pl