Albo Europa zadziała razem, albo zniknie z historii [Jean TIROLE]

Jean Tirole ostrzega, że Europa może utracić zdolność decydowania o własnym losie, jeśli nie połączy sił w technologiach, inwestycjach i obronności. W rozmowie z „Le Figaro” laureat Nagrody Nobla z ekonomii przekonuje, że nawet największe państwa kontynentu nie dysponują samodzielnie zasobami wystarczającymi do sprostania nowej rywalizacji mocarstw. Najbardziej niepokoi go jednak europejski paraliż, w którym rozpoznanie zagrożeń wciąż nie prowadzi do działania.
Europejski paraliż i głośny wywiad z Noblistą
W wywiadzie opublikowanym w „Le Figaro” 15 października 2026 roku Jean Tirole stawia Europę przed wyborem o historycznych konsekwencjach. „Albo mamy odwagę zrobić coś razem, albo znikniemy z historii” – mówi ekonomista, przedstawiając argumenty rozwinięte w książce „Économie du désordre mondial”, napisanej wspólnie z Karine Van der Straeten. Jego ostrzeżenie dotyczy przyszłości kontynentu, który zachowuje wielkie ambicje, lecz zbyt często nie potrafi nadać im materialnych podstaw.
Tirole odrzuca przekonanie, że europejską pozycję zabezpieczą same deklaracje o wspólnych wartościach, odziedziczony dobrobyt i przywiązanie do narodowej samodzielności. W jego rozumowaniu suwerenność zależy od zdolności do finansowania przełomowych badań, zapewnienia bezpieczeństwa i podejmowania skutecznych decyzji. Jeżeli tych zdolności zabraknie, państwa będą zachowywały formalną niezależność, tracąc realny wpływ na warunki własnego rozwoju.
Jean Tirole ostrzega przed Europą pozostającą w tyle
Pierwszy problem dotyczy skali inwestycji, których wymaga współczesna gospodarka. Zdaniem Tirole’a epoka nadrabiania zaległości poprzez budowę infrastruktury i fabryk finansowanych przede wszystkim na poziomie krajowym ustąpiła rywalizacji o sztuczną inteligencję, biotechnologie i najbardziej zaawansowane rozwiązania. Nawet Niemcy, przekonuje ekonomista, nie są w stanie samodzielnie uruchomić środków odpowiadających potrzebom tego wyścigu.
Istniejące europejskie instrumenty wsparcia nie rozwiązują, w jego ocenie, zasadniczego problemu. Tirole zarzuca programowi Horyzont, że finansuje przede wszystkim technologie pośrednie, obarczone stosunkowo niewielkim ryzykiem, podczas gdy największe korzyści dla produktywności wiążą się z badaniami na granicy obecnych możliwości. Europa potrzebuje zatem gotowości do inwestowania również tam, gdzie rezultat pozostaje niepewny, ale powodzenie może przynieść przełom.
Stawką jest poziom życia Europejczyków, ponieważ konkurowanie przede wszystkim kosztami pracy i energii stawia kontynent w niekorzystnym położeniu. Tirole podkreśla, że trwały wzrost siły nabywczej wymaga wejścia w bardziej zaawansowane segmenty gospodarki, zamiast przywiązania do każdej istniejącej gałęzi produkcji. Dlatego przestrzega również przed reindustrializacją prowadzoną bez wyboru priorytetów, jak gdyby każda nowa fabryka miała taką samą wartość strategiczną.
Ten problem opisywaliśmy już na łamach „Wszystko co Najważniejsze” w tekście Michała Kłosowskiego „Raport Draghiego. Europa budzi się przerażona”. Autor wskazywał na związek między słabnącą innowacyjnością, kosztami energii i zależnościami osłabiającymi europejską gospodarkę. Wywiad Tirole’a rozwija tę debatę o pytanie, dlaczego znajomość zagrożeń nadal nie wystarcza do przeprowadzenia zmian.
Szczególnie wyraźnie widać to w sztucznej inteligencji, której rozwój wymaga łączenia kapitału, danych i mocy obliczeniowej. W publikacji „Europa może stracić suwerenność przez sztuczną inteligencję” przedstawialiśmy zagrożenia związane z rozproszeniem europejskich zasobów oraz zależnością od zagranicznych dostawców kluczowych technologii. W tym kontekście postulat Tirole’a ma konkretną stawkę, ponieważ od zdolności do wspólnego działania zależy, jak duży wpływ Europa zachowa na rozwój technologii kształtujących jej przyszłość.
Suwerenność może pozostać pustą deklaracją
Najostrzejsza część wypowiedzi ekonomisty dotyczy obronności i ugrupowań sprzeciwiających się pogłębianiu integracji. Tirole zarzuca im, że pod hasłem ochrony suwerenności narodowej narażają na szwank zdolność Europejczyków do samodzielnego działania. Jego zdaniem Francja, Włochy ani Niemcy nie mają dziś możliwości, aby w pojedynkę zapewnić sobie bezpieczeństwo oraz prowadzić politykę innowacyjną na odpowiednią skalę.
Przemysł obronny stanowi dla niego przykład szczególnie kosztownego rozdrobnienia. Poszczególne państwa chronią własnych dostawców, którzy produkują sprzęt w niewielkich seriach, często w warunkach ograniczonej konkurencji, co podnosi ceny i utrudnia współdziałanie systemów. W ocenie Tirole’a taki model prowadzi do sytuacji, w której obrona narodowej odrębności zakupów i produkcji osłabia rzeczywiste możliwości obronne.
Zależność między technologią a bezpieczeństwem pokazywaliśmy w tekście „Europa przespała wojnę satelitarną”. Opisywaliśmy w nim znaczenie łączności kosmicznej oraz zagrożenia wynikające z uzależnienia od infrastruktury kontrolowanej poza Europą. To przykład dziedziny, w której polityczna deklaracja samodzielności musi zostać poparta działającym systemem, dostępnym wtedy, gdy pojawia się kryzys.
Tirole opowiada się wobec tego za większym budżetem europejskim, który pozwalałby finansować wspólne inwestycje i ograniczać rozpraszanie środków między państwa. Proponuje także mechanizmy rekompensujące krajom to, że najważniejsze projekty badawcze czy przemysłowe nie muszą powstawać na ich terytorium, choć przynoszą korzyści całej wspólnocie. Przywołuje przykład Stanów Zjednoczonych, gdzie koncentracji badań w wybranych ośrodkach towarzyszy kierowanie innych rodzajów wydatków federalnych do pozostałych części kraju.
Poparcie dla wspólnego finansowania wiąże jednak z odpowiedzialnością za decyzje. Tirole dopuszcza uwspólnienie długu, ale zastrzega, że wcześniej trzeba określić, kto podejmuje zobowiązania i kto za nie odpowiada. Dlatego nie popiera wspólnego ubezpieczenia od bezrobocia w sytuacji, gdy polityka zatrudnienia pozostaje w gestii poszczególnych państw, a europejski poziom miałby jedynie pokrywać jej koszty.
Wartości nie ochronią Europy przed bezczynnością
Ekonomista równie stanowczo rozprawia się z europejskim samozadowoleniem. Uznaje znaczenie ochrony środowiska, praworządności i zabezpieczeń społecznych, lecz ostrzega, że przywiązanie do tych wartości nie zapewni automatycznie środków na ich utrzymanie. Przypomina też, że produkcja spełniająca wyższe wymagania środowiskowe kosztuje więcej, a pomijanie tej ceny utrudnia uczciwą rozmowę o konkurencyjności.
Największe zdumienie Tirole’a budzi jednak niezdolność do przejścia od rozpoznania problemu do reform. Wskazuje, że po latach zaprzeczania zagrożeniom istnieje już szeroka świadomość trudności związanych z zadłużeniem i szkołą, ale nadal nie rodzi się z niej wystarczająca wola polityczna. Europa może więc coraz trafniej opisywać własną słabość, jednocześnie pozwalając, by się pogłębiała.
Podobne pytanie o gotowość do zmiany powraca w opisywanej przez „Wszystko co Najważniejsze” diagnozie prof. Piotra Sankowskiego dotyczącej europejskiego lobbingu. Informatyk wskazuje, że ochrona utrwalonych interesów i przestarzałych rozwiązań może utrudniać rozwój technologii potrzebnych do budowania niezależności. W zestawieniu z argumentacją Tirole’a ujawnia się dodatkowe niebezpieczeństwo, ponieważ instytucje i grupy gospodarcze mogą bronić dotychczasowego modelu również wtedy, gdy przestaje on zapewniać Europie siłę.
Tirole dostrzega przy tym polityczną słabość integracji, która nie wytworzyła dostatecznie mocnego poczucia wspólnoty. Europa nie ma jednej historii ani wspólnego aktu założycielskiego, a społeczeństwa nadal opowiadają przeszłość przede wszystkim z perspektywy narodowej. Ekonomista wskazuje dlatego na znaczenie Erasmusa, szczególnie po rozszerzeniu jego dostępności, a także postuluje rzeczywiste listy paneuropejskie, przedstawiające programy dotyczące spraw Unii.
Nadzieję wiąże z szeregiem konkretnych działań i przekonaniem obywateli, że wspólna polityka odpowiada na ich rzeczywiste potrzeby. Uważa, że dopiero takie poparcie pozwoli przywódcom zdobyć się na decyzje odpowiadające skali zagrożeń. Bez niego Europa może zachować pamięć własnej potęgi, a równocześnie utracić zdolność kształtowania przyszłości, przed czym Tirole ostrzega w zakończeniu rozmowy z „Le Figaro”.
Karolina Gądek





