Dlaczego zamordowano ks. Jacques’a Hamela? Prof. Rémi Brague wraca do zbrodni sprzed 10 lat

26 lipca 2016 roku dwóch dziewiętnastoletnich islamistów wtargnęło do kościoła w Saint-Étienne-du-Rouvray w Normandii. Podczas porannej mszy zamordowali 85-letniego ks. Jacques’a Hamela. Dziesięć lat później prof. Rémi Brague, jeden z najwybitniejszych francuskich filozofów i historyków idei, autor publikujący również na łamach „Wszystko co Najważniejsze”, powraca do tej zbrodni w tekście opublikowanym przez francuski dziennik „Le Figaro”. Stawia pytanie znacznie głębsze niż pytanie o sam przebieg zamachu: dlaczego zabójcy uznali katolickiego księdza za człowieka, którego należy zabić?

Zabójstwo ks. Jacques’a Hamela

Rankiem 26 lipca 2016 roku ks. Jacques Hamel odprawiał mszę w kościele Saint-Étienne w Saint-Étienne-du-Rouvray, niedaleko Rouen. Do świątyni weszło dwóch młodych islamistów związanych z Państwem Islamskim. Duchowny został zaatakowany przy ołtarzu i zamordowany. Jak później ustalono w toku postępowania dotyczącego jego beatyfikacji, zadano mu 18 ciosów nożem, a śmiertelną ranę zadano, podcinając mu gardło.

Zbrodnia natychmiast stała się jednym z najbardziej symbolicznych aktów terroryzmu islamistycznego we Francji. Nie był to zamach na przypadkowych ludzi znajdujących się w przestrzeni publicznej. Celem stał się katolicki duchowny odprawiający mszę, zaatakowany wewnątrz kościoła.

Papież Franciszek niedługo później mówił o ks. Hamelu jako o męczenniku. Watykan przypominał następnie, że duchowny został zabity podczas sprawowania Eucharystii, a jego postawa stała się dla Kościoła świadectwem wiary. Franciszek zdecydował również o odstąpieniu od zwyczajowego pięcioletniego okresu oczekiwania przed rozpoczęciem procesu beatyfikacyjnego.

Prof. Rémi Brague wraca do zbrodni po dziesięciu latach

W dziesiątą rocznicę zamachu do wydarzeń w Saint-Étienne-du-Rouvray powraca prof. Rémi Brague. Francuski filozof, którego teksty znają również Czytelnicy „Wszystko co Najważniejsze”, opublikował na łamach „Le Figaro” analizę poświęconą przede wszystkim religijnemu i teologicznemu wymiarowi zbrodni.

Prof. Rémi Brague zwraca uwagę na zasadniczą różnicę między zabójstwem ks. Hamela a wieloma innymi zamachami terrorystycznymi. Ksiądz nie został zaatakowany z powodu konkretnego działania, wypowiedzi czy decyzji. Zdaniem francuskiego filozofa został zamordowany przede wszystkim z powodu tego, kim był – kapłanem Kościoła katolickiego.

To właśnie ten element prowadzi prof. Rémi Brague’a do pytania o szczególny charakter tej zbrodni. Sam fakt zamordowania chrześcijanina nie był niestety wydarzeniem bez precedensu. W lutym 2015 roku Państwo Islamskie zamordowało w Libii 21 koptyjskich chrześcijan. Również zabójstwa duchownych z powodu ich wiary nie były zjawiskiem nieznanym.

W Saint-Étienne-du-Rouvray wydarzyło się jednak coś jeszcze.

Rozmowa terrorystów z zakonnicami

Po zamordowaniu księdza napastnicy rozmawiali z obecnymi w kościele zakonnicami. I właśnie tę rozmowę prof. Rémi Brague uważa za jeden z kluczy pozwalających zrozumieć szczególny charakter zamachu.

Terroryści nie ograniczali się do haseł politycznych. Rozmawiali o religii. Pytali jedną z zakonnic o znajomość Koranu. Rozmowa zeszła również na chrześcijaństwo, a następnie na fundamentalne zagadnienia chrześcijańskiej teologii.

Jeden z zamachowców powiedział do siostry Huguette: „Jezus nie może być człowiekiem i Bogiem”.

Dla prof. Rémi Brague’a jest to zdanie niezwykle znaczące. Pokazuje bowiem, że zamachowiec wiedział, czego dotyczy jeden z centralnych dogmatów chrześcijaństwa. Chrześcijaństwo wyznaje Jezusa Chrystusa jako prawdziwego Boga i prawdziwego człowieka. Nie mamy więc wyłącznie do czynienia z chaotyczną agresją młodych ludzi, lecz także z konfliktem, któremu sami sprawcy nadawali znaczenie religijne.

Teologia w samym centrum zbrodni

W tym właśnie miejscu analiza prof. Rémi Brague’a staje się szczególnie istotna. Francuski filozof nie zgadza się z próbami sprowadzania takich sprawców wyłącznie do roli ludzi pozbawionych wiedzy, działających bez jakiegokolwiek intelektualnego czy religijnego zaplecza.

Obaj napastnicy mieli po 19 lat. Byli zradykalizowani, ale – jak podkreśla prof. Rémi Brague – potrafili formułować argumenty dotyczące religii i znali podstawowe różnice pomiędzy islamem a chrześcijaństwem.

Zamordowanie ks. Hamela nabiera w tej perspektywie jeszcze innego znaczenia. Ofiarą był przedstawiciel religii, której jedno z podstawowych twierdzeń teologicznych zabójcy świadomie odrzucali.

Prof. Rémi Brague formułuje dlatego bardzo mocną interpretację: w oczach zabójców ks. Jacques Hamel był kimś w rodzaju heretyka, który zasługiwał na usunięcie.

Nie oznacza to oczywiście, że można cały islam utożsamiać z ideologią dwóch terrorystów. Analiza Brague’a dotyczy sposobu, w jaki konkretni zradykalizowani sprawcy rozumieli swoją religię i konflikt z chrześcijaństwem. Jest to rozróżnienie konieczne, jeśli chcemy zrozumieć zarówno charakter zamachu, jak i argumentację francuskiego filozofa.

„Idź precz, Szatanie”

Szczególne miejsce w pamięci o zamordowanym duchownym zajmują również jego ostatnie słowa. Według świadków ks. Jacques Hamel przed śmiercią dwukrotnie powiedział do napastników: „Idź precz, Szatanie!”. Relację tę przywołuje także Vatican News.

Prof. Rémi Brague zwraca uwagę, że użycie takiego języka może wydawać się niezwykłe we współczesnym świecie. Dla samego ks. Hamela zbrodnia rozgrywająca się przed ołtarzem miała jednak również wymiar duchowy.

Papież Franciszek, wspominając francuskiego kapłana kilka tygodni po jego śmierci, także odwoływał się do tych ostatnich słów. Przedstawiał ks. Hamela jako człowieka łagodnego, dobrego i budującego braterstwo, który został zabity podczas sprawowania Eucharystii.

Czy ks. Jacques Hamel zostanie błogosławionym?

Niedługo po jego śmierci rozpoczęły się działania prowadzące do beatyfikacji francuskiego duchownego. Papież Franciszek zgodził się na odstąpienie od pięcioletniego okresu, który normalnie powinien upłynąć od śmierci kandydata do rozpoczęcia procesu.

Faza diecezjalna została zakończona w 2019 roku. Dokumentacja przekazana następnie do Watykanu liczyła około 11 tysięcy stron. Przesłuchano dziesiątki świadków, przeanalizowano okoliczności śmierci duchownego i setki jego homilii. Istotą postępowania stało się ustalenie, czy ks. Jacques Hamel został zabity „in odium fidei” – z nienawiści do wiary.

To sformułowanie w szczególny sposób koresponduje z analizą prof. Rémi Brague’a. Jeżeli bowiem zabójcy wybrali ks. Hamela właśnie dlatego, że był katolickim kapłanem, a podczas zamachu sami prowadzili spór dotyczący podstawowych twierdzeń chrześcijaństwa, religijny wymiar zbrodni staje się jednym z centralnych zagadnień jej interpretacji.

Zbrodnia, która pozostawiła Francję z pytaniami

Zamordowanie ks. Jacques’a Hamela wydarzyło się w szczególnym momencie francuskiej historii. Francja żyła jeszcze pamięcią wielkich zamachów terrorystycznych poprzednich lat. Atak w kościele w Saint-Étienne-du-Rouvray przekroczył jednak kolejną symboliczną granicę: terroryzm wkroczył do świątyni podczas sprawowania mszy.

Jednocześnie reakcją na zamach były liczne gesty solidarności między chrześcijanami i muzułmanami. W kolejnych latach przedstawiciele społeczności muzułmańskiej uczestniczyli w uroczystościach upamiętniających zamordowanego kapłana, a w Saint-Étienne-du-Rouvray kontynuowano dialog międzyreligijny.

Dziesięć lat później pytanie postawione przez prof. Rémi Brague’a pozostaje jednak aktualne: czy można właściwie zrozumieć terroryzm religijny, jeśli z jego analizy usunie się religię?

Francuski filozof proponuje odpowiedź jednoznaczną. W przypadku zabójstwa ks. Jacques’a Hamela teologia nie była jedynie odległym tłem wydarzeń. Pojawiła się w słowach samych sprawców, w ich rozmowie z zakonnicami i w sposobie, w jaki postrzegali chrześcijaństwo.

Dlatego prof. Rémi Brague kończy swój tekst opublikowany w „Le Figaro” zdaniem, które można potraktować jako jego najważniejszą konkluzję: „Zła teologia dostarcza pretekstów, by umierać i zabijać. Dobra teologia daje powody, by żyć i pozwalać żyć innym”.

Arkadiusz Jordan
Paryż