Dlaczego Japonia zakochała się w Renoirze? Niezwykła historia spotkania dwóch cywilizacji

Francuski malarz, który uwieczniał światło, Prowansję, kwiaty i chwile codziennej radości, stał się w Japonii artystą niemal swojskim. Jego obrazy zaczęły docierać do tego kraju jeszcze za życia twórcy, a później trafiły do muzeów w różnych częściach archipelagu. Otwierana 23 listopada 2026 roku w Oita Prefectural Art Museum wystawa pokazuje, jak Renoir z odległego mistrza europejskiego malarstwa stał się częścią japońskiej kultury. Historia tej fascynacji jest zarazem opowieścią o dwóch cywilizacjach, które przez ponad stulecie uczyły się patrzeć na sztukę drugiej strony.
.W mieście Oita na japońskiej wyspie Kiusiu 23 listopada 2026 r. rozpoczyna się kolejna odsłona wystawy „Nasz Renoir”, opatrzonej podtytułem „Japonia zakochana w wiecznym uśmiechu”. Jej angielska nazwa, „Renoir and Japan”, wskazuje na najważniejszy temat: nie samą twórczość Pierre’a-Auguste’a Renoira, lecz dzieje jej przyjęcia w Japonii. Ekspozycja, jakże pieczołowicie opisana przez Oita Prefectural Art Museum, potrwa do 17 stycznia 2027 roku. Jest trzecią częścią projektu pokazywanego w pięciu japońskich muzeach, po wcześniejszych prezentacjach w Kumamoto i Shizuoce.
Wystawa ma szczególną konstrukcję: obrazy Renoira ogląda się obok prac francuskich impresjonistów, malarzy japońskich i archiwalnych świadectw kolekcjonowania zachodniej sztuki. Kuratorzy proponują podróż od pierwszych zakupów w epoce Meiji po rozwój muzeów publicznych i kolekcji przedsiębiorstw w powojennej Japonii. Ich zasadnicza myśl jest prosta, choć rzadko podkreślana w opowieściach o popularności artystów: obrazy stają się bliskie odbiorcom również dlatego, że istnieją instytucje pozwalające oglądać je wielokrotnie. Sława malarza ma swoją historię nie tylko w pracowni, lecz także w salach muzealnych.
Jak obrazy Renoira po raz pierwszy dotarły do Japonii?
W drugiej połowie XIX wieku Japonia w przyspieszonym tempie poznawała europejską naukę, przemysł i kulturę. Restauracja Meiji przyniosła rozwój instytucji, których zadaniem było nie tylko przejmowanie zachodnich rozwiązań technicznych, ale też uczenie nowych sposobów patrzenia na sztukę. W tym samym czasie Renoir, urodzony w 1841 roku w Limoges, należał do artystów szukających niezależnej drogi poza regułami oficjalnego Salonu. W 1874 roku uczestniczył w wystawie, którą później uznano za pierwszą prezentację impresjonistów.
Według materiałów przygotowanych przez muzeum w Oicie pierwsze obrazy Renoira trafiły do Japonii już w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku dzięki zakupom marszanda Hayashiego Tadamasy, działającego w Europie. Było to spotkanie z twórcą wciąż współczesnym, a nie z postacią utrwaloną przez podręczniki historii sztuki. Na początku XX wieku obrazy zaczęli sprowadzać również artyści uczący się we Francji oraz kolekcjonerzy, wśród nich przedsiębiorca Matsukata Kōjirō. Reprodukcje i omówienia ukazywały się w czasopismach, a wystawy stopniowo wprowadzały Renoira do japońskiej debaty o nowoczesnym malarstwie.
W tej historii szczególnie ważna jest postać Hayashiego, ponieważ uświadamia, że wymiana kulturowa nie przebiegała wyłącznie od Europy do Azji. Japoński marszand uczestniczył w życiu europejskiego rynku sztuki, a równocześnie pomagał sprowadzać dzieła zachodnich malarzy do ojczyzny. Podobne pośrednictwo umożliwiało przemieszczanie się obrazów, idei i gustów w obu kierunkach. To dzięki konkretnym osobom sztuka mogła przekroczyć granicę geograficzną i stać się elementem innej tradycji.
Japoński uczeń odwiedza francuskiego mistrza
Najbardziej osobisty epizod opowieści rozegrał się w 1909 roku w południowej Francji. Młody japoński malarz Umehara Ryūzaburō, który przyjechał do Europy w 1908 roku, wcześniej zobaczył prace Renoira w paryskim Musée du Luxembourg. Spotkanie z nimi wywarło na nim tak silne wrażenie, że postanowił odwiedzić artystę w Cagnes-sur-Mer. Według dokumentacji wystawy nawiązał tam z nim relację mistrza i ucznia, a później rozwijał własny język malarski, zachowując fascynację kolorem francuskiego twórcy.
Umehara nie był jedynym japońskim malarzem, który potraktował Renoira jako punkt odniesienia. Kuratorzy przywołują również Yamashitę Shintarō, Mitsutaniego Kunshirō i Nakamurę Tsune, przedstawicieli rozwijającego się w Japonii malarstwa w stylu zachodnim, zwanego yōga. W ich pracach można odnajdywać inspiracje światłem, kolorem i sposobem budowania postaci, ale nie należy sprowadzać tych twórców do roli kopistów. Przyswajanie obcego stylu prowadziło również do jego przekształcania i poszukiwania własnej formy.
Przykładem jest obraz Yamashity Shintarō „Ofiara” z 1915 roku, pochodzący z kolekcji Artizon Museum, prezentowany w ramach projektu. Obok dzieł Renoira pozwala zobaczyć, jak francuskie odkrycia malarskie stawały się tworzywem dla artystów wychowanych w innym otoczeniu wizualnym. Własną opowieść o miejscu, w którym Renoir pracował i przyjmował gości, przypomina nasza publikacja „Pracownie artystów, które warto zobaczyć we Francji”. Dom i ogród w Cagnes-sur-Mer pozostają materialnym śladem ostatnich lat życia malarza, którego oddziaływanie sięgało znacznie dalej niż granice Francji.
Najpierw Japonia oczarowała francuskich impresjonistów
Japońska fascynacja Renoirem ma interesujące tło, ponieważ kilkadziesiąt lat wcześniej w sztuce europejskiej zachodził proces o odwrotnym kierunku. W drugiej połowie XIX wieku do Francji napływały japońskie drzeworyty ukiyo-e, ceramika, wachlarze i wyroby lakierowane. Artyści odkrywali w nich śmiałe kadrowanie, asymetrię kompozycji, wyraziste plamy barwne i zainteresowanie zwyczajnym życiem. Zjawisko to nazwano japonizmem, a jego znaczenie dla twórczości Moneta, Degasa i wielu innych artystów opisuje Metropolitan Museum of Art.
Nie byłoby jednak właściwe twierdzenie, że japoński drzeworyt bezpośrednio ukształtował wszystkie najważniejsze rozwiązania malarskie Renoira. Dobrze udokumentowany wpływ sztuki Japonii na szersze środowisko impresjonistów nie jest automatycznie dowodem na pochodzenie poszczególnych cech jego obrazów. Ważniejsza jest tu równoległość dwóch procesów: francuscy malarze szukali nowych sposobów przedstawiania świata, inspirując się Japonią, a japońscy artyści i kolekcjonerzy coraz uważniej przyglądali się malarstwu francuskiemu. Spotkanie nie polegało na prostej zamianie ról, lecz na tworzeniu nowych języków sztuki po obu stronach świata.
Sama historia impresjonizmu pomaga zrozumieć skalę tej zmiany. Obrazy, które w latach siedemdziesiątych XIX wieku prowokowały krytyków widocznym pociągnięciem pędzla i zainteresowaniem ulotną chwilą, z czasem stały się jednymi z najbardziej rozpoznawalnych dzieł światowego malarstwa. W artykule „Wielka wystawa impresjonistów do 14 lipca” przypominaliśmy, jak paryska wystawa z 1874 roku rozpoczęła zmianę artystycznego kanonu. Historia obecności Renoira w Japonii pokazuje jeden z dalekosiężnych skutków tego przełomu.
Muzea sprawiły, że obcy malarz stał się bliski
O ile pierwsi japońscy miłośnicy Renoira musieli wykazywać się osobistą inicjatywą i często podróżować do Europy, o tyle w drugiej połowie XX wieku sytuacja się zmieniła. W okresach Shōwa i Heisei rozwijała się sieć muzeów publicznych, prywatnych i korporacyjnych, które zaczęły sprowadzać obrazy zachodnich mistrzów na większą skalę. Wystawy, reprodukcje w prasie, albumy i programy telewizyjne zwiększały dostępność ich dorobku dla szerokiej publiczności. Według organizatorów ekspozycji to właśnie możliwość zobaczenia oryginalnych płócien w wielu częściach kraju pomogła zmienić Renoira z „malarza z dalekiej Francji” w artystę rozpoznawalnego niemal na co dzień.
Dobrym przykładem jest obraz „Dziewczyna z kwiatami przy piersi”, namalowany około 1900 roku i zakupiony przez Kumamoto Prefectural Museum of Art w 1979 roku. Dzieło stało się jednym z symboli muzeum, rozpoznawanym przez miejscową publiczność. W ekspozycji można zobaczyć również prace z innych japońskich kolekcji, w tym „Dziewczynę w koronkowym kapeluszu” z 1891 roku, przechowywaną w Pola Museum of Art. Obecność tych obrazów w Japonii sprawia, że fascynacja francuskim impresjonistą nie jest jedynie historią lektur i reprodukcji, ale doświadczeniem spotkania z oryginalnym malarstwem.
Obok obrazów Renoira wystawa zestawia dzieła współczesnych mu artystów, między innymi Claude’a Moneta. Takie porównanie pozwala przypomnieć, że nawet w obrębie impresjonizmu nie istniał jeden sposób malowania światła i człowieka. Renoir poszukiwał ciepła koloru oraz bliskości postaci, Monet znacznie częściej koncentrował się na zmienności krajobrazu i atmosfery. Dla muzealnej publiczności różnice te stają się czytelniejsze, kiedy prace artystów można oglądać obok siebie.
Dlaczego Japonia pokochała właśnie Renoira
Najprostsza odpowiedź brzmi: za światło, kolor i pogodę codziennego życia. Na obrazach Renoira pojawiają się dzieci, kobiety, spotkania towarzyskie, ogrody i sceny rodzinne, przedstawiane bez patosu, ale z wielką uwagą dla malarskiej materii. Kuratorzy w Japonii podkreślają atmosferę szczęścia i czułości, która sprawia, że jego dzieła bywają odbierane jako szczególnie bliskie. Nie jest to jednak cecha przypisana wyłącznie japońskiej publiczności ani wystarczające wyjaśnienie powodzenia artysty: równie ważne były wybory kolekcjonerów i praca muzeów.
Popularność ma także swoją cenę. Artysta tak powszechnie kojarzony z pięknem i radością bywa postrzegany jako malarz zbyt łatwy, by pamiętać o jego artystycznej odwadze. O tym, jak wielkie instytucje wystawiennicze potrafią zmieniać sposób patrzenia na znanych twórców, pisała na łamach „Wszystko co Najważniejsze” Anna Białoszewska w tekście „Sezon na artystę. O tym, kto układa kalendarz naszych zachwytów”. Japoński projekt proponuje jeszcze inną perspektywę: nie tylko przypomina, dlaczego Renoir jest wielkim malarzem, ale pyta, jak i dzięki komu stał się „naszym Renoirem” dla odbiorców żyjących tysiące kilometrów od Francji.
Wystawa w Oicie jest częścią większej podróży dzieł Renoira przez japońskie muzea, a jej obecna odsłona potrwa do 17 stycznia 2027 roku.
Karolina Jaszowiecka




